ئەشورە: پودینگی نوحی کوردی و چل دراوسێکە

بەپێی ئەفسانەکە، نوح ئەم پودینگەی لەسەر کەشتییەکە دروست کرد. کاتێک لافاو ئەوەندەی خایاند کە دانەوێڵە و میوە و گوێز و بادەمی ناو کۆگاکە خەریک بوون تەواو ببن، هەموو ئەوەی مابوو تێکەڵ کرد؛ دانەی گەنمی تەواو و نۆک و هەنجیری وشککراو و قەیسیی وشککراو و مێوژ و گوێز و فاسۆلیا و برنج؛ خستیە مەنجەڵێک و لێی نا، و سەرنشینەکانی کەشتییەکە لەو ڕۆژەی ئاوەکان دەستیان بە کشانەوە کرد خواردیان. ئەوان زیندوو بوون و لافاو کۆتایی دەهات و دوایین پاشەکەوتەکان بووبوونە ژەمێکی سوپاسگوزاری و ڕزگاربوون. ئەو مەنجەڵەی دانەوێڵەی تێکەڵ و میوەی وشککراو ئەوەیە کە موسڵمانانی سەرانسەری ئەنادۆڵ و کوردستان پێی دەڵێن ئەشورە، و هێشتا هەر ساڵێک لە مانگی ئیسلامیی موحەڕەمدا دروست دەکرێت و بە کاسەی بچووک بۆ چل دراوسێ دەنێردرێت. ئەو شاخەی بە نەریت دەوترێت کەشتیی نوح لەسەری گیرساوەتەوە ئاگری داغە، شاخی ئارارات؛ لووتکەیەکی گڕکانی لە پارێزگای ئاگریی باکووری کوردستان، کە لە ڕۆژێکی هەوای ڕووندا لە سەرانسەری بەرزاییە کوردییەکانەوە دەبینرێت. کەواتە یەکەم ناونیشانی پودینگی نوح شاخێکی کوردییە. کۆمەڵگە کوردییەکانی باکوور و باشوور لە موحەڕەمدا ئەشورە دروست دەکەن و بۆ دراوسێکانیان دابەشی دەکەن، وەک چەندین نەوەی پێشوو؛ کاسەکە بە هەمان پێکهاتەکان پڕ دەکەن کە زنجیرەکە لە ماوەی سەد و سی و پێنج وتاردا باسیان کردووە؛ گەنمی قەرەجەداغ و گوێزی زاگرۆس و هەناری دڵی کوردستان و هەنجیری وشککراوی کۆنترین میوەی چێندراو و قەیسیی وشککراوی باخی میوەی شاخ. ئەشورە ئەو خواردنەیە کە هەموو کۆگای خواردنی کوردی تێیدا کۆ دەبێتەوە. ئەمە سەد و سی و پێنجەم وتاری زنجیرەکەیە. هیچ خواردنێکی پێش ئەم زیاتر لە ئەوەی ئەم زنجیرەیە باسی کردووە لەخۆ ناگرێت. ئەشورە مەنجەڵەکەی کۆتایی زنجیرەکەیە؛ پێکەوەخستنی هەموو بەشەکان.

خاڵە سەرەکییەکان

• ئەشورە پودینگی نوحە؛ گەنم و گوێز و هەنجیری وشککراو و قەیسی و دانەی هەنار و نۆک و فاسۆلیا لە یەک مەنجەڵدا

• لە موحەڕەمدا دروست دەکرێت و بە کاسەی بچووک بۆ چل دراوسێ دەنێردرێت؛ نەریتی هاوبەشکردنی بەکۆمەڵی کوردی

• شاخی ئارارات (ئاگری داغ)، ئەو شوێنەی بە نەریت کەشتیی نوح تێیدا نیشتووەتەوە، لە باکووری کوردستانە

• ئەشورە لە هەر خواردنێکی دیکە پێکهاتەی زیاتری ئەم زنجیرەیەی تێدایە؛ پودینگی پێکەوەخستنی کۆگای خواردنی کوردی

زانیارییە خێراکان

ناو: ئەشورە / Aşure / Ashure (لە عەرەبیی عاشورا، بە مانای «دەیەم»، ڕۆژی دەیەمی موحەڕەم)

پێکهاتە سەرەکییەکان: دانەی گەنمی تەواو و فاسۆلیای سپی و نۆک و برنج؛ هەنجیری وشککراو و قەیسی و مێوژ؛ گوێز؛ شەکر؛ دارچین و گولاو

نەریت: لە موحەڕەمدا دروست دەکرێت و بۆ چل دراوسێ دابەش دەکرێت؛ یاسای بنەڕەتییەکە ئەوەیە لانی کەم حەوت پێکهاتە هەبێت

گرنگی: دەوترێت کۆنترین شیرینیی جیهانە؛ بە ناوی ڕۆژی کۆتایی لافاو ناو نراوە؛ کەشتیی نوح لەسەر ئارارات (باکووری کوردستان)

ئەو مەنجەڵەی هەموو شتێک هەڵدەگرێت

دروستکردنی ئەشورە لە شەوی پێشوو دەست پێ دەکات. دانەی گەنمی تەواو و نۆک و فاسۆلیای سپی لە کاسەی جیاوازی ئاوی سارددا تەڕ دەکرێن، چونکە هەر یەکێکیان پێویستی بە ماوەیەکی درێژی تەڕکردن هەیە و هەرسێکیان بە خێراییی جیاواز لێ دەندرێن. بەیانی هەر یەکێکیان بە جیا دەکوڵێندرێت تا نەرم دەبێت؛ گەنم تا نەرم دەبێت و دەست بە دەردانی نیشاستەکەی دەکات و شلەی دەوری چڕ دەکاتەوە؛ پاقلەمەنییەکان تا بە تەواوی لێ دەندرێن، بەڵام هێشتا شێوەی خۆیان دەپارێزن. دواتر لە مەنجەڵێکی گەورەدا پێکەوە کۆ دەبنەوە؛ دانەوێڵە و فاسۆلیا و ئاوی لێنان و ئەندازەیەک ئاو بۆ دروستکردنی پودینگێکی شل و کرێمی. برنج زیاد دەکرێت و هەموو مەنجەڵەکە بۆ ماوەیەکی درێژ بە هێواشی دەکوڵێندرێت و بە ڕێکوپێکی تێک دەدرێت تا چڕ دەبێتەوە و دەبێتە خواردنێکی هەریسەئاسا. دواتر میوەی وشککراو دێت؛ هەنجیری وشککراوی وردکراو و قەیسیی وشککراو و مێوژ و پێستی پرتەقاڵ. شەکر. دارچین. گولاو، کە بە شیرینییەکی بۆنگوڵ هەموو مەنجەڵەکە هەڵدەخات. پودینگ هێشتا گەرمە کە دەڕژێندرێتە کاسەکان و دەهێڵدرێتەوە بۆ ساردبوونەوە و خۆگرتن، و کاتێک ئامادەیە، کاتێک ڕووەکە چینێکی ناسکی گرتووە و پودینگەکە بووەتە پێکهاتەیەکی نەرم کە بە کەوچک دەخورێت، دەڕازێندرێتەوە؛ دانەی هەنار بەسەرەوە بڵاو دەکرێتەوە و پارچەی گوێز بە شێوەیەکی ڕێکخراو دادەنرێت و تۆزێک دارچین و کەمێک گولاوی بەسەردا دەڕژێندرێت. سووریی هەنار بەرامبەر پودینگە کاڵەکە و گوێزی تۆخ بەرامبەر سپییەکە؛ ئەشورە جوانترین کاسەیە کە کۆگای خواردنی کوردی بەرهەمی دەهێنێت. دواتر دەبەخشرێت. هەڵناگیرێت. دەبەخشرێت، بۆ چل دراوسێ.

شاخ و کەشتی و کۆگای خواردنی کوردی

ئەم زنجیرەیە لە زۆر وتاردا هەوڵی سەلماندنی ئەوەی داوە کە شاخە کوردییەکان ئەو شوێنەن کە خواردنی جیهانیان لێوە هاتووە. داری زەیتوون لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکوور ماڵی کراوە. گەنم یەکەم جار لە قەرەجەداغی نزیک ئامەد چێندراوە. هەنجیر یەکێک بووە لە کۆنترین میوە چێندراوەکانی جیهان و بە کێویی لە کوردستاندا ڕوواوە. گوێز و قەیسی و هەنار هەموویان باپیرە کێوییەکانیان لە زاگرۆسن. ئەشورە هەموو ئەمانە لە یەک مەنجەڵدا کۆ دەکاتەوە و ئەفسانەیەکی زیاد دەکات؛ ئەو شاخەی هەموو شتێک لەوێوە دەستی پێ کرد، ئەو شاخەی دوایین مرۆڤ و دوایین ئاژەڵەکان لەسەری ڕزگار بوون و لافاو لەسەری گیرسایەوە و جیهان لەسەری دەستی پێ کردەوە، ئاگری داغە، شاخی ئارارات، لووتکە گڕکانییە مەزنەکەی پارێزگای ئاگریی باکووری کوردستان، کە لە دەشتە کوردییەکانی ڤان و تەختەزەوی ئەرمەنیاوە دەبینرێت و شاعیرانی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە بە شاخی کوردەکان ناویان بردووە. ئەفسانەی پودینگی نوح دەڵێت یەکەم ئەشورە لەسەر ئەو شاخە یان لە نزیکی دروست کرا؛ بە دوایین گەنم و دوایین میوەی وشککراو و دوایین گوێز و بادەمەکان کە لە لافاو ڕزگار بوون. هەر ئەشورەیەک لەو کاتەوە دروست کراوە، دووبارەکردنەوەی ئەو یەکەم هاوبەشکردنەیە. ئەو کۆمەڵگە کوردییانەی لە موحەڕەمدا دروستی دەکەن و بۆ چل دراوسێ دەیبەن، لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و باکوور و باشوور، بازنەی تەواوی ئەوانەی خۆشەویستیی دراوسێیان لە ئەستۆی تۆیە، کۆنترین شێوازی بانگەشەی سەرەکیی زنجیرەکە پەیڕەو دەکەن؛ ئەوەی شاخە کوردییەکان جیهانیان تێر کرد و ئەوانەی لەسەریان دەژین هێشتا خواردن بە یەکتر دەدەن.

پرسیارە باوەکان

ئەشورە چییە؟

ئەشورە (پودینگی نوح) پودینگێکی شیرینی دانەوێڵەیە کە لە دانەی گەنمی تەواو و فاسۆلیا و برنج و میوەی وشککراو و گوێز و بادەمی زۆر دروست دەکرێت؛ هەنجیری وشککراو و قەیسی و مێوژ و گوێز و دانەی هەنار؛ پێکەوە لێ دەندرێن و دەبنە پودینگێکی چڕ و بۆنخۆش کە بە دارچین و گولاو دەڕازێندرێتەوە. لە موحەڕەم، یەکەم مانگی ڕۆژژمێری ئیسلامیدا، دروست دەکرێت و وەک کردارێکی هاوبەشکردنی بەکۆمەڵ بۆ چل دراوسێ دابەش دەکرێت. کۆمەڵگە کوردییەکانی سەرانسەری باکوور و باشوور لەم نەریتەدا بەشدارن.

بۆچی ئەشورە دەدرێتە چل دراوسێ؟

لە نەریتی ئیسلامی و ئەنادۆڵیدا «دراوسێ» دانیشتووانی چل ماڵ لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و باکوور و باشوور دەگرێتەوە؛ بازنەی تەواوی ئەوانەی چاودێری و بەخشندەییی دراوسێیان لە ئەستۆی تۆیە. دروستکردنی ئەشورە و دابەشکردنی بۆ ئەو چل خێزانە، هەم بە ئەرکێکی ئایینی و هەم بە کردارێکی کۆمەڵگە دادەنرێت؛ زیاتر لەوەی دەتوانیت بیخۆیت دروست دەکەیت و ئەوەی دەمێنێتەوە دەیبەخشیت، چونکە نوح لە کەشتییەکەدا ئەوەی کرد و کۆمەڵگە ئەوە دەکات.

بۆچی ئەشورە ئەوەندە پێکهاتەی زۆری هەیە؟

ئەفسانەکە دەڵێت نوح لە هەر شتێک کە لە کەشتییەکەدا مابوو دروستی کرد؛ دوایین بەشی هەر دانەوێڵە و میوە و گوێز و بادەمێک کە لە لافاو ڕزگار بووبوو. نەریتەکە لانی کەم حەوت پێکهاتەی جیاوازی دەوێت، هەندێک نەریت دەڵێن دوانزە یان پانزە. فرەچەشنییەکە خودی مەبەستەکەیە؛ ئەشورە پودینگی «هەموو ئەوەی ماوەتەوە»یە، خواردنێک کە هەر پاشەکەوتێکی خواردن لە یەک مەنجەڵدا کۆ دەکاتەوە و کەمی دەگۆڕێت بۆ زۆری، ڕزگاربوون بۆ سوپاسگوزاری، و کۆتایی لافاو بۆ دیارییەک بۆ دراوسێکان.

کۆتایی

ئەشورە سەد و سی و پێنجەم وتاری زنجیرەکەیە و ئەوەیە کە هەموو شتێک تێیدا کۆ دەبێتەوە. ئەو گەنمەی یەکەم جار لە نزیک ئامەد چێندرا و ئەو گوێزەی باپیرەکەی لە دارستانەکانی زاگرۆس ڕووا و هەناری دڵی کوردستان و هەنجیری وشککراوی کۆنترین میوەی چێندراو و قەیسیی وشککراوی باخی میوەی شاخ و ئەو نۆکەی ئەویش لە نزیک قەرەجەداغ بە کێویی دەڕووا؛ هەموویان لە یەک مەنجەڵدا، لە ڕۆژێکی موحەڕەم، لە ماڵێکی کوردی لە هەر شوێنێکی جیهان. بە ئەندازەی زۆر دروست دەکرێت، بۆ هەڵگرتن نییە. بە کاسەی بچووک بۆ چل ماڵ لە هەر ئاراستەیەکدا دەبرێت. ئەمە دوایین وەڵامی زنجیرەکەیە بۆ پرسیارە سەرەکییەکەی خۆی؛ خواردنی کوردی بۆ چییە؟ بۆ هاوبەشکردنە. هەمیشە بۆ هاوبەشکردن. دوای سەد و سی و پێنج وتار، ئەشورە ئەو خواردنەیە کە هەموو بانگەشەکە دەباتە بەردەرگای چل دراوسێ و لە دەرگاکە دەدات.