گەنم: گەنمی کوردی و ئەو شاخەی کشتوکاڵ لێی دەستی پێ کرد
گەنم ناوی کوردیی ئەو دانەوێڵەیەیە کە لە ناوەندی هەر نانێکی تەخت و هەر مەنجەڵێکی ساوار و هەر کاسەیەکی کەشکە و هەر مشتێک ساواردا هەیە؛ یەکەم جار لە شاخێکی گڕکانی لە ناوەندی باکووری کوردستان چێندراوە. شاخی قەرەچەداغ لە نزیک دیاربەکر (ئامەد)، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردیدا هەڵکەوتووە. لەم شاخەوە گەنمی کێویی ئاینکۆرن هەڵگیرا و کرا بە بەرهەمێکی کشتوکاڵی، نزیکەی دە تا یازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر، لەلایەن ئەو خەڵکەی دەستیان بە کاریگەرترین تاقیکردنەوەی مێژووی جۆری مرۆڤ کردبوو: کشتوکاڵ. هەر نانێک کە لە هەر وڵاتێکی جیهان نان دەکرێت، بنەچەی کۆتاییی دەگەڕێتەوە بۆ تۆوی گیای کێویی کە لە شاخێکی کوردی کۆ کراوەتەوە. ئەمە بانگەشەیەکی شیعری نییە. ئەنجامی توێژینەوەیەکی بنچینەییی ساڵی 1997 لە گۆڤاری Science ـە، کە چەندین دەیە توێژینەوەی دواتری جینی و شوێنەوارناسیی ڕووەک و مۆلیکولی پشتڕاستیان کردووەتەوە؛ زنجیرەشاخی قەرەچەداغ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، واتە خاکی کوردی لە سێبەری دیوارە بەزالتییە ڕەشەکانی ئامەد، شوێنی بەکێڵگەییکردنی گەنمی ئاینکۆرنە. ئاینکۆرن تەنها دانەوێڵەیەکی کۆن نییە؛ بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ باوباپیری گەنمی ئەمەر و گەنمی دووروم و گەنمی نانی سەردەمە، واتە نزیکەی هەموو بەرهەمە گەنمەکانی ئەمڕۆی سەر زەوی. تەنها گەنمیش نییە؛ توێژینەوەکان نخۆک و نیسک و جۆ و نخۆدی فڕەنگی و کەرسەنەی تاڵ و کەتانیان لە هەمان ناوچەی مەودای ڕووانی کێوییی دەوروبەری قەرەچەداغدا دیاری کردووە. ئەو شاخە کوردییەی نزیک ئامەد ئەو شوێنەیە کە مرۆڤ بۆ یەکەم جار بوو بە جوتیار. ئەمە سەد و بیست و حەوتەم وتاری زنجیرەکەیە. وتاری پێشوو نیشانی دا کە زەیتوون یەکەم جار لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکووری کوردستان بەکێڵگەیی کراوە. ئەمەش گەنم نیشان دەدات. پێکەوە ئەو بانگەشەیە دەکەن کە بە سەرتاسەری بەشی کۆتاییی ئەم زنجیرەیەدا دەڕوات؛ شاخەکانی کوردستان تەنها خەڵکی خۆیان تێر نەکردووە، بەڵکو جیهانیان تێر کردووە.
خاڵە سەرەکییەکان
• گەنم ناوی کوردیی ئەو دانەوێڵەیەیە کە لە ناوەندی نان و ساوار و شۆربای کوردیدایە
• گەنمی ئاینکۆرن لە شاخی قەرەچەداغ، لە نزیک ئامەد (دیاربەکر) لە باکووری کوردستان، بەکێڵگەیی کراوە
• مەودای ڕووانی کێوییی هەموو هەشت بەرهەمە دامەزرێنەرەکەی سەردەمی بەردینی نوێ، لەوانە جۆ و نخۆک و نیسک، لە نزیک ئەم شاخە کوردییە ناوەندیان هەیە
• چێشتخانەی کوردی گەنم بە شێوەی ساوار و کەشکە و نانی ڕۆژانە و لە شلەدا بەکار دەهێنێت؛ لەو شاخەوە کە جوتیاری لێی دەستی پێ کرد
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: گەنم (گەنم؛ بڵغور / ساوار لە گەنمی شکاو و کەشکە لە دانەی تەواو دروست دەکرێت)
بەکێڵگەییکردن: لە شاخی قەرەچەداغ لە نزیک دیاربەکر / ئامەد، 10,000–11,000 ساڵ لەمەوبەر (پێداچوونەوەی هاوتایانی بۆ کراوە؛ Science، 1997)
باوباپیری: هەموو گەنمی نانی سەردەم؛ هەروەها ئەمەر و دووروم و زۆربەی جۆرەکانی گەنمی جیهان
بەکارهێنان لە چێشتلێنانی کوردیدا: نانی ڕۆژانە (نانی تەخت)، ساوار / بڵغور، کەشکە (شلەی دانەی تەواو)، بنەمای تەرخەنە و هەویری شیرینی
گەنم لە چێشتخانەی کوردیدا
گەنم لە چێشتخانەی کوردیدا لە هەر دانەوێڵەیەکی تاکی دیکە بە شێوەی زیاتر دەردەکەوێت. بە شێوەی ئارد، دەبێتە ئەو نانەی ئەم زنجیرەیە وتارێکی بۆ تەرخان کردووە؛ نانی تەختی ڕۆژانە کە بە دیوارە گڵییە گەرمەکانی تەنووردا دەلکێندرێت و نان دەکرێت، و بنەمای هەر ژەمێکی خواردنە. بە شێوەی ساوار یان بڵغور، دانەی شکاوە کە دەکوڵێندرێت و لەبەر خۆر وشک دەکرێتەوە و بە ئەندازە و پێکهاتەی جیاواز دەهاڕدرێت، و لە پلاو و کەبە (کوتلک) و زەڵاتەدا بەکار دێت، هەروەها وەک خواردنێکی بنەڕەتی کە لە ماوەی زستاندا دەمێنێتەوە. بە شێوەی کەشکە، دانەی تەواوە کە لەگەڵ پاقڵەمەنی یان گۆشتی بەرخ بە هێواشی دەکوڵێندرێت، تا هەردووکیان هەڵدەوەشێنەوە و دەبنە شلەیەکی چڕ و گەرمکەرەوە؛ یەکێک لە کۆنترین خواردنە ئامادەکراوەکانی کۆمەڵەخواردنی کوردی، کە هێشتا ڕووخسار و تامەکەی وەک شتێکە هی ئەو شاخانە بێت کە لێیانەوە هاتووە. بە شێوەی فریکە، گەنمی سەوز دەبرژێندرێت و دەشکێندرێت بۆ دانەوێڵەیەکی بۆن‌دووکەڵ و بەخۆراک. لە هەموو ئەم شێوانەدا، چیرۆکێکی جیا نییە لە دانەوێڵە بنەڕەتییە مەزنەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ بەڵکو شێوە ڕەسەنەکەیەتی. بڵغور و نان و شۆربا، هەموویان لە نەوەی بەکێڵگەییکراوی ئەو گیایە کێوییە دروست دەکرێن کە یەکەم جار لە قەرەچەداغ ڕواوە، لەو شوێنەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردییە.
ئەو شاخەی نزیک ئامەد کە جوتیاری لێی دەستی پێ کرد
وتاری پێشووی ئەم زنجیرەیە نیشانی دا کە زەیتوون یەکەم جار لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکوور بەکێڵگەیی کراوە. ئەم وتارە دانەوێڵەکە زیاد دەکات؛ گەنمی ئاینکۆرن، باوباپیری هەموو گەنمی نان، کە لە قەرەچەداغ بەکێڵگەیی کراوە؛ شاخێکی گڕکانی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردی، نزیک ئامەد و نزیک سنووری سووریا. توێژینەوەیەکی ساڵی 1997 کە لە Science بڵاو کرایەوە، یەکێک لەو وتارانەی کە لە سەرتاسەری شوێنەوارناسیی ڕووەکدا زۆرترین ئاماژەیان پێ کراوە، بە نیشانەناسینی DNA ئەو کۆمەڵە گەنمە کێوییەی ئاینکۆرنی دیاری کرد کە لە ڕووی جینییەوە لە سەرەتاییترین گەنمە بەکێڵگەییکراوەکان زیاتر دەچوو. ئەو کۆمەڵەیە لە قەرەچەداغ دەڕوا. توێژینەوەکانی دەیەکانی دواتر بەردەوام ئەنجامەکەیان پشتڕاست کردووەتەوە. قەرەچەداغیش تەنها نییە؛ توێژینەوەکان باوباپیرە کێوییەکانی جۆ و نخۆک و نیسک و نخۆدی فڕەنگی و کەرسەنەی تاڵ و کەتانیان لە هەمان ناوچەی مەودای ڕووانی کێوییی دیمەنی کوردستان و باکووری سووریادا دیاری کردووە. شۆڕشی سەردەمی بەردینی نوێ، واتە ئەو ساتەی مرۆڤ بۆ یەکەم جار دەستی لە هەڵسووڕانەوە هەڵگرت و دەستی بە چاندن کرد، ئەو گۆڕانەی شار و نووسین و شارستانییەتی کرد بە شتێکی شیاو، تۆمار کراوە کە لە شاخەکانی کوردستان یان لە نزیکیان دەستی پێ کردووە. لێرە دانپێدانانی ڕاستگۆیانە پێویستە. ئەو ناسنامە سیاسییەی کوردی پێ دەوترێت، بە هەزاران ساڵ لەم چیرۆکە نوێترە؛ لە سەردەمی بەردینی نوێدا کورد بە مانا سەردەمییەکەی نەبووە. ئەوەی هەبوو خاکەکە بوو؛ هەمان خاک و هەمان شاخی گڕکانی لە نزیک هەمان ڕووبارە مەزنەکە و هەمان پێشاخەکانی زاگرۆس و تاوڕۆس. ئەو خاکە ئەمڕۆ کوردییە. ئەو خەڵکەی هەزاران ساڵە لەسەری ژیاون و هەر بەیانی لە گەنم نان دروست دەکەن، میراتگری ئەو شوێنەن کە نان لێی دەستی پێ کردووە. ئەمە قووڵترین بانگەشەی شیاوە سەبارەت بە بنەچە؛ بنەچەی خواردنێک نییە، بەڵکو بنەچەی کردارەکەی چاندنی خواردنە.
پرسیارە باوەکان
گەنم یەکەم جار لە کوێ بەکێڵگەیی کراوە؟
بەڵگە جینییەکان، کە یەکەم جار لە ساڵی 1997 لە Science بڵاو کرانەوە و توێژینەوەکانی دواتر پشتڕاستیان کردوونەتەوە، بەکێڵگەییکردنی گەنمی ئاینکۆرن، باوباپیری هەموو گەنمی نانی سەردەم، لە زنجیرەشاخی قەرەچەداغی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا دادەنێن. قەرەچەداغ شاخێکی گڕکانییە لە نزیک دیاربەکر (ئامەد)، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردی (باکوور). چەندین توێژینەوە ئەم ئەنجامەیان پشتڕاست کردووەتەوە، کە ناوچەی قەرەچەداغ / باکووری کوردستان دەکاتە ناوەندی سەرەکیی بەکێڵگەییکردنی گەنم.
گەنم لە خواردنی کوردیدا چییە؟
گەنم ناوی کوردیی ئەم دانەوێڵەیەیە. لە چێشتخانەی کوردیدا بە شێوەی نان دەردەکەوێت؛ نانی تەختی ڕۆژانە کە لە تەنوورە گڵییەکەدا نان دەکرێت. هەروەها بە شێوەی ساوار / بڵغور، واتە گەنمی شکاو و وشککراو کە لە پلاو و کەبەدا بەکار دێت؛ کەشکە، واتە دانەی تەواو کە لەگەڵ پاقڵەمەنی بە هێواشی دەکوڵێندرێت و دەبێتە شلەیەکی چڕ؛ و فریکە، واتە گەنمی سەوزی برژاو. بنەڕەتیترین دانەوێڵەی خۆراکی کوردییە.
ئایا بانگەشەی بنەچەی گەنم لە قەرەچەداغ بە باشی سەلمێنراوە؟
بەڵێ. توێژینەوەی ساڵی 1997ی Science لەلایەن Heun و هاوکارانیەوە، کە نیشانەناسینی DNAی بەکار هێنا، وتارێکی بنچینەیی بوو و بە فراوانی ئاماژەی پێ کراوە و توێژینەوە جینییەکانی دواتر پشتڕاستیان کردووەتەوە؛ لەوانە توێژینەوە بڵاوکراوەکانی Journal of Integrative Plant Biology و Oxford Academic و چەندین وتاری جینۆمناسی. ئەو ئەنجامەی ئاینکۆرنی کێوییی قەرەچەداغ لە ڕووی جینییەوە زیاتر لە هەموو جۆرە گەنمە بەکێڵگەییکراوەکان دەچێت، یەکێکە لەو ئەنجامانەی کە لە شوێنەوارناسیی ڕووەکدا زۆرترین جار دووبارە پشتڕاست کراونەتەوە. هەندێک توێژینەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە ڕەوتی بەکێڵگەییکردن ڕەنگە لە ڕووی جوگرافییەوە بڵاو بووبێتەوە، بەڵام قەرەچەداغ لە کۆدەنگیی زانستیی زاڵدا هێشتا خاڵی سەرەکیی بنەچەیە.
کۆتایی
گەنم سەد و بیست و حەوتەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و کاریگەرترینیشیانە. گەنمەکەیە، و گەنم ئەو بەرهەمەیە کە دەستپێشخەری هەموو شتێک بوو؛ ئەو بەرهەمەی یەکەم گوندەکانی کرد بە شتێکی شیاو و ڕێگەی دا خەڵک لە یەک شوێن بمێننەوە و دواجار شار و نووسین و مێژووی دروست کرد. یەکەم جار لە شاخێکی نزیک ئامەد، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردیدا چێندرا، لەلایەن ئەو خەڵکەی لە هەمان پێشاخەکانی زاگرۆس و تاوڕۆس دەژیان کە ئەم زنجیرەیە لە ماوەی سەد و بیست و حەوت وتاردا سەردانی کردوون. شاخەکانی کوردستان داری زەیتوونیان بە جیهان دا. گوێز و قەیسی و هەناریان بە جیهان دا. گەنمیشیان بە جیهان دا. ئەو چێشتخانە کوردییەی هەر بەیانی نان لە تەنووردا نان دەکات، کارێک دەکات کە دە هەزار ساڵە لەسەر ئەم خاکە کراوە. لە دوای سەد و بیست و حەوت وتار، گەنم نوێنەری سەرەتای هەموو شتێکە.