زەیتوون: ئەو دارەی کە بەکێڵگەییکردنی لە شاخەکانی کوردستان دەستی پێ کرد
زەیتوون ناوی کوردیی ئەم بەرهەمەیە و دارەکەشی کۆنترین داری چێندراوی جیهانە؛ توێژینەوەیەک کە لە ساڵی 2013 لە Proceedings of the Royal Society B بڵاو کرایەوە، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە بەکێڵگەییکردنی لە ناوچە کوردییەکان دەستی پێ کردووە. شیکردنەوەی جینی و بەروارکردنی مۆلیکولی و تۆماری فۆسیلەکان و مۆدێلسازیی کەشوهەوا پێکەوە بەکار هاتن بۆ نیشاندانی ئەوەی کە شاخەکانی باشووری تاوڕۆس، واتە ناوچە شاخاوییەکەی ئەو شوێنەی ئەمڕۆ باکووری کوردستانە، لەنکەی سەرەکیی بەکێڵگەییکردنی زەیتوون بوون؛ ئەو شوێنەی مرۆڤ بۆ یەکەم جار دارە زەیتوونە کێوییەکانی هەڵبژارد و دەستی بە چاندنیان کرد، نزیکەی شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر. بەوە ڕەوتێک دەستی پێ کرد کە دواجار باخە زەیتوونەکانی ئیسپانیا و ئیتالیا و یۆنان و سەرتاسەری جیهانی دەریای ناوەڕاستی لێ کەوتەوە. ئەو دارەی جیهان بە هی دەریای ناوەڕاستی دەزانێت، ڕەگی کوردیی هەیە. ئەمە شگفت‌ئەنگێزترین بانگەشەیە سەبارەت بە بنەچە کە ئەم زنجیرەیە کردبێتی. وتارەکانی پێشوو نیشانیان دا کە گوێز و قەیسی و هەنار هەموویان باوباپیری کێوییان لە شاخەکانی زاگرۆس و تاوڕۆس هەیە، کە ناوەندی خاکی کوردستانن. زەیتوون هەنگاوێک زیاتر دەڕوات؛ لەم شاخانە تەنها بە کێویی نەڕواوە، بەڵکو لێرە بەکێڵگەیی کراوە. باخی زەیتوونی میسۆپۆتامیای کۆن و چرای ڕۆنی سەرەتاییترین شارستانییەتەکان و داری ئاشتی و داری ژیان و ئەو بەرهەمەی جیهانی کۆنی تێر و ڕووناک کردووە؛ هێڵی پەیوەندیی هەموویان دەگەڕێتەوە بۆ دارێکی زەیتوون لە باشووری تاوڕۆس، لە دەستی جوتیارێکی ناوچەیەکی کوردی، شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر. ئەمە سەد و بیست و شەشەم وتاری زنجیرەکەیە. ئەمڕۆ زەیتوون لە سەرتاسەری دەریای ناوەڕاست و دەرەوەی ئەویش دەچێندرێت و خۆشەویستە، و ئەم زنجیرەیە داوای پاوانکردنی ناکات. ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکات زەیتوونە، بە ناوە کوردییەکەی، لە شاخە کوردییەکانی خۆی، کە دارەکە لێیانەوە هاتووە.
خاڵە سەرەکییەکان
• توێژینەوەیەکی ساڵی 2013 کە پێداچوونەوەی هاوتایانی بۆ کراوە، دۆزییەوە کە داری زەیتوون یەکەم جار لە شاخەکانی ناوچە کوردییەکان بەکێڵگەیی کراوە
• شاخەکانی باشووری تاوڕۆس (باکووری کوردستان / باکوور) لەنکەی سەرەکیی بەکێڵگەییکردنی زەیتوونن
• کۆمەڵگە کورد و سریانییەکان بۆ ماوەی سەدان ساڵ لە ناوچەی تورعەبدین / میدیات زەیتوونیان چاندووە
• بە خراوی ناو ئاوخوێ و بە ڕۆنی زەیتوون و لە خوانی نانی بەیانیی کوردیدا بەکار دێت؛ بەشێکی بنەڕەتیی مەزەی کوردییە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: زەیتوون (زەیتوون؛ ڕۆنەکەی ڕۆنا زەیتوونێ، واتە ڕۆنی زەیتوونە)
بنەچە: نزیکەی 6,000 ساڵ لەمەوبەر لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆس (باکووری کوردستان) بەکێڵگەیی کراوە
شوێنی چاندن: ناوچەی تورعەبدین / میدیات و باشووری ڕۆژهەڵاتی باکوور، کە کورد و سریانییەکانی تێدا دەژین
خواردن: خراوی ناو ئاوخوێ (ڕەش یان سەوز)، لەگەڵ نانی بەیانی و لە زەڵاتە و مەزەدا؛ ڕۆنەکە بۆ چێشتلێنان و پاراستنی خواردن بەکار دێت
لە چێشتخانەی کوردیدا
لە چێشتخانەی کوردیدا، زەیتوون سەرەکی بە شێوەی ئامادەکراوەکەی دەردەکەوێت؛ زەیتوونی ڕەش یان سەوزی خراوی ناو ئاوخوێ، کە لە خوانی نانی بەیانی لە تەنیشت پەنیر و هەنگوین و لە قاپی مەزەدا لە تەنیشت لەبنە و ترشییەکان دادەنیشێت. ئامادەکردنی زەیتوون بە ئاوخوێ یان خوێ، خۆی شێوەیەکی پاراستنی خواردنە؛ زەیتوونی تازە تاڵە و ناخورێت. ئاوخوێ یان خوێیە کە بە چەند هەفتە ئامادەبوونی هێواش، دەیگۆڕێت بۆ شتێکی تام‌نەرم و ئاڵۆز؛ تاڵییەکە دەبێتە قووڵایی تام و گۆشتە سەوزەکە نەرم دەبێت و ڕەنگێکی نێوان زێڕین و ڕەش وەردەگرێت. ئەم گۆڕانە هونەرێکە کە کۆمەڵگە کورد و سریانییەکانی ناوچەی تورعەبدین و میدیات سەدان ساڵە پەیڕەوی دەکەن؛ هەمان باخە زەیتوونەکان کە دەوروبەری دەیرە کۆنەکانی دەشتەکەیان داگرتووە، زەیتوونی خوانی دەیرەکانیشیان دابین کردووە. ڕۆنی زەیتوونی دەرهێنراو لەم باخانە بۆ چێشتلێنان و پاراستنی خواردنی دیکە بەکار هاتووە؛ ئەو ڕۆنەی سەری دەفرێکی قەیماغ دادەپۆشێت یان بەسەر لەبنەدا دەڕژێندرێت. هەروەها بۆ سابون و ڕووناککردنەوەش بەکار هاتووە؛ هەموو ئەو بەکارهێنانانەی کە جیهانی کۆن پشتی پێ دەبەست و جوتیاری ناوچەی کوردی یەکەم کەس بوو کە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لەم دارەوە پەرەی پێ دان. لە خوانی نانی بەیانیی کوردیدا هەردوو زەیتوونی ڕەش و سەوز دەردەکەون؛ خراوی ناو ڕۆنی زەیتوون و سیر و گیا، یان بە سادەیی لە ئاوخوێ دەردەهێنرێن، وەک یەکێک لە سەرەتاییترین و سروشتیترین هاوخواردنەکانی نان و پەنیر. خوێی سووکیان دەوڵەمەندیی قەیماغ و شیرینیی هەنگوین و ترشیی ڕەچەڵ هاوسەنگ دەکات. کۆنترین شتن لەسەر خوانەکە.
کۆنترین نیشتمانی داری ژیان
ئەم زنجیرەیە لە چەند وتارێکی پێشوودا جۆرێکی دیاریکراو لە بانگەشەی کردووە؛ ئەوەی شاخەکانی زاگرۆس و تاوڕۆس، کە پشتی کوردستانن، سەرچاوەی کێویی یان کێڵگەییی زۆرێک لە گرنگترین بەرهەمە خواردنییەکانی جیهانن. گوێز و قەیسی و فستق و هەنار، باوباپیرە کێوییەکانیان لە دارستانەکانی زاگرۆس دەدۆزرێنەوە. ئەمانە ڕاستییە بەرچاوەکانن. بەڵام بانگەشەی زەیتوون لە جۆرێکی دیکەیە. تەنها ئەوە نییە کە جارێک زەیتوونی کێویی لە شاخەکانی کوردستان ڕواوە؛ بەڵکو ڕەوتی بەکێڵگەییکردن، واتە هەڵبژاردن و چاندنی بەئەنقەستی دارە زەیتوونەکان لەلایەن مرۆڤەوە و گۆڕینی دارێکی کێویی بۆ بەرهەمێکی کشتوکاڵی کە دواجار بە سەرتاسەری جیهانی دەریای ناوەڕاستدا بڵاو دەبێتەوە، لێرە دەستی پێ کردووە. داتا جینییەکان ئەو بنەچەیە لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆس دادەنێن، کە بە ڕاستەوخۆترین مانا کوردین؛ باشووری تاوڕۆس بە باکووردا دەڕوات، بە پارێزگاکانی ماردین و سێرت و هەکاری و ناوچەکانی دەوروبەریاندا، بە هەمان دیمەنەی کە ئەم زنجیرەیە تێیدا بووریانی برژاوی چاڵ و شاری ڕەشی گڕکانیی ئامەد و شلەی زستانیی بەدلیسی دۆزیوەتەوە. شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر، کەسێک لەم شاخانە دارێکی زەیتوونی هەڵبژارد کە شایستەی پاراستن بوو. هەر زەیتوونێک لەسەر هەر خوانێک لە هەر وڵاتێکی جیهان، تا ڕادەیەک نەوەی ئەو هەڵبژاردنەیە. لێرە تێبینیی ڕاستگۆیانە پێویستە. بەکێڵگەییکردنی زەیتوون چیرۆکێکی ئاڵۆزە و توێژینەوەکانی دواتر ئاماژەیان بە ئەگەری ڕوودانی چەند جار بەکێڵگەییکردنی سەربەخۆ لە سەرتاسەری دەریای ناوەڕاست کردووە؛ فینیقی و یۆنانی و ڕۆمانییەکان بە هەمان ئەندازەی ئەو خەڵکەی یەکەم جار دەستیان پێ کرد، بەشدار بوون لە بڵاوبوونەوەی زەیتوون. پیشەسازیی زەیتوونی جیهان موڵکی هیچ گەلێکی تاک نییە. بەڵام توێژینەوەی ساڵی 2013ی Proceedings of the Royal Society B پێداچوونەوەی هاوتایانی بۆ کراوە و بانگەشەکەی، واتە بەکێڵگەییکردنی سەرەکی لە شاخەکانی ناوچە کوردییەکان، هەڵنەوەشاوەتەوە. ئەو دارەی جیهان بە هی خۆی دەزانێت، لە دەستی کورددا دەستی پێ کردووە.
پرسیارە باوەکان
ئایا بەڕاستی زەیتوون لە ناوچە کوردییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە؟
بەپێی توێژینەوەیەک کە لە ساڵی 2013 لە Proceedings of the Royal Society B بڵاو کرایەوە، ناوەندی سەرەکیی بەکێڵگەییکردنی زەیتوون باکووری ڕۆژهەڵاتی شەرقی دەریای ناوەڕاست / شاخەکانی باشووری تاوڕۆسە؛ ئەو ناوچە شاخاوییەی ئەمڕۆ باکوورە (باکووری کوردستان). توێژەران بە بەکارهێنانی داتا جینییەکان و تۆماری فۆسیلەکان و مۆدێلسازیی کەشوهەوا، گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە ناوچەکانی ڕۆژاوای دەریای ناوەڕاست ناوەندی سەرەکیی بەکێڵگەییکردن نەبوون. هەندێک توێژینەوەی دواتر ئاماژەیان بە ئاڵۆزیی زیاتر کردووە، بەڵام بنەچەی باشووری تاوڕۆس / باکووری ڕۆژهەڵاتی شەرقی دەریای ناوەڕاست هێشتا ئەنجامە زاڵەکەیە.
ئەمڕۆ لە کوێی کوردستان زەیتوون دەچێندرێت؟
زەیتوون لە ناوچەی تورعەبدین و میدیاتی پارێزگای ماردین (ڕۆژهەڵاتی باکوور) دەچێندرێت، کە کۆمەڵگە کورد و سریانییەکان بۆ ماوەی سەدان ساڵ لە تەنیشت دەیرە کۆنەکان باخە زەیتوونەکانیان چاندووە. بە شێوەیەکی فراوانتر، ناوچەکانی باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی باکوور لە ڕووی مێژووییەوە بەشێکن لە ناوچەی چاندنی زەیتوونی شەرقی دەریای ناوەڕاست. ڕۆنی زەیتوون و زەیتوونی ئامادەکراوی ئەم ناوچەیە لە سەردەمی کۆنەوە بەشێک بوون لە خۆراک و ئابووریی ناوخۆ.
زەیتوون لە چێشتلێنانی کوردیدا چۆن بەکار دێت؟
سەرەکییترین شێوەکەی زەیتوونی ئامادەکراوی سەر خوانە؛ ڕەش یان سەوز، خراوی ناو ئاوخوێ یان ئامادەکراو بە خوێ، کە لەگەڵ پەنیر و نان لە نانی بەیانیدا و وەک بەشێک لە خوانی مەزە پێشکەش دەکرێت. ڕۆنی زەیتوون بۆ چێشتلێنان و وەک مادەی پاراستنی خواردن بەکار دێت؛ بەسەر لەبنەدا دەڕژێندرێت و لە تێکەڵەکانی تامدارکردندا بەکار دەهێنرێت. زەیتوون هەروەها لە زەڵاتە و بۆ ڕازاندنەوەی خواردن و بە خراوی ناو گیا و سیر دەردەکەوێت. بەشێکی بنەڕەتیی خوانی بەیانیی کوردییە.
کۆتایی
زەیتوون سەد و بیست و شەشەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و ئەوەیە کە گەورەترین بانگەشە دەخاتە ڕوو. ئەم زنجیرەیە لە ماوەی سەد و بیست و شەش وتاردا ئەو شتانەی تۆمار کردووە کە لە شاخەکانی کوردستان دەڕوێن؛ گوێز و قەیسی و هەنار و زەعتەری کێویی و ڕێواسی ترش و بەری سماق و هەنگوینی شاخ. ئێستا زەیتوون زیاد دەکات؛ تەنها خواردنێک نییە کە لێرە دەڕوێت، بەڵکو خواردنێکە کە لێرە لەدایک بووە، شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکوور بەکێڵگەیی کراوە، پاشان بازرگانی و ئیمپراتۆرییەت بە سەرتاسەری دەریای ناوەڕاستدا بڵاویان کردووەتەوە، تا بووە یەکێک لە جیهانیترین خواردنەکانی سەر زەوی. ئەو جیهانیبوونە هی هیچ گەلێکی تاک نییە. بەڵام سەرەتاکەی هی ئەم شاخانەیە. لە دوای سەد و بیست و شەش وتار، زەیتوون نوێنەری قووڵترین و فراوانترین ڕاستییە کە ئەم زنجیرەیە دۆزیبێتی؛ ئەوەی شاخەکانی کوردستان تەنها خەڵکی خۆیان تێر نەکردووە، بەڵکو جیهانیان تێر کردووە.