هەنجیر: هەنجیری کوردی و کۆنترین میوەی چێندراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا
وتارەکانی پێشووی ئەم زنجیرەیە ئەوەیان سەلماند کە زەیتوون یەکەم جار لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکووری کوردستان ماڵی کراوە و گەنم یەکەم جار لە قەرەجەداغی نزیک ئامەد چێندراوە. هەردووکیان بانگەشەی ناوازەن و هەردووکیان پێداچوونەوەی هاوتایان بۆ کراوە. بەڵام میوەیەک هەیە کە ماڵیکردنی پێش هەردووکیان بووە؛ میوەیەک کە ڕەنگە کۆنترین بەرهەمی چێندراو لە سەرانسەری مێژووی جۆری مرۆڤدا بێت و جۆرە کێوییەکەی لە کوردستاندا بە خۆڕسک دەڕوێت. ئەو میوەیە هەنجیرە. لە کوردیی ناوەڕاستدا پێی دەوترێت هەنجیر (hejîr / هەنجیری). یەکێکە لە کۆنترین خواردنەکانی سەر زەوی و شاخە کوردییەکانیش لەو شوێنانەن کە بە کێویی تێیاندا دەڕوێت. بەپێی باخەکانی کیو، پێشەنگترین دەزگای ڕووەکناسیی جیهان، هەنجیر، Ficus carica، زیاتر لە یازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر بوو بەوەی کە پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بێت. بەڵگەی ماڵیکردنی نزیکەی هەزار ساڵ پێش ماڵیکردنی دانەوێڵەکان دەکەوێت. هەنجیری کێویی لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکەوە تا ڕۆژئاوای ئاسیا بە خۆڕسک دەڕوێت و ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا بە تایبەتی ناوی کوردستان وەک یەکێک لەو ناوچانە دەهێنێت کە Ficus caricaی کێویی بە شێوەی سروشتیی خۆی تێیاندا دەڕوێت. سووریا و ئەنادۆڵ، کە بەرزاییەکانی باکووری کوردستانیش دەگرێتەوە، وەک ژینگە سروشتییەکانی داری هەنجیر باس دەکرێن کە لەوێوە بە سەرانسەری جیهانی کۆندا گوازراوەتەوە. هەنجیر پێش هەڵکەوتنی یەکەم شارەکانی میسۆپۆتامیا بەرهەمێکی جێگیر بووە. کاتێک سومەرییەکان یەکەم لووحەکانیان دەنووسی، لە بابل و ئورووک، لە دەشتەکانی خوار شاخە کوردییەکان، هەنجیر پێشتر خواردنێکی کۆن بووە. ئەمە سەد و سی و دووەم وتاری زنجیرەکەیە. زەیتوون و گەنم وتاری سەرچاوەی خۆیان هەبوو. ئێستا هەنجیر، کە لە هەردووکیان کۆنترە، وتاری خۆی هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
• هەنجیر (Hejîr / هەنجیری) ناوی کوردیی ناوەڕاستی ئەم میوەیەیە؛ یەکێکە لە کۆنترین و پیرۆزترین میوەکانی ناوچەکە
• باخەکانی کیو هەنجیر بە میوەیەک دەناسێنن کە پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بێت، زیاتر لە 11,000 ساڵ لەمەوبەر
• هەنجیری کێویی لە کوردستاندا بە خۆڕسک دەڕوێت (ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا)؛ سووریا و ئەنادۆڵ ژینگەی سروشتیی سەرەتاییی ئەون
• لە کۆتایی هاویندا تازە دەخورێت و بۆ زستان وشک دەکرێتەوە؛ لە قورئاندا لەگەڵ زەیتوون وەک میوەیەکی پیرۆز ناوی هاتووە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: هەنجیر / Hejîr / henjîr (هەنجیری لە کوردیی ناوەڕاستدا)؛ incir (تورکی)؛ anjir (انجیر بە فارسی / عەرەبی)
مەودای کێویی: لە کوردستان و سووریا و ئەنادۆڵ و ڕۆژهەڵاتی نزیکی فراوانتر و ڕۆژئاوای ئاسیا بە خۆڕسک دەڕوێت
شێوازی خواردن: تازە لە کۆتایی هاویندا، مۆری نزیک لە ڕەش یان سەوز و زۆر شیرین؛ وشککراو بۆ زستان؛ لە ڕەچەڵ (مورەبای هەنجیر)؛ وەک خواردنێکی شیرینی نێوان ژەم
زانیاریی مێژوویی: پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراوی جیهان بێت (کیو)؛ ناوی لە لووحە سومەرییەکان (2500 پێش زایین) و قورئاندا (سوورەتی تین) هاتووە
هەنجیر لە چێشتخانەی کوردیدا
داری هەنجیر لە کۆتایی هاویندا دەگاتە وەرزی خۆی، کاتێک میوەکە مۆری نزیک لە ڕەش یان سەوزی کەهرەباییە و لەسەر لقەکە قورسە. هەنجیر بە تازەیی ناوازەیە؛ زۆر شیرینە و قووڵایییەکی هەنگوینئاسای هەیە و پێکهاتەکەی لە هەمان کاتدا نەرمە و بەهۆی تۆوەکانی ناویەوە کەمێک دانەدارە. چێشتخانەی کوردی هەنجیری تازە لە چەند هەفتەی پێگەیشتنی دەخوات و دواتر دەیپارێزێت. هەنجیری وشککراو (hejîr hûr / anjir-e khoshk) لەبەر خۆر لەسەر قوماش ڕادەخرێت تا شەکرەکانی چڕ دەبنەوە و ناوەکەی تۆخ و وشک دەبێتەوە و دەبێتە شیرینییەکی چڕ و جۆینە. لە زستاندا لە شوێنێکی وشک هەڵدەگیرێت و لەگەڵ چا و پەنیر و نان دەخورێت یان هەر بە تەنها؛ یەکێکە لە شیرینترین میوە وشککراوەکان، بەبێ هیچ پرۆسەکردنێک بە سروشتی شیرینە. ڕەچەڵی هەنجیر، مورەباکەی، بە لێنانی هەنجیری تازە لەگەڵ شەکر یان شیرەی ترێ دروست دەکرێت تا دەبێتە مورەبایەکی نەرم و گەوهەرئاسا. لە چێشتخانەی کوردیدا هەنجیری وشککراو لە خواردنەکانی برنج و چێشتە هێواش لێدراوەکانیشدا دەبینرێت، بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵات (کوردستانی ئێران)، کە کاریگەریی فارسیی لێنانی خواردنی شیرین و سوێر تێیدا هەیە و بەرخی پڕکراو بە هەنجیر یان برنج لەگەڵ میوەی وشککراو نەریتی بۆنەکانە. لە شاخدا، لەو شوێنانەی دارە هەنجیرەکان لە کەلێنی بەردەکان و دیوارەکانی دۆڵ لە بەرزاییی کەمتر دەڕوێن، کۆکەرەوەی بەرهەمی کێویی بەبێ چاندن دەیان دۆزێتەوە؛ هەنجیری کێویی کە لە جۆرە چێندراوەکە بچووکتر و تۆوزۆرترە و ئەوەندە شیرینە کە ڕاستەوخۆ لە لقەکەوە دەخورێت.
کۆنترین میوەی چێندراو
ئەم زنجیرەیە چەندین بانگەشەی کردووە کە هەر جارێک گەورەتر بوون سەبارەت بە ڕۆڵی شاخە کوردییەکان لە سەرچاوەکانی کشتوکاڵی جیهاندا. زەیتوون یەکەم جار شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر لە شاخەکانی باشووری تاوڕۆسی باکوور ماڵی کراوە. گەنم یەکەم جار دە تا یازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر لە قەرەجەداغی نزیک ئامەد چێندراوە و هەزاران ساڵ پێش زەیتوون دەکەوێت. هەنجیر هێشتا دوورتر دەڕوات. بەپێی دەزگای ڕووەکناسیی باخەکانی کیو، هەنجیر زیاتر لە یازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر بوو بەوەی کە پێدەچێت یەکەم میوەی چێندراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بێت؛ بەڵگەکانی چاندنی سەرەتاییی، لە شوێنێکی دۆڵی ئوردنەوە، نزیکەی هەزار ساڵ پێش ماڵیکردنی دانەوێڵەکان دەکەون. توێژەری زانستی ئایرا کۆندیت، پێشەنگی لێکۆڵینەوە لە جۆرەکانی هەنجیر، سووریا و ئەنادۆڵی بە ژینگە سروشتییەکانی داری هەنجیر ناساندووە؛ ئەنادۆڵ لەم چوارچێوەیەدا بەرزاییەکانی باکووری کوردستانیش دەگرێتەوە، هەمان شاخەکان کە زەیتوون و گەنمیان لێوە هاتووە. ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا بە تایبەتی ناوی کوردستان وەک یەکێک لەو ناوچانە دەهێنێت کە Ficus caricaی کێویی ئەمڕۆ بە خۆڕسک و بە شێوەی سروشتیی خۆی تێیاندا دەڕوێت، لەگەڵ ڕۆژئاوای فارس و دارستانەکانی دەریای قەزوین. ئەمە بانگەشەیەکی پەراوێزی نییە. هەنجیر زۆر پێش ئەوەی لە هیچ شوێنێک بچێندرێت، لە کوردستاندا بە کێویی دەڕووا. تێبینییەکی ڕاستگۆیانە؛ ئێستا زۆر توێژەر پێیان وایە ماڵیکردنی هەنجیر لە دۆڵی ئوردندا ڕووی داوە، لە ناوچەیەکدا کە لە کوردستان باشوورترە، لەو شوێنەی ئەمڕۆ فەلەستینە. شاخە کوردییەکان بەشێکن لە مەودای سروشتیی کێویی و ژینگەی مێژوویی هەنجیر، بەڵام مەرج نییە شوێنی سەرەکیی ماڵیکردنی بن. بەڵام هەنجیری کێویی ڕووەکێکی شاخی کوردییە و هەمان سروشت کە زەیتوون و گەنمی بەرهەم هێناوە، ئەمەشی بەرهەم هێناوە؛ کۆنترین میوەی چێندراو لە جیهاندا. قورئان لە سوورەتی تین، لە پیرۆزترین جووتەی هەموو نەریتی موسڵماناندا، ناوی هەنجیر و زەیتوون پێکەوە دەهێنێت؛ ئێستاش ئەم زنجیرەیە هەردووکیانی باس کردووە و سەرچاوەی هەردووکیانی بۆ هەمان ناوچەی شاخاوی گەڕاندووەتەوە.
پرسیارە باوەکان
هەنجیر لە کەلتووری کوردیدا چییە؟
هەنجیر (Hejîr / henjîr) ناوی کوردیی ناوەڕاستی ئەم میوەیەیە (Ficus carica)، کە یەکێکە لە کۆنترین و بەرفراوانترین میوە خواردراوەکانی ناوچەکە. لە کۆتایی هاویندا تازە دەخورێت و بۆ زستان وشک دەکرێتەوە و وەک مورەبای هەنجیر، ڕەچەڵ، دەپارێزرێت. هەنجیری کێویی بە سروشتی لە شاخە کوردییەکاندا دەڕوێت؛ هەنجیر یەکێکە لەو یەکەم میوانەی ناویان لە دەقە سومەرییەکانی میسۆپۆتامیای کۆن و لە قورئان و سەرەتاییترین تۆمارە کشتوکاڵییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا هاتووە.
ئایا هەنجیر بەڕاستی کۆنترین میوەی چێندراوی جیهانە؟
بەپێی باخەکانی کیو، هەنجیر پێدەچێت یەکەم میوە بێت کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا چێندراوە، زیاتر لە یازدە هەزار ساڵ لەمەوبەر. بەڵگەی چاندنی نزیکەی هەزار ساڵ پێش ماڵیکردنی دانەوێڵەکان دەکەوێت. کۆدەنگیی زانستی سەرەتاییترین ماڵیکردنی لە ڕۆژهەڵاتی نزیک دادەنێت، لە کاتێکدا دارە کێوییەکان لە سەرانسەری سووریا و ئەنادۆڵ و کوردستاندا دەڕوێن. هەندێک توێژەر یەکەم شوێنی چاندن لە دۆڵی ئوردن (فەلەستین) دادەنێن، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە سووریا و ئەنادۆڵ، بە باکووری کوردستانیشەوە، بە ژینگەی سروشتیی سەرەکی دەناسێنن کە چاندن لەوێوە بڵاو بووەتەوە.
بۆچی لە قورئاندا ناوی هەنجیر و زەیتوون پێکەوە هاتووە؟
سوورەتی تین، واتە هەنجیر، بە سوێند بە هەنجیر و زەیتوون پێکەوە دەست پێ دەکات و وەک دوو میوەی پیرۆز بە بەرزترین گرنگی پێکیان دەگەیەنێت. هەردووکیان لە کۆنترین ڕووەکە چێندراوەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکن و جۆری کێوییی هەردووکیان لە شاخە کوردییەکاندا دەڕوێت، و هەردووکیان لەم زنجیرەیەدا وەک ڕووەکی سەرچاوەگرتوو لە هەمان سروشتی شاخاویی باکوور و کەوانەی بەپیت تۆمار کراون. لە نەریتی ئیسلامیدا هەنجیر بە میوەیەکی تەواو و بێ کەرنەی هیچ جۆرێک وەسف دەکرێت و زەیتوون بە دارێکی پیرۆزی شاخ.
کۆتایی
هەنجیر سەد و سی و دووەم وتاری زنجیرەکەیە و کۆنترین بانگەشەیە کە تاکو ئێستا کردوویەتی. کۆنترین خواردنی زنجیرەکە نییە؛ ڕوون کۆنە و ساڤار چوار هەزار ساڵ تەمەنیەتی و کەشک بۆ سەردەمێکی کۆنتریش دەگەڕێتەوە؛ بەڵکو کۆنترین بانگەشەی سەرچاوەیە، زیاتر لە یازدە هەزار ساڵ چاندن لە سروشتێکدا کە شاخە کوردییەکانیش دەگرێتەوە، کە ڕەنگە هەنجیر یەکەم بەرهەم بێت کە هەر مرۆڤێک بە ئەنقەست چاندبێتی. زەیتوون پیرۆز بوو. گەنم شارەکانی بنیاد نا. هەنجیر پێش هەردووکیان هات. دوای سەد و سی و دوو وتار، شاخە کوردییەکان ڕۆن و نان و کۆنترین شیرینییان بە جیهان بەخشیوە. هەنجیرێک کە لە پاشنیوەڕۆیەکی کۆتایی هاوین لە کوردستاندا بە تازەیی لە لقەکەوە دەخورێت، میوەیەکە کە لێرە ماوەیەکی درێژتر لە هەر شوێنێکی دیکەی سەر زەوی خواردراوە.