بانگەشەی پیلان لەسەر ئەتاتورک: سەرچاوە مێژووییەکان چی دەردەخەن؟

سەرچاوە پشکنراوەکان ئەرکی نهێنیی بەریتانی–سیۆنی بۆ ئەتاتورک ناسەلمێنن. چاکسازی و سیاسەتی دژ بە کورد بەڵگەی دیار دەوێت.

ڕاستکردنەوە و وەڵام

ڕاستکردنەوەی دەستەی نووسەران، ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦: ئەم دەقە جێگای ڕوایەتی پیلانێکی بێسەرچاوە دەگرێتەوە. سەرچاوەکان پەیمانی نهێنیی بەریتانی–سیۆنی بۆ ئاراستەکردنی ئەتاتورک ناسەلمێنن. شوێنی لەدایکبوون و قوتابخانە و ئەنجامی دواتر جێگای فەرمان و پارە و هاوئاهەنگیی بەڵگەدار ناگرنەوە. ئەمە پەسەندکردنی حکومەتەکەی نییە.

چوارچێوەی بانگەشەی دۆنمە

مارک دەیڤد بایەر لە پوختەی گشتیی لێکۆڵینەوەی ٢٠١٣ ڕوایەتی پیلان لەسەر دۆنمە، نەوەی شوێنکەوتوانی موسڵمانبووی شەبتای زەڤی، لە دوای ١٩٠٨ تا بانگەشەی ئەتاتورک دوای ١٩٢٣ دەدوێنێت. گریمانەی جولەکەدژ کە ناسنامەی جولەکەی نهێنی واتە خزمەتی بیانی دەستنیشان دەکات. [1] ئەمە مێژووی ڕوایەتە، نە بەڵگەی ڕەچەڵەک. جولەکەبوون و دۆنمە و سیۆنیزم و سیخوڕیی بەریتانی جیاوازن.

سەلانیک و قوتابخانە

ژیاننامەی فەرمیی وەزارەتی ڕۆشنبیری سەلانیک ١٨٨١ و دایک‌وباوک عەلی ڕزا و زوبەیدە و قوتابخانەی شەمسی ئەفەندی تۆمار دەکات. [2] ئەمە یادنامەی حکومییە، نە پشکنینی سەربەخۆی هەموو ڕەچەڵەکێک. قوتابخانەچوون ئایین یان ئەرکی نهێنی ناسەلمێنێت.

بەریتانیا: ڕووبەڕووبوونەوە و دانوستان

مێژووی فەرمیی بەریتانیی کرزن هەڕەشەی سەربازیی لۆید جۆرج لە قەیرانی چەناق ١٩٢٢ و دواتر مودانیا و لۆزان باس دەکات. [3] ئەمە ملمڵانێ و دانوستانە، نە بەڵگەی ئاراستەکردنی نهێنی. دانوستان لەگەڵ نەیار خزمەتکردنی ناسەلمێنێت؛ پەڕگە و نووسەر و وەرگر و بەروار پێویستن.

چاکسازی و هۆکار

وەزارەت کۆتایی سوڵتانەت ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، کۆمار ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣، خەلافەت ٣ی ئازاری ١٩٢٤ و ئەلفوبا ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٨ دەدات. [2] ئامانج و شێواز و ئەنجامی گۆڕانە ڕاستەکان ڕەخنە هەڵدەگرن. بوونیان پشتگیریی نهێنی یان دروستکردنی نهێنیی گەل ناسەلمێنێت.

کورد و سیاسەتی دیار

مادەی ٨٨ی دەستووری ١٩٢٤ دانیشتووان لە ڕووی هاوڵاتیبوونەوە بەبێ جیاوازیی ئایین و ڕەگەز بە تورک پێناسە دەکات. [4] دەق یەکسانیی کردار ناسەلمێنێت و ناسنامەی کوردی ناسڕێتەوە. کیزەر پلان، کوشتنی مەدەنی، ئاوارەکردن و بەرپرسیارێتیی ئەتاتورک لە دێرسیم ١٩٣٧–١٩٣٨ دەکۆڵێتەوە. [5] ڕەچەڵەکی جولەکەی بانگەشەکراو دامەزراوە بەرپرسیارەکان و قوربانی دەشارێتەوە.

فەلەستین و ڕیزبەندیی کات

نامەی بالفۆر ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٧ پشتگیریی ماڵی نەتەوەیی جولەکە لە فەلەستین و پاراستنی مافی مەدەنی و ئایینیی کۆمەڵگە ناجولەکەکان دەکات. [6] پێش کۆمارە. ئەتاتورک ١٩٣٨ مرد. [2] ئیسرائیل ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ سەربەخۆیی ڕاگەیاند؛ تورکیا ٢٨ی ئازاری ١٩٤٩ دانی پێدا نا. [7] [8] بڕیاری حکومەتی دواتر کردەی کەسێکی مردوو نییە. ڕیزبەندی تەنیا پلانی یەکگرتوو ناسەلمێنێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Marc David Baer, An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic, Jewish Quarterly Review 103/4 (2013), pp. 523–555; public abstract consulted.
2. Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism, Biography of Atatürk; official commemorative biography and reform chronology.
3. UK government, History of George Nathaniel Curzon; section on the 1922 crisis and Mudanya/Lausanne diplomacy.
4. Constitutional Court of Türkiye, 1924 Anayasası, Article 88; historical constitutional text.
5. Hans-Lukas Kieser, Dersim Massacre, 1937–1938, Sciences Po Mass Violence and Resistance (27 July 2011); context and decision-makers.
6. Arthur James Balfour to Lord Rothschild, 2 November 1917; primary text reproduced by the Internet Modern History Sourcebook.
7. US Department of State, Office of the Historian, Israel: recognition and diplomatic history; proclamation and US recognition, 14 May 1948.
8. Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, Türkiye–İsrail Siyasi İlişkileri; recognition on 28 March 1949 and mission opening in 1950.
9. Unidentified photographer, Ataturk in 1923; public-domain portrait reproduction, Wikimedia Commons.