ئەیران ئاشی: شۆربای ساردی ماستی کوردی کە بە «تورکی» پۆلێن کراوە

ئەیران ئاشی شۆربایەکی ساردی هاوینەیە کە لە دانەی تەواوی گەنمی کوڵێنراو و نۆک، تێکەڵکراو بە ماستی سیردار و خوێدار لەگەڵ شویت، نەعنا و خیار، دروست دەکرێت و بە ساردی پێشکەش دەکرێت. هەموو ڕێچکە ئینگلیزییەکان ناوی «شۆربای ساردی ماستی تورکی» یان «شۆربای نەریتیی ئەنادۆڵ بۆ کەشی گەرم»ی لێ دەنێن. ژنێکی کورد بە ناوی فاتیمە، لە کۆمێنتێک لە بلۆگێکی ڕێچکەی تورکیدا، ناڕەزایی دەردەبڕێت: «تەنها بۆ ئەوەی بزانن، ئەیران تەنها تورکی نییە! من کوردم و ئێمە پێی دەڵێین ماستاو. خواردنەوەی نەریتیی ئێمەشە و هەندێک جار پێی دەڵێین بیرەی کوردی. خواردنیشی پێ دروست دەکەین کە پێی دەڵێین قوڕاو. دۆشمان هەیە؛ ماست و ئاوێک کە باش هەژێنراوە. دوای جیاکردنەوەی کەرە، ئەوەی دەمێنێتەوە دەیخۆینەوە، و خواردنێکی تایبەتی زستانی پێ دروست دەکەین کە پێی دەڵێین دانەدوا.» فاتیمە لە یەک کۆمێنتدا ناوی چوار بەرهەمی شیریی کوردی دەهێنێت کە ئینتەرنێت دانیان پێدا نانێت: ماستاو (ماست و ئاو)، قوڕاو (خواردنەکان کە تێیدا لێ دەندرێن)، دۆ (ئاوی پەنیر و ماستە جیاکراوەکە) و دانەدوا (حەریرەی زستانیی گەنم لە دۆدا). ئەم زنجیرەیە بە درێژایی دەیان وتار، زنجیرەی بەرهەمە شیرییە کوردییەکانی تۆمار کردووە. ئەیران ئاشی شێوەی هاوینەی ئەو زنجیرەیەیە؛ هاوتا ساردەکەی دۆکلیو (شۆربای گەرمی ماستی زستانی). هەمان بنەمای شیری. پلەی گەرمیی پێچەوانە. وەرزێکی جیاواز.

خاڵە سەرەکییەکان

• شۆربایەکی ساردی هاوینەی دانەی تەواوی گەنم و نۆک لە ماستی سیردار و خوێداردا، لەگەڵ شویت، نەعنا و خیار

• هەموو ڕێچکەیەک پێی دەڵێت «تورکی»؛ کۆمێنتنووسێکی کورد ناوی چوار بەرهەمی شیریی کوردی دەهێنێت کە ئینتەرنێت پشتگوێیان دەخات

• ناوە کوردییەکان: ماستاو (ماست و ئاو)، قوڕاو (خواردن لە ماستدا)، دۆ (ئاوی پەنیرە جیاکراوەکە)، دانەدوا (حەریرەی زستانیی گەنم و دۆ)

• هاوتای هاوینەی دۆکلیو (شۆربای گەرمی ماستی زستانی)؛ هەمان بنەمای شیری، پلەی گەرمیی پێچەوانە

زانیارییە خێراکان

ناوە کوردییەکان: ماستاو ئاشی / قوڕاو؛ شۆربای ساردی ماست لەگەڵ دانەوێڵە و پاقلەمەنی

ئەو ناوەی پێی ناسێنراوە: «شۆربای ئەیران ئاشی تورکی» لە هەموو ڕێچکەیەکی نێودەوڵەتیدا

جۆر: شۆربای ساردی هاوینە؛ بە ساردی پێشکەش دەکرێت و دوای تێکەڵکردنی پێکهاتەکان لێنانێکی دیکەی پێویست نییە

وەرز: هاوین؛ هاوتا ساردەکەی دۆکلیو (شۆربای گەرمی ماستی زستانی)

ڕەگ و ڕیشە: کۆمێنتی فاتیمە و زنجیرە نادیارەکەی بەرهەمە شیرییە کوردییەکان

کۆمێنتی فاتیمە لە بلۆگێکی ڕێچکەی تورکیدا یەکێکە لە پڕزانیاریترین پەرەگرافە تاکەکان دەربارەی کولتووری بەرهەمە شیرییە کوردییەکان کە لە هەر شوێنێکی ئینتەرنێت بڵاو کرابێتەوە. لە چەند ڕستەیەکدا ناوی سیستەمێکی تەواو دەهێنێت: ماستاو (ماستی بە ئاو شلکراوە، کە بنەماکەیە)، دۆ (ماست کە بۆ ماوەی کاتژمێرێک دەهەژێنرێت تا کەرە جیا دەبێتەوە، پاشان شلە ماوەکە دەخورێتەوە)، قوڕاو (خواردنەکان کە لە بنەمای ماست و ئاوەکەدا لێ دەندرێن) و دانەدوا (حەریرەیەکی زستانیی دۆ و گەنمی وردکراو). هیچ یەکێک لەم وشانە لە ویکیپیدیا نییە. هیچ یەکێکیان لە هیچ کتێبێکی چێشتلێنانی ئینگلیزیدا نییە. تەنها لە قسەی کوردی و لە کۆمێنتی فاتیمەدا هەن؛ نووسەری بلۆگەکە بە سەرسوڕمانەوە وەڵامی دەداتەوە: «نەمدەزانی ئەیران لە کولتووری کوردیشدا ئەوەندە باوە.» کێشەکە هەر ئەو سەرسوڕمانەیە. کولتووری بەرهەمە شیرییە کوردییەکان یەکێکە لە ئاڵۆزترین و پێشکەوتووترینەکانی جیهان؛ ئەم زنجیرەیە ماست، ئاڤا ماست، جاجیک، دۆکلیو، بەربەسەل، تۆراک، مۆتاڵ، جاجی، لۆریک و گلوولی تۆمار کردووە. بەڵام لە ئینتەرنێتدا نادیارە، چونکە بە ناوە کوردییەکان بەکار دەهێنرێت کە هیچ بزوێنەری گەڕانێک پێڕستیان ناکات.

ئامادەکردنی نەریتی

دانەی تەواوی گەنم شەوێک لە ئاودا دەخیسێنرێت و دەکوڵێنرێت تا نەرم دەبێت، بەڵام هێشتا پێویستی بە جوین هەیە. نۆک جیا دەخیسێنرێت و دەکوڵێنرێت. هەردووکیان ئاوەکەیان دەپاڵێورێت و بە تەواوی سارد دەکرێنەوە. ماستی ئەستوور لەگەڵ ئاوی سارد، سیری کوتراو و خوێ تێک دەدرێت تا دەگاتە قەوامی سۆسێکی شل کە ڕشتنی ئاسانە. گەنم و نۆکە ساردەکان تێکەڵی بنەما ماستییەکە دەکرێن. خیاری چوارگۆشەبڕاو بۆ خرپەی زیاد دەکرێت. شویت و نەعنای تازە و هەندێک جار پیازی سەوز بە هێواشی تێکەڵ دەکرێن. شۆرباکە بەلایەنی کەم کاتژمێرێک لە سەلاجەدا دادەنرێت تا تامەکان تێکەڵ بن. لە کاسەدا بە ساردی پێشکەش دەکرێت و هەندێک جار ڕاست پێش پێشکەشکردن پارچە سەهۆڵێکی تێ دەکرێت. ئەنجامەکە شۆربایەکە کە لە هەمان کاتدا ترشۆکە، سیردار، گیابۆنخۆشدار و زۆر فێنککەرەوەیە؛ ماست هەموو دانەیەک و نۆکێک دادەپۆشێت و گیا بۆنخۆشەکان هەر کەوچکێکی پڕ دەکەن بە زیندوویی. سووکترین ژەمە لە چێشتلێنانی هاوینەی کوردیدا: نە گۆشت، نە چەوری، نە گەرمی. تەنها بەرهەمی شیری، دانەوێڵە و باخچە.

هاوین و زستان: ساڵنامەی شۆربای ماستی کوردی

ئەم زنجیرەیە ئێستا ساڵنامەی تەواوی شۆربای ماستی کوردی تۆمار کردووە. دۆکلیو شۆربای ماستی زستانییە: گەرمە، لەسەر ئاگر لێ دەنرێت، بە برنج یان گەنم دەوڵەمەند دەکرێت و گەرمکەرەوە و تێرکەرە. ئەیران ئاشی شۆربای ماستی هاوینەیە: ساردە، دوای لێنانی دانەوێڵەکە بەبێ گەرمی تێکەڵ دەکرێت، فێنککەرەوە و سووکە. هەردووکیان هەمان بنەما بەکار دەهێنن؛ ماستی بە ئاو شلکراوە؛ و هەردووکیان دانەوێڵە و گیا بۆنخۆشەکان لەخۆ دەگرن. بەڵام دۆکلیو لە زستاندا جەستە گەرم دەکاتەوە. ئەیران ئاشی لە هاویندا جەستە سارد دەکاتەوە. ئەمە هەمان لۆژیکی وەرزییە کە هەموو سیستەمی خواردنی کوردی پێ ڕێک دەخرێت: ترشکردن بە ڕێواس لە بەهاردا (خورشتی ڕێواس)، بە ئاوی ترێی کال لە هاویندا (گلۆریک)، بە سوماق لە تەواوی ساڵدا (ترشک) و بە دۆشاوی هەنار لە پاییزدا (شەکەلۆک). چێشتلێنانی کوردی چێشتلێنانێکی وەرزییە. شۆربای ماست ڕوونترین دەربڕینی ئەوەیە.

پرسیارە باوەکان

ئەیران ئاشی کوردییە یان تورکی؟

ژنێکی کورد بە ناوی فاتیمە لە کۆمێنتێک لە بلۆگێکی ڕێچکەی تورکیدا دەڵێت: «ئەیران تەنها تورکی نییە! من کوردم و ئێمە پێی دەڵێین ماستاو. خواردنی پێ دروست دەکەین کە پێی دەڵێین قوڕاو.» کولتووری بەرهەمە شیرییە کوردییەکان ماستاو (ماست و ئاو)، دۆ (ئاوی پەنیر و ماستە جیاکراوەکە)، قوڕاو (خواردنە لێنراوەکانی ماست) و دانەدوا (حەریرەی زستانیی گەنم و دۆ) لەخۆ دەگرێت. شۆربای ساردی ماست بەشێکە لەم سیستەمە. هەموو ڕێچکەیەکی نێودەوڵەتی بە «تورکی» ناوی دەبات، چونکە زاراوەکانی خواردنی کوردی لە ئینتەرنێتدا نادیارن.

جیاوازیی نێوان ئەیران ئاشی و دۆکلیو چییە؟

دۆکلیو شۆربای گەرمی ماستی زستانییە؛ لەسەر ئاگر لێ دەنرێت، بە برنج یان گەنم دەوڵەمەند دەکرێت و بە گەرمی پێشکەش دەکرێت. ئەیران ئاشی شۆربای ساردی ماستی هاوینەیە؛ دوای لێنانی دانەوێڵەکە بەبێ گەرمی تێکەڵ دەکرێت و بە ساردی، لەگەڵ گیا بۆنخۆشە خاوەکان و خیار پێشکەش دەکرێت. هەردووکیان هەمان بنەمای ماست و ئاو بەکار دەهێنن و هەردووکیان دانەوێڵە لەخۆ دەگرن، بەڵام بۆ دوو وەرزی پێچەوانەن. دۆکلیو گەرم دەکاتەوە؛ ئەیران ئاشی سارد دەکاتەوە.

ماستاو، قوڕاو، دۆ و دانەدوا چین؟

ئەمانە زاراوەی کوردیی بەرهەمە شیرییەکانن کە لە میدیای ئینگلیزیی خواردندا نادیارن. ماستاو: ماستی بە ئاو شلکراوە (ناوی کوردیی ئەیران). دۆ: ماست کە بۆ کاتژمێرێک بە توندی دەهەژێنرێت تا کەرە جیا دەبێتەوە، پاشان شلە ماوەکە دەخورێتەوە. قوڕاو: خواردنەکان کە لە بنەمای ماست و ئاوەکەدا لێ دەندرێن. دانەدوا (هەروەها دۆینا): حەریرەیەکی زستانیی دۆ و گەنمی وردکراو. پێکەوە سیستەمێکی تەواوی پرۆسێسکردنی بەرهەمە شیرییە کوردییەکان وەسف دەکەن کە تۆمارکردنێکی هاوتای بە ئینگلیزی نییە.

کۆتایی

ئەیران ئاشی شەست و شەشەمین وتاری ئەم زنجیرەیەیە و لەسەر تاکە کۆمێنتێکی بلۆگ لەلایەن ژنێکی کورد بە ناوی فاتیمەوە بنیات نراوە. لە چەند ڕستەیەکدا ناوی چوار بەرهەمی شیریی کوردی دەهێنێت کە هیچ کتێبێکی چێشتلێنانی ئینگلیزی، هیچ وتارێکی ویکیپیدیا و هیچ بلۆگێکی خواردن هەرگیز تۆماری نەکردوون: ماستاو، قوڕاو، دۆ و دانەدوا. نووسەری بلۆگەکە بە سەرسوڕمانەوە وەڵام دەداتەوە کە کولتووری کوردی بەڕاستی ئەم نەریتەی هەیە. ئەو سەرسوڕمانە؛ واتە ئەوەی کولتوورێک بە یەکێک لە ئاڵۆزترین و پێشکەوتووترین نەریتە شیرییەکانی جیهان بۆ نووسەرێکی خواردن نەناسراوە؛ هەموو ئەوەیە کە ئەم زنجیرەیە هەوڵی بەرەنگاربوونەوەی دەدات. دوای شەست و شەش وتار، زنجیرەی بەرهەمە شیرییە کوردییەکانی تۆمارکراو لێرە (ماست، ئاڤا ماست، جاجیک، دۆکلیو، بەربەسەل، تۆراک، مۆتاڵ، جاجی، لۆریک، گلوول و ئێستا ئەیران ئاشی) گشتگیرترین تۆماری ئینگلیزیی کولتووری بەرهەمە شیرییە کوردییەکانە کە هەیە. و دەستی پێ کرد چونکە فاتیمە کۆمێنتێکی نووسی.