پێشەکی
لە 24ی شوباتی 1955، تورکیا و عێراق لە بەغدا ڕێککەوتنێکی بەرگریی هاوبەش و ئاسایشیان واژۆ کرد کە دواتر گەشەی کرد و بوو بە پەیمانی بەغدا؛ هاوپەیمانییەکی سەربازیی جەنگی سارد کە تورکیا و عێراق و ئێران و پاکستان و شانشینی یەکگرتووی لە ژێر چەترێکی ئەمنیی پشتگیریکراو لەلایەن ڕۆژئاواوە کۆ کردەوە. پەیمانی بەغدا، کە بە فەرمی بە ڕێکخراوی پەیمانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (METO) و دواتر بە ڕێکخراوی پەیمانی ناوەندی (CENTO) ناسرا، لە ڕێگەی تورکیاوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە ناتۆ و لە ڕێگەی پاکستانەوە بە سیاتۆ بەستەوە؛ بەوەش زنجیرەیەکی هاوپەیمانیی دژەسۆڤیەتی بە درێژایی لێواری باشووری یەکێتیی سۆڤیەت دروست کرد.
بۆ خەڵکی کورد، پەیمانی بەغدا بەردەوامیی ئەو شێوازە بوو کە پەیمانی سەعدئاباد (1937) داینا بوو: یەکگرتنی ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد دژ بە ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد. سێ لە پێنج ئەندامەکەی پەیمانەکە، تورکیا و عێراق و ئێران، ئەو دەوڵەتانە بوون کە کوردستانیان دابەش کردبوو. ئەندامێتیی هاوبەشیان لە هاوپەیمانییەکی سەربازیی پشتگیریکراو لەلایەن ڕۆژئاواوە، سەرچاوە و توانای نوێی ئاڵوگۆڕکردنی زانیاریی هەواڵگری و پاساوی نوێی بۆ سەرکوتکردنی بزووتنەوە کوردییەکان پێ بەخشین. پەیمانەکە بۆ سنووردارکردنی کاریگەریی سۆڤیەت داڕێژرابوو، بەڵام یەکێک لە ئەنجامە کردارییەکانی سنووردارکردنی ئازادیی کورد بوو.
ناوەڕۆک
پەیمانی بەغدا چی بوو؟
پەیمانی بەغدا هاوپەیمانییەکی بەرگریی هاوبەش و ئاسایش بوو کە لە 24ی شوباتی 1955 لە نێوان تورکیا و عێراق واژۆ کرا و زوو شانشینی یەکگرتوو (4ی نیسان)، پاکستان (1ی تەممووز) و ئێران (23ی تشرینی یەکەم) پێوەی پەیوەست بوون. پەیمانەکە، کە بارەگای لە بەغدا بوو، هاوپەیمانییەکی سەربازیی جەنگی ساردی لە «کەمەربەندی باکووری»ی دەوڵەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوسنوور لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت دروست کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان، سەرەڕای بەشداریی فراوانیان لە دامەزراندنی و ئەندامێتیی هاوبەشی بەهێزیان لە 1956ەوە، هەرگیز بە فەرمی پێوەی پەیوەست نەبوون.
سەرۆک وەزیرانی عێراق، نووری سەعید، پشتیوانیی پەیمانەکەی دەکرد و بە ڕێگایەکی دەزانی بۆ بەستنەوەی عێراق بە هێزی ڕۆژئاوا و بەهێزکردنی پێگەی خۆی بەرامبەر ڕکابەرە ناوچەییەکان، بە تایبەتی سەرۆکی میسر، جەمال عەبدولناسر. بۆ بەریتانیا، پەیمانەکە ڕێگای ڕزگارکردنی کاریگەریی ئیمپراتۆریی داکشاوی بوو، بە تایبەتی بۆ پاراستنی دەستگەیشتن بە نەوتی کەنداو. بۆ تورکیا و ئێران، گەرەنتیی ئاسایشی بەرامبەر فراوانخوازیی سۆڤیەت دابین دەکرد. لە بنەڕەتدا بەریتانیا پەیمانەکەی پشتگیری و ڕێک خستبوو، چونکە ئیمپراتۆریەتە داکشاوەکەی پێویستی بە ئامرازی نوێی کاریگەری لە ناوچەکەدا هەبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• پەیمانی بەغدا ئەو سێ دەوڵەتەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد، تورکیا و عێراق و ئێران، لە هاوپەیمانییەکی سەربازیی پشتگیریکراو لەلایەن ڕۆژئاواوە کۆ کردەوە و سەرچاوەی نوێی بۆ ئاڵوگۆڕکردنی زانیاریی هەواڵگری و سەرکوتکردنی هەماهەنگی بزووتنەوە کوردییەکان پێ بەخشین.
• پەیمانەکە بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کوردی وەک هەڕەشەی لایەنگری سۆڤیەت بۆ سەقامگیریی ناوچەکە وێنا دەکرد؛ بەوەش ڕێگای بە دەوڵەتە ئەندامەکان دەدا ئۆپەراسیۆنە دژەکوردییەکان وەک بەشێک لە خەباتی جەنگی سارد دژ بە کۆمۆنیزم پاساو بدەن.
• پەیمانەکە «لیژنەی بەرەنگاربوونەوەی کارە تێکدەرەکان»ی لەخۆ دەگرت کە بە تایبەتی دژایەتیی ناوخۆیی دەکردە ئامانج؛ پۆلێک کە بزووتنەوەکانی بەرگریی کوردیشی لەخۆ دەگرت.
• شۆڕشی عێراقی 1958، کە پاشایەتیی هاشمیی ڕووخاند، ئەندامێتیی عێراقی کۆتایی پێ هێنا و بۆ ماوەیەکی کورت بوارێکی بۆ بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد کردەوە، لەوانە گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە تاراوگەی سۆڤیەت.
زانیارییە خێراکان
هاوپەیمانی: پەیمانی بەغدا (METO / CENTO) بەرواری واژۆکردن: 24ی شوباتی 1955 ئەندامەکان: تورکیا، عێراق (تا 1959)، ئێران (تا 1979)، پاکستان (تا 1979)، شانشینی یەکگرتوو ئەندامی هاوبەش: ویلایەتە یەکگرتووەکان (لە 1956ەوە؛ هەرگیز بە فەرمی پێوەی پەیوەست نەبوون) جۆر: هاوپەیمانیی سەربازی و بەرگریی هاوبەشی جەنگی سارد بارەگا: بەغدا (1955–1958)، ئەنقەرە (1958–1979) ڕەهەندی کوردی: ئەو سێ دەوڵەتەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد لە هاوپەیمانییەکی پشتگیریکراو لەلایەن ڕۆژئاواوە کۆ کردەوە؛ لیژنەی بەرەنگاربوونەوەی کارە تێکدەرەکان دژایەتیی ناوخۆیی، لەوانە بزووتنەوە کوردییەکان، دەکردە ئامانج کەسایەتیی سەرەکی: نووری سەعید (سەرۆک وەزیرانی عێراق، پشتیوانە سەرەکییەکەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) دەرچوونی عێراق: شۆڕشی تەممووزی 1958 پاشایەتیی هاشمیی ڕووخاند؛ عێراق لە ئازاری 1959 کشایەوە هەڵوەشانەوە: 16ی ئازاری 1979 (دوای شۆڕشی ئێران)
چوارچێوەی مێژوویی: یەکگرتنی جەنگی سارد و سەرکوتکردنی کورد
پەیمانی بەغدا لە خاڵی یەکگرتنی جیۆپۆلیتیکی جەنگی سارد و سەرکوتکردنی بەردەوامی بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کورددا لەدایک بوو. لە سەرەتای دەیەی 1950، یەکێتیی سۆڤیەت هاوسنووری تورکیا و ئێران بوو و ستراتیژیستەکانی ڕۆژئاوا لە فراوانبوونی سۆڤیەت بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە نەوتدارەکە دەترسان. وەڵامەکە زنجیرەیەکی هاوپەیمانیی سەربازی بوو: ناتۆ لە ئەورووپا، سیاتۆ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و ئێستا پەیمانی بەغدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ سنووردارکردنی کاریگەریی سۆڤیەت.
بەڵام بۆ تورکیا و عێراق و ئێران، «هەڕەشەی سۆڤیەت» و «هەڕەشەی کورد» بە توندی بە یەکەوە بەسترا بوون. یەکێتیی سۆڤیەت پشتگیریی کۆماری مەهابادی (1946) کردبوو. مستەفا بارزانی دوای ڕووخانی مەهاباد هەڵهاتبوو بۆ تاراوگەی سۆڤیەت. ئەو حکومەتانەی بزووتنەوە کوردییەکانیان سەرکوت دەکرد، بەردەوام بە لایەنگری کۆمۆنیزم ناویان دەبردن. پەیمانی بەغدا چوارچێوەیەکی نوێی بەو حکومەتانە دا بۆ پیشاندانی بەرگریی کورد وەک بەشێک لە پیلانە جیهانییەکەی کۆمۆنیزم، هەروەها سەرچاوەی سەربازیی نوێی دابینکراوی لەلایەن ڕۆژئاواوە بۆ تێکشکاندنی پێ بەخشین.
ڕەهەندی کوردی: سنووردارکردن لە ناوەوە و دەرەوە
لیژنەی بەرەنگاربوونەوەی کارە تێکدەرەکانی پەیمانی بەغدا بە تایبەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشە ناوخۆییەکانی دەوڵەتە ئەندامەکان داڕێژرابوو و بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کورد بە تەواوی لەو جۆرە هەڕەشانە پۆلێن دەکران. پەیمانەکە چوارچێوەیەکی بۆ ئاڵوگۆڕکردنی زانیاریی هەواڵگری لە نێوان تورکیا و عێراق و ئێراندا دەربارەی چالاکییەکانی کورد دابین دەکرد و ڕێگای بۆ ئۆپەراسیۆنە هەماهەنگە سنووربەزێنەکان دژ بە شەڕڤانە کوردەکان خۆش دەکرد. یارمەتیی سەربازیی ڕۆژئاوا، کە لە ڕێگەی پەیمانەکەوە دابین دەکرا، ئەو سوپایانەی پڕچەک دەکرد کە دواتر دژ بە کۆمەڵگە کوردییەکان بەکار دەهێنران.
ناولێنانی بزووتنەوە کوردییەکان بە «کارە تێکدەرە هاوپەیمانەکانی سۆڤیەت» بە تایبەتی خراپ و فریودەرانە بوو. هەرچەندە ڕاست بوو کە یەکێتیی سۆڤیەت پشتگیریی کۆماری مەهابادی کردبوو و بارزانی لە تاراوگەی سۆڤیەت بوو، زۆربەی بزووتنەوە کوردییەکان لە پێناوی مافی نەتەوەیی دیاریکردنی چارەنووسدا هەڵدەسووڕان، نەک ئایدیۆلۆژیای کۆمۆنیستی. پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، کە لە 1946 دامەزرابوو، داوای خودموختاریی کوردی لە ناو عێراقدا دەکرد، نەک دامەزراندنی دەوڵەتێکی کۆمۆنیستی. بەڵام بە وێناکردنی بەرگریی کورد وەک بەشێک لە جەنگی سارد، پەیمانی بەغدا ڕێگای بە دەوڵەتە ئەندامەکان دەدا بزووتنەوە کوردییەکان بە ڕەزامەندیی ڕۆژئاوا و بە چەکی ڕۆژئاوا سەرکوت بکەن.
شۆڕشی عێراقی 1958، کە پاشایەتیی هاشمیی ڕووخاند و نووری سەعیدی کوشت، هاوکێشەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی. حکومەتە شۆڕشگێڕە نوێیەکە بە سەرکردایەتیی عەبدولکەریم قاسم عێراقی لە پەیمانی بەغدا کشاندەوە و سەرەتا سیاسەتێکی سازشکارانەتری بەرامبەر کورد پەیڕەو کرد. ڕێگا بە مستەفا بارزانی درا لە تاراوگەی سۆڤیەت بگەڕێتەوە. بەڵام ئەم کرانەوەیە کورتخایەن بوو: تا 1961، یەکەم جەنگی عێراق و کورد دەستی پێ کردبوو و خولی بەڵێن و خیانەت بەردەوام بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
نیسانی 1954 ــ پەیمانی هاوکاریی دوولایەنەی تورکیا و پاکستان واژۆ دەکرێت؛ پێشەنگی پەیمانی بەغدا.
24ی شوباتی 1955 ــ تورکیا و عێراق پەیمانی بەغدا واژۆ دەکەن.
1955 ــ شانشینی یەکگرتوو و پاکستان و ئێران پێوەی پەیوەست دەبن؛ عێراق پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ مۆسکۆ دەپچڕێنێت.
1956 ــ ویلایەتە یەکگرتووەکان وەک ئەندامی هاوبەش پەیوەست دەبن؛ لیژنەی بەرەنگاربوونەوەی کارە تێکدەرەکان دادەمەزرێت.
14ی تەممووزی 1958 ــ شۆڕشی عێراق پاشایەتیی هاشمی دەڕووخێنێت؛ نووری سەعید دەکوژرێت.
1958 ــ مستەفا بارزانی لە تاراوگەی سۆڤیەت دەگەڕێتەوە؛ بوارە سیاسییەکەی کورد بۆ ماوەیەکی کورت دەکرێتەوە.
ئازاری 1959 ــ عێراق بە فەرمی لە پەیمانی بەغدا دەکشێتەوە؛ ناوی هاوپەیمانییەکە دەگۆڕدرێت بۆ سەنتۆ (CENTO).
1979 ــ شۆڕشی ئێران؛ سەنتۆ هەڵدەوەشێتەوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیمانی بەغدا نوێنەرایەتیی ئەو ساتە دەکات کە هێزەکانی ڕۆژئاوا، بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان، بوون بە بەشدارانی چالاک لە سنووردارکردنی ئاواتەکانی کورد. لە کاتێکدا پەیمانی سەعدئاباد (1937) ڕێککەوتنێکی ناوچەیی لە نێوان ئەو دەوڵەتانە بوو کە کوردستانیان بەڕێوە دەبرد، پەیمانی بەغدا هاوکاریی دژەکوردیی بەرز کردەوە بۆ چوارچێوەیەکی ستراتیژیی جیهانی. بەرگریی کورد چیتر تەنها بابەتێکی ناوخۆیی تورکیا و عێراق و ئێران نەبوو؛ دووبارە وەک بەرەیەکی جەنگی سارد وێنا کرایەوە.
ئەم چوارچێوەیەی جەنگی سارد ئەنجامی درێژخایەنی هەبوو. لە درێژایی دەیەکانی 1960 و 1970، بزووتنەوە کوردییەکان خۆیان لە نێوان زلهێزەکاندا گیر خواردوو دەبینی؛ هەردوو لا بەکاریان دەهێنان و بەجێیان دەهێشتن. ویلایەتە یەکگرتووەکان لە سەرەتای دەیەی 1970 پشتگیریی ڕاپەڕینە کوردییەکەی بارزانی لە عێراقیان کرد، پاشان کاتێک ئێران و عێراق لە 1975 ڕێککەوتنی جەزائیریان کرد، کوردیان بەجێ هێشت. ئەو شێوازەی خیانەتی زلهێزەکان کە لە سێڤر دەستی پێ کردبوو و لە مەهاباد بەردەوام بوو، ئێستا لە ناو خودی جەنگی سارددا جێگیر بووبوو.
شۆڕشی عێراقی 1958، کە پەیمانی بەغدای تێک شکاند، بۆ ماوەیەکی کورت بوارێکی بۆ سیاسەتی کورد کردەوە؛ بارزانی لە تاراوگە گەڕایەوە و پارتی دیموکراتی کوردستان بە ئاشکرا کار دەکرد. بەڵام ئەم دەرفەتە لە ماوەی سێ ساڵدا داخرا. وانەکە ڕوون بوو: چ لە ژێر پاشایەتییە لایەنگرەکانی ڕۆژئاوا و چ لە ژێر حکومەتە شۆڕشگێڕەکاندا، ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد بەردەوام یەکێتیی نەتەوەییان لە پێش مافەکانی کورد دادەنا. پەیمانی بەغدا ئامرازێکی دیکە بوو لەو مێژووە درێژەی سنووردارکردندا.
پرسیارە باوەکان
پەیمانی بەغدا چی بوو؟
هاوپەیمانییەکی سەربازیی جەنگی سارد بوو کە لە 24ی شوباتی 1955 لە نێوان تورکیا و عێراق و ئێران و پاکستان و شانشینی یەکگرتوو پێک هات. دواتر بە سەنتۆ (ڕێکخراوی پەیمانی ناوەندی) ناسرا. بۆ سنووردارکردنی کاریگەریی سۆڤیەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داڕێژرابوو، بەڵام هەروەها ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد لە چوارچێوەیەکی پشتگیریکراو لەلایەن ڕۆژئاواوە بۆ سەرکوتکردنی بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کورد کۆ دەکردەوە.
پەیمانی بەغدا چ کاریگەرییەکی لەسەر کورد هەبوو؟
پەیمانەکە تورکیا و عێراق و ئێرانی، واتە ئەو سێ دەوڵەتەی کوردستانیان بەڕێوە دەبرد، لە هاوپەیمانییەکی سەربازیی بە پشتگیریی ڕۆژئاوا کۆ کردەوە. لیژنەی بەرەنگاربوونەوەی کارە تێکدەرەکانی ڕێگای بۆ ئاڵوگۆڕکردنی زانیاریی هەواڵگری دەربارەی بزووتنەوە کوردییەکان خۆش دەکرد و چوارچێوەی جەنگی سارد ڕێگای بە دەوڵەتە ئەندامەکان دەدا بەرگریی کورد بە ناوی «کارە تێکدەرە هاوپەیمانەکانی سۆڤیەت» بە چەکی ڕۆژئاوا و ڕەزامەندیی ڕۆژئاوا سەرکوت بکەن.
چی کۆتایی بە پەیمانی بەغدا هێنا؟
شۆڕشی عێراقی 1958 پێکهاتە سەرەتاییەکەی پەیمانی بەغدای لەناو برد؛ عێراق لە ئازاری 1959 کشایەوە و ناوی هاوپەیمانییەکە گۆڕدرا بۆ سەنتۆ. بە زەحمەت تا 1979 بەردەوام بوو، کاتێک شۆڕشی ئێران بووە هۆی کشانەوەی ئێران و ڕێکخراوەکە هەڵوەشایەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ڕێکخراوی پەیمانی ناوەندی (CENTO)
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا ــ پەیمانی بەغدا
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.