بەکر سدقی کێ بوو؟
بەکر سدقی ژەنەڕاڵێکی کورد لە سوپای عێراقدا بوو کە لە دەوروبەری 1890 نزیک کەرکووک لەدایک بوو. ئەو لە تشرینی یەکەمی 1936 یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا و بۆ کەمتر لە ساڵێک بوو بە بەهێزترین پیاوی عێراق، پێش تیرۆرکردنی لە مووسڵ لە ئابی 1937دا.
ئەو لە بنەماڵەیەکی کورد لە ناوچەی کەرکووک لەدایک بوو و ڕێڕەوێکی پیشەیی لە بواری سەربازیدا لە سوپای عوسمانی گرتەبەر، پێش ئەوەی دوای دروستکردنی عێراق لە ژێر مانداتی بەریتانیا لە 1921دا پەیوەست بە سوپای عێراق ببێت. بە پلە سەربازییەکاندا بەرز بووەوە و بوو بە ژەنەڕاڵ و فەرماندەی یەکێک لە تواناترین یەکەکانی سوپای عێراق.
کودەتاکەی لە 1936، کە سیاسەتمەداری مەدەنیی چاکسازیخواز حیکمەتی سولەیمان پشتگیریی کرد، حکوومەتی یاسین ئەلهاشمیی ڕووخاند و حکوومەتێکی نوێی دامەزراند کە سدقی هێزی سەربازیی کاریگەر لە پشت ئەودا بوو. کودەتاکە بێخوێنڕشتن بوو، لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا تەواو بوو و جیهانی سیاسیی عەرەبی سەرسام کرد، چونکە نیشانی دا سەربازان دەتوانن بەبێ ڕەزامەندیی پاشا یان پرۆسەی سیاسیی دەستووری دەسەڵات بگرنە دەست.
خاڵە سەرەکییەکان
• بەکر سدقی (1890-1937) ژەنەڕاڵێکی کورد بوو کە لە تشرینی یەکەمی 1936 یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا.
• ئەو بۆ ماوەیەکی کورت بەهێزترین پیاوی عێراق بوو، وەک هێزی سەربازیی پشت حکوومەتی دوای کودەتا.
• ئەو لە ئابی 1937 لە مووسڵ تیرۆر کرا؛ کەمتر لە ساڵێک دوای کودەتاکە.
• کودەتاکەی پێشینەیەکی بۆ دەستێوەردانی سەربازی لە سیاسەتی عەرەبدا دانا کە بۆ چەندین دەیە لە سەرانسەری ناوچەکەدا دووبارە دەبووەوە.
• ئەو نوێنەری بەشداریی کوردە لە مێژووی سەربازیی عێراقدا لە بەرجەستەترین شێوەیدا.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
ژیانی سەرەتایی و ڕەچەڵەک
بەکر سدقی لە دەوروبەری 1890 لە ناوچەی کەرکووک لەدایک بوو، کە ئەوکات کوردستانی عوسمانی بوو. ئەو ڕێڕەوێکی پیشەیی لە بواری سەربازیدا لە سوپای عوسمانی گرتەبەر و پەرەی بە لێهاتووییە پیشەییە سەربازییەکان دا کە ئەویان دەکرد بە یەکێک لە تواناترین ئەفسەرەکانی سوپای عێراق.
دوای دروستکردنی دەوڵەتی عێراق لە ژێر مانداتی بەریتانیا لە 1921دا، ئەو پەیوەست بە سوپای نوێی عێراق بوو و بەخێرایی بە پلەکاندا بەرز بووەوە. لە 1933 بەهۆی سەرکوتکردنی دڕندانەی ڕاپەڕینێکی ئاشووری ناوبانگێکی خراپی پەیدا کرد؛ کارێک کە ئەوی کرد بە کەسایەتییەکی جێی مشتومڕ، بەڵام هەروەها لە چاوی دەوڵەتی عێراقدا کاریگەریی سەربازیی ئەوی پیشان دا.
چوارچێوەی مێژوویی
عێراق لە دەیەی 1930دا دەوڵەتێکی تازە سەربەخۆ بوو (سەربەخۆیی فەرمی لە 1932) کە دامەزراوە سیاسییەکانی لاواز بوون و سوپاکەی هەر زیاتر لە سیاسەتی پەرلەمانی ناڕازی دەبوو. کوشتنی پاشا فەیسەڵی یەکەم لە 1933 و ناجێگیریی سیاسیی ساڵەکانی دواتر هەلومەرجیان بۆ دەستێوەردانی سەربازی دروست کرد.
کودەتای بەکر سدقی لە 1936دا بە هاندەری نەتەوەخوازیی کوردی نەبوو؛ ئەو بە هاوکاری لەگەڵ چاکسازیخوازە پان‌عەرەبەکان کار دەکرد و هیچ ئەجێندایەکی سیاسیی تایبەت بە کوردی نەبوو. ئەمە کەیسەکەی سەرنجڕاکێش دەکات: ژەنەڕاڵێکی کورد لە دەوڵەتێکی عەرەبدا کودەتا ئەنجام دەدات بۆ بەرنامەیەکی چاکسازیی پان‌عەرەب.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
یەکەم کودەتای سەربازی لە جیهانی عەرەبدا (1936)
کودەتای بەکر سدقی لە تشرینی یەکەمی 1936 یەکەم دەستبەسەرداگرتنی سەربازیی دەسەڵات لە جیهانی عەرەبدا بوو و پێشینەیەکی دانا کە لە دەیەکانی دواتردا کودەتا سەربازییەکان لە سەرانسەری ناوچەکە پەیڕەویان لێ دەکرد؛ لە سووریا، میسر، جارێکی دیکە لە عێراق و لە کۆتاییدا لە بەشێکی زۆری جیهانی عەرەبدا.
کودەتاکە نیشانی دا کە سوپا ئەگەر بە باشی ڕێک بخرێت و سەرکردایەتی بکرێت، دەتوانێت حکوومەتی دەستووری بڕووخێنێت و هەڵبژاردە سیاسییەکانی خۆی بسەپێنێت. ئەفسەرە سەربازییەکان لە سەرانسەری جیهانی عەرەبدا ئەم وانەیەیان فێر بوون و لە ماوەی بەشەکەی دیکەی سەدەی 20دا دووبارەیان کردەوە.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
ناسنامەی کوردیی بەکر سدقی هەم جەختی لەسەر کراوەتەوە و هەم گومانی لێ کراوە. ناوی لە نێو کوردە دیارەکاندا هاتووە و لە هەردوو سەرچاوەی عێراقی و کوردیدا بە فراوانی وەک کورد ناسێنراوە. سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ئاشووری لەلایەن ئەو لە 1933دا، کە بە توندوتیژیی زۆر ئەنجام درا، هەر جێی مشتومڕێکی قووڵە. کودەتاکەی لە 1936، هەرچەندە بە هاندەری نەتەوەخوازیی کوردی نەبوو، بەهۆی ناسنامەی کوردیی ئەوەوە وەک بەشێک لە مێژووی سیاسیی کورد مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
بەکر سدقی کەسایەتییەکی سەرنجڕاکێش و جێی مشتومڕە لە مێژووی کورددا؛ ژەنەڕاڵێکی کورد کە لە دەوڵەتێکی عەرەبدا گەیشتە لوتکەی دەسەڵات، یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا و کەمتر لە ساڵێک دواتر تیرۆر کرا. میراتی ئەو هەم وەک کوردێکی خاوەن دەستکەوتی سەربازییە و هەم وەک دەستپێکەری بێئاگای ئەو نەریتی کودەتا سەربازییانەی کە بۆ چەندین دەیە جیهانی عەرەبی ناجێگیر دەکرد.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سمکۆی شکاک — سەرکردەی سەربازیی کورد لە ئێران، لە نەوەی هاوسەردەمدا
ئیحسان نووری — سەرکردەی سەربازیی کورد، هاوسەردەم
مەحموودی بەرزنجی — سەرکردەی کورد لە عێراقی ژێر مانداتی بەریتانیا، لە هەمان سەردەمدا
پرسیارە باوەکان
بەکر سدقی کێ بوو؟
بەکر سدقی (1890-1937) ژەنەڕاڵێکی کورد لە سوپای عێراقدا بوو کە لە تشرینی یەکەمی 1936 یەکەم کودەتای سەربازیی لە جیهانی عەرەبدا ئەنجام دا. ئەو لە ئابی 1937 لە مووسڵ تیرۆر کرا.
بەکر سدقی کورد بوو؟
بەڵێ. ئەو نزیک کەرکووک لە عێراقی کوردی لەدایک بوو و لە سەرچاوە مێژووییەکاندا وەک کورد ناسێنراوە.
بۆچی کودەتای 1936 لە ڕووی مێژووییەوە گرنگ بوو؟
ئەو یەکەم دەستبەسەرداگرتنی سەربازیی دەسەڵات لە جیهانی عەرەبدا بوو و پێشینەیەکی بۆ کودەتا سەربازییەکان دانا کە لە دەیەکانی دواتردا لە سەرانسەری ناوچەکە، لە سووریا، میسر، عێراق و شوێنەکانی دیکە، پەیڕەوی لێ کرا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Bakr Sidqi.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'List of Kurds.' ویکیپیدیا. دەستڕاگەیشتن لە 2025.