پێشەکی
لە 1514دا، گەلی کورد لە دووڕیانێکدا بوو کە چارەنووسی بۆ چەندین سەدە شێوە دەدا. کاتێک ئیمپراتۆریی عوسمانی و ئیمپراتۆریی سەفەوی لە دەشتەکانی چاڵدێران لە نزیک دەریاچەی وان ئامادەی جەنگ دەبوون، زانا و دیپلۆماتێکی کورد بە ناوی ئیدریسی بەدلیسی ناوبژیوانیی یەکێک لە کاریگەرترین ڕێککەوتنەکانی مێژووی کوردی کرد: هاوپەیمانییەک لە نێوان نزیکەی بیست میری کورد و سوڵتان سەلیمی Iی عوسمانی. کورد لە پاڵ عوسمانییەکان دژی سەفەوییەکان دەجەنگا. لە بەرامبەردا، سوڵتان دان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد، فەرمانڕەوایی بۆماوەیی، مافی پاراستنی سوپای خۆیان و ئازادبوونیان لە دەستێوەردانی عوسمانی لە کاروبارە ناوخۆییەکانیاندا دەنا.
ڕێککەوتنی چاڵدێران هەم سەرکەوتنە و هەم کارەسات. توانای کردار و بڕیاردانی سیاسیی کوردی لە ساتێکی چارەنووسسازی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نیشان دا ــ میرە کوردەکان بە شێوەیەکی ستراتیژی هاوپەیمانییەکەیان هەڵبژارد، دانوستانیان لەسەر مەرجی دیاریکراو کرد و ڕۆڵێکی یەکلاییان لە یەکێک لە گرنگترین شەڕەکانی سەدەی 16دا بینی. بەڵام شێوەیەکیشی دانا کە گەلی کوردی نیگەران دەکرد: متمانە بە بەڵێنەکانی هێزێکی گەورەتر، تەنها بۆ ئەوەی بشکێنرێن کاتێک سوودی سەربازیی کورد تێپەڕیبوو.
ناوەڕۆک
ئیدریسی بەدلیسی: داڕێژەرە کوردەکە
ڕێککەوتنی چاڵدێران چی بوو؟
ڕێککەوتنی چاڵدێران (کە بە ڕێککەوتنی 1514یش ناسراوە) هاوپەیمانییەکی سیاسی و سەربازی بوو کە لە سەرەتای 1514دا لە نێوان سوڵتان سەلیمی Iی عوسمانی و نزیکەی بیست میری کورد دانوستانی لەسەر کرا، بە ناوبژیوانیی زانا، دیپلۆمات و کارگێڕە کوردەکە ئیدریسی بەدلیسی. بەپێی ڕێککەوتنەکە، میرنشینە کوردییەکان پشتگیریی کەمپەینی عوسمانی دژی ئیمپراتۆریی سەفەویی شا ئیسماعیلی Iیان دەکرد. لە بەرامبەردا، عوسمانییەکان دان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد، فەرمانڕەوایی بۆماوەیی، مافی پاراستنی سوپای سەربەخۆ و دەستێوەرنەدان لە کاروبارە ناوخۆییە کوردییەکاندا دەنا.
ڕێککەوتنەکە یەکلایکەرەوە بوو. هێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە سەرکەوتنی عوسمانی لە شەڕی چاڵدێران لە 23ی ئابی 1514دا بینی، کە شازدە میری کورد و سوپاکانیان بەشداریی شەڕەکەیان کرد. شەڕەکە ئامانجەکانی سەفەویی تێکشکاند بۆ ئەوەی فورات بکەنە سنووری ڕۆژئاوای خۆیان، و باڵادەستیی عوسمانیی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیادا دامەزراند. بۆ کورد، ساتێکی توانای کردار و بڕیاردانی ستراتیژی بوو ــ بەڵام دەستپێکی خستنە ناو سیستەمێکی عوسمانیش بوو کە لە کۆتاییدا خیانەتی لە هەر بەڵێنێک کرد کە لە چاڵدێران درابوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• میرە کوردەکان لەسەر هاوپەیمانییەکی فەرمی لەگەڵ سوڵتانی عوسمانی دانوستانیان کرد ــ ڕەعیەتی داگیرکراو نەبوون، بەڵکو هاوبەشی ستراتیژی بوون کە لایەنی خۆیان هەڵبژارد و مەرجی دیاریکراویان مسۆگەر کرد.
• ڕێککەوتنەکە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کورد، فەرمانڕەوایی بۆماوەیی، سوپای سەربەخۆ و دەستێوەرنەدانی دا ــ لە کردەوەدا دان بە کوردستاندا دەنرا وەک ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر لە ناو چوارچێوەی عوسمانیدا.
• هێزە کوردییەکان لە چاڵدێراندا یەکلایکەرەوە بوون ــ بەبێ پشتگیریی کورد، سەرکەوتنی عوسمانی بەسەر سەفەوییدا زۆر سەختتر یان ناممکین دەبوو.
• عوسمانییەکان لە ژێر فەرمانڕەوایی سولەیمانی مەزن پەیماننامەکەیان شکاند ــ خۆبەڕێوەبردنیان لە میرنشینە کوردییەکان سەندەوە و دەستیان بە چەندین سەدە سەرکوتی عوسمانی بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد کرد.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی چاڵدێران / ڕێککەوتنی 1514 بەروار: سەرەتای 1514 (پێش شەڕی چاڵدێران لە 23ی ئابی 1514) لایەنەکان: سوڵتان سەلیمی Iی عوسمانی و نزیکەی 20 میری کورد، بە ناوبژیوانیی ئیدریسی بەدلیسی جۆر: هاوپەیمانیی سەربازی بە بڕگەکانی خۆبەڕێوەبردن مەرجە سەرەکییەکان: پشتگیریی سەربازیی کورد دژی سەفەوییەکان؛ دانپێدانانی عوسمانی بە خۆبەڕێوەبردنی کورد، فەرمانڕەوایی بۆماوەیی، سوپای سەربەخۆ و دەستێوەرنەدان شەڕ: چاڵدێران، 23ی ئابی 1514 ــ سەرکەوتنی عوسمانی بە پشتگیریی یەکلایی کورد کەسایەتیی سەرەکی: ئیدریسی بەدلیسی (زانا، دیپلۆمات و کارگێڕی کورد) دەرئەنجام: خۆبەڕێوەبردنی کورد سەرەتا پارێزرا؛ دواتر لە ژێر فەرمانڕەوایی سولەیمانی مەزن هەڵوەشێنرایەوە
ئیدریسی بەدلیسی: داڕێژەرە کوردەکەی هاوپەیمانییەکە
ئیدریسی بەدلیسی زانایەکی ئایینی، مێژوونووس و دەوڵەتوانی کورد بوو لە بەدلیس لە باکووری کوردستان. پێشتر لە دەرباری سەفەویدا خزمەتی کردبوو، بەڵام بە ئاشکرا دەستی لە سۆفیگەریی شیعە هەڵگرت و خۆی لەگەڵ دامەزراوەی سوننیی عوسمانی هاوئاراستە کرد. سەلیمی I لە سەرەتای 1514دا بەدلیسیی بە دەسەڵاتێکی نائاسایی ناردە کوردستان: توانای دانوستان لەسەر مەرجەکانی خۆبەڕێوەبردن لەگەڵ میرە کوردەکان و خستنە ناو چوارچێوەی عوسمانیی ئەو خاکانەی لە ژێر حوکمڕانیی کورددا بوون.
ئەرکەکەی بەدلیسی سەرکەوتوو بوو. نزیکەی بیست میری کوردی ڕازی کرد پشتگیریی لایەنی عوسمانی بکەن، بە بەڵێنی ئەوەی ئەگەر ملکەچی عوسمانییەکان ببن سەربەخۆییەکەیان لەدەست نادەن. میرە کوردەکان ساکار نەبوون ــ لە بەرژەوەندی و مەترسییە جیۆسیاسییەکان تێگەیشتبوون. سەفەوییەکان ئیسلامی شیعەیان بەسەر خاکەکانیاندا سەپاندبوو و هەڕەشەیان لە ناسنامەی سوننیی کورد دەکرد. عوسمانییەکان وەک هاوئایینانی سوننی، هەڵبژاردەیەکی سەلامەتتر دیار بوون. بەڵام کورد لە پێگەیەکی بەهێزەوە دانوستانیان کرد: بەبێ پشتگیریی ئەوان، عوسمانییەکان نەیاندەتوانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا مسۆگەر بکەن.
بەدلیسی هێشتا کەسایەتییەکی زۆر جێی مشتومڕە لە مێژوونووسیی کوردیدا. هەندێک بە خاوەن دیدێک دەیزانن کە لە ساتێکی هەستیاردا خۆبەڕێوەبردنی کوردی مسۆگەر کرد. هەندێکی دیکە بە پیاوێک دەیزانن کە کوردستانی بە عوسمانییەکان فرۆشت، بە بهای ئەو بەڵێنانەی کە هەرگیز جێبەجێ نەکران. هەردوو بۆچوونەکە ڕاستییان تێدایە ــ و گرژیی نێوانیان ئەو هەڵبژاردە ناممکینانە ڕەنگ دەداتەوە کە سەرکردە کوردەکان بە درێژایی مێژووی خۆیان ڕووبەڕوویان بوونەتەوە.
شەڕی چاڵدێران: هێزە کوردییەکان هاوسەنگی دەگۆڕن
لە 23ی ئابی 1514، سوپاکانی عوسمانی و سەفەوی لە دەشتی چاڵدێران لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی وان پێک هەڵپژان. عوسمانییەکان تۆپخانەی قورسیان بەکار هێنا ــ بەرترییەکی تەکنەلۆژی کە سەفەوییەکان نەیانهەبوو ــ و هێزە کوردییەکان زانیاریی زۆر گرنگیان لەسەر جوگرافیا، پشتگیریی لۆجستی و توانای جەنگی دابین کرد. شازدە میری کورد و سوپاکانیان بەشداریی باڵی چەپی عوسمانییان کرد، لە ژێر فەرماندەیی میری کورد مستەفا بەگدا، کە دواتر دەبووە وەزیرێکی عوسمانی.
عوسمانییەکان بە شێوەیەکی یەکلایی سەرکەوتن. شەڕەکە هێزی سەربازیی سەفەویی تێکشکاند و کۆتایی بە ئامانجەکانی شا ئیسماعیل هێنا بۆ فراوانبوون بەرەو ڕۆژئاوا. عوسمانییەکان بۆ ماوەیەکی کورت پایتەختە سەفەوییەکەی تەورێزیان داگیر کرد. بەڵام کاتێک سەربازەکانی خودی سەلیم بێئارام بوون، ناچار کرا پاشەکشە بکات ــ و هێزە کوردییەکان بوون کە بەجێ هێڵران بۆ پتەوکردنی کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر کوردستاندا و ڕاگرتنی هێرشی پێچەوانەی سەفەوی. لە 1515دا، میری کورد میر شەرەفی بەدلیس یارمەتیی دا بۆ شکاندنی گەمارۆی سەفەویی دیاربەکر. کورد هێزی یارمەتیدەر نەبوون ــ ستوونی پشتی دەسەڵاتی عوسمانی بوون لە ڕۆژهەڵاتدا.
مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە: دانپێدانان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد
مەرجەکانی ڕێککەوتنی چاڵدێران بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بە قازانجی کورد بوون. سوڵتانی عوسمانی ڕازی بوو دان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو سیستەمی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا بنێت، لە ڕێگەی تۆڕێک لە میرنشینە نیمچە خۆبەڕێوەبەرەکانەوە. میرە کوردەکان دەسەڵاتی بۆماوەیی خۆیان بەسەر خاکەکانیاندا پاراست ــ فەرمانڕەوایی لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرایەوە، نەک بە ویستی سوڵتان. کورد ڕێگەیان پێ درا سوپای سەربەخۆی خۆیان بپارێزن. بەرپرسە عوسمانییەکان نەدەبوو دەستێوەردان لە حوکمڕانیی ناوخۆیی خاکە کوردییەکاندا بکەن.
ئەمە لە کردەوەدا دانپێدانانێکی فەرمی بوو بە کوردستان وەک ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەر. میرنشینە کوردییەکانی بەدلیس، هەکاری، بۆتان، سۆران، بابان، ئەردەڵان و ئەوانی دیکە بە ڕادەیەک لە سەربەخۆیی کاریان دەکرد کە هیچ دانیشتووانێکی دیکە لە ناو ئیمپراتۆریی عوسمانیدا هاوشێوەیان نەبوو. بۆ چەندین دەیە، ڕێکخستنەکە بەردەوام بوو ــ و کوردستان ماوەیەکی جێگیریی ڕێژەیی و خۆبەڕێوەبردنی ئەزموون کرد.
خیانەتی عوسمانی
بەڵێنەکانی چاڵدێران دوای سەلیمی I نەمانەوە. کاتێک سولەیمانی مەزن لە 1520 تەختی وەرگرت، دۆخی جیۆسیاسی گۆڕابوو. عوسمانییەکان میسریان داگیر کردبوو و سوڵتانەتی مەملووکییان لەناو بردبوو ــ مەترسیدارترین ڕکابەری ناوچەیییان. بە کەمبوونەوەی هەڕەشە دەرەکییەکانیان، عوسمانییەکان چیتر بەو ڕادەیە پێویستیی پەلەیان بە پشتگیریی سەربازیی کورد نەبوو کە لە چاڵدێراندا هەیانبوو.
سولەیمان بە شێوەیەکی ڕێکخراو خۆبەڕێوەبردنی کوردی هەڵوەشاندەوە. مافە بۆماوەییەکانی میرە کوردەکان لێیان سەنرانەوە. پارێزگارە عوسمانییەکان شوێنی میرە کوردەکانیان گرتەوە. سوپا کوردییەکان هەڵوەشێنرانەوە یان تێکەڵ بە سوپای عوسمانی کران. کوردستان لە تۆڕێکی میرنشینە خۆبەڕێوەبەرەکانەوە گۆڕا بۆ پارێزگا عوسمانییەکان کە بە ڕاستەوخۆ بەڕێوە دەبران. ڕێککەوتنی چاڵدێران ــ زەمانەتی خۆبەڕێوەبردنی کورد ــ هەڵوەشێنرایەوە.
ئەم شێوەیە ئێستا لە مێژووی کورددا ئاشنایە: کورد پشتگیریی یەکلایی سەربازی بە هێزێکی گەورەتر دەبەخشن، بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان وەردەگرن و خیانەتیان لێ دەکرێت کاتێک سوودەکەیان تێپەڕیوە. چاڵدێران قاڵبەکەیە ــ و لە 1514ەوە تا ئەمڕۆ خۆی دووبارە کردووەتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتای 1514 ــ سەلیمی I ئیدریسی بەدلیسی دەنێرێتە کوردستان بۆ ناوبژیوانیی هاوپەیمانی لەگەڵ میرە کوردەکان.
1514 ــ نزیکەی بیست میری کورد ڕازی دەبن پشتگیریی عوسمانییەکان بکەن دژی سەفەوییەکان.
23ی ئابی 1514 ــ شەڕی چاڵدێران؛ سەرکەوتنی عوسمانی بە پشتگیریی یەکلایی سەربازیی کورد.
1515 ــ هێزە کوردییەکان گەمارۆی سەفەویی دیاربەکر دەشکێنن و کۆنترۆڵی عوسمانی پتەو دەکەن.
1516–1517 ــ کەمپەینە عەرەبییەکانی سەلیم (مەرج دابق، ڕەیدانیە) پشت بە پشتگیریی کورد دەبەستن؛ میسر داگیر دەکرێت.
1520 ــ سەلیمی I دەمرێت؛ سولەیمانی مەزن تەخت وەردەگرێت.
دەیەکانی 1520–1550 ــ سولەیمان بە شێوەیەکی ڕێکخراو خۆبەڕێوەبردنی کورد هەڵدەوەشێنێتەوە؛ میرنشینە کوردییەکان خۆبەڕێوەبردنی خۆیان لەدەست دەدەن.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی چاڵدێران زۆرجار بە یەکەم دابەشکردنی نوێی کوردستان وەسف دەکرێت. پێش چاڵدێران، خاکە کوردییەکان لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا جێی ململانێ بوون بەڵام ڕادەیەکی یەکگرتوویی سروشتییان پاراست. دوای چاڵدێران، کوردستان بە فەرمی لە نێوان بازنەکانی عوسمانی و سەفەویدا دابەش کرا ــ دابەشبوونێک کە پتەو بوو و بووە سنوورە نوێکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا. کورد بە شێوەیەکی ستراتیژی لایەنی خۆیان هەڵبژارد و باشترین مەرجە بەردەستەکانیان مسۆگەر کرد، بەڵام دەرئەنجامە درێژخایەنەکەی دابەشبوونی هەمیشەیی نیشتمانەکەیان بوو.
گرنگترین وانەی ڕێککەوتنەکە سەبارەت بە سنوورەکانی هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە گەورەترەکانە. کورد لە چاڵدێران لە پێگەیەکی بەهێزەوە دانوستانیان کرد، مەرجی لەبارەیان مسۆگەر کرد و ئەرکی سەربازییان ئەنجام دا. بەڵام عوسمانییەکان هیچ پابەندییەکی ناچارکەریان نەبوو بۆ ڕێزگرتن لە بەڵێنەکانیان کاتێک پشتگیریی کورد چیتر زەروری نەبوو. بەبێ پەیماننامەیەکی نووسراو کە یاسای نێودەوڵەتی بتوانێت جێبەجێکردنی بسەپێنێت ــ چەمکێک کە بۆ چەندین سەدە بە تەواوی پەرەی پێ نەدەدرا ــ خۆبەڕێوەبردنی کورد بە تەواوی بە نیەتباشیی ئیستانبوڵەوە بەسترابوو. کاتێک ئەو نیەتباشییە نەما، خۆبەڕێوەبردنی کوردیش نەما.
ئەم شێوەیە ــ بەشداریی سەربازیی کورد و دواتر خیانەت لە بەڵێنەکانی خۆبەڕێوەبردن ــ کارەساتە سەرەکییەکەی مێژووی سیاسیی کوردە. لە چاڵدێرانەوە بۆ ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1975) و بەجێهێشتنی کوردەکانی سووریا دوای 2019، سیناریۆکە بە ئەستەم گۆڕاوە. ڕێککەوتنی چاڵدێران شوێنی دەستپێکیەتی.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی چاڵدێران چی بوو؟
هاوپەیمانییەکی سەربازی و سیاسی بوو (1514) لە نێوان سوڵتان سەلیمی Iی عوسمانی و نزیکەی بیست میری کورد، بە ناوبژیوانیی ئیدریسی بەدلیسی. هێزە کوردییەکان لە شەڕی چاڵدێراندا پشتگیریی عوسمانییەکانیان کرد لە بەرامبەر دانپێدانان بە خۆبەڕێوەبردنی کورد، فەرمانڕەوایی بۆماوەیی و دەستێوەرنەدان لە کاروبارە ناوخۆییە کوردییەکاندا.
ئیدریسی بەدلیسی کێ بوو؟
زانایەکی ئایینی، مێژوونووس و دیپلۆماتی کورد بوو لە بەدلیس کە ناوبژیوانیی هاوپەیمانیی نێوان سوڵتانی عوسمانی و میرە کوردەکانی کرد. کەسایەتییەکی جێی مشتومڕە ــ ستایش دەکرێت بۆ مسۆگەرکردنی خۆبەڕێوەبردنی کورد، بەڵام ڕەخنەی لێ دەگیرێت بۆ ئەوەی کوردستانی خستە دەستی عوسمانییەکان.
ئایا عوسمانییەکان بەڵێنەکانیان بۆ کورد جێبەجێ کرد؟
سەرەتا، بەڵێ. خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ژێر فەرمانڕەوایی سەلیمی Iدا پارێزرا. بەڵام دوای مردنی لە 1520، سولەیمانی مەزن بە شێوەیەکی ڕێکخراو خۆبەڕێوەبردنی کوردی هەڵوەشاندەوە، مافە بۆماوەییەکانی میرەکانی لێ سەندەوە و میرە کوردەکانی بە پارێزگارە عوسمانییەکان گۆڕییەوە. بەڵێنەکانی چاڵدێران لە ماوەی نەوەیەکدا شکان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
مەکداوەڵ، د.، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
بۆزارسلان، ه.، Kurdish Nationalism، لە The Oxford Handbook of the History of Nationalism، 2002.
گۆڤاری نیو لاینز ــ مێژووە نەگوتراوەکەی هاوپەیمانییە تورکی-کوردییەکان