پێشەکی
دەروێشێ عەڤدی (دەروێش، کوڕی عەڤدی) یەکێکە لە حەماسە گەورەکانی نەریتی زارەکیی کورد: چیرۆکێکی نزیکەی دووسەدساڵەی شەڕ، وەفاداری و خۆشەویستیی کارەساتبار، کە دەنگبێژان لە سەرانسەری خاکە کوردییەکاندا دەیڵێنەوە. پاڵەوانەکەی، دەروێشی شەڕکەر، و ئەسپە بەناوبانگەکەی هەدبان، بە درێژایی نەوەکان کەسایەتیی خۆشەویستی خەیاڵی کورد بوون.
لە ناوەڕاستی حەماسەکەدا باسی خۆشەویستییەک دەکرێت کە ناتوانێت بگاتە ئەنجام، چونکە ئایین جودای دەکاتەوە، و پاڵەوانێک کە لە شەڕدا گیانی خۆی لە پێناو هۆزەکەیدا دەبەخشێت. لە عەفرینەوە تا کرماشان دەگوترێتەوە و یەکێکە لە خۆشەویستترین حەماسە کرمانجییەکان؛ چیرۆکێک کە تێیدا ئازایەتی و دڵسۆزی لە بەرامبەر کۆتاییەکی خەمباردا زیاتر دەدرەوشێنەوە.
ناوەڕۆک
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
دەروێشێ عەڤدی چییە؟
دەروێشێ عەڤدی حەماسەیەکی نەریتیی کوردیی شەڕ و خۆشەویستییە، کە دەنگبێژان بە کرمانجی دەیڵێنەوە و بەتایبەتی کوردە بەرازییەکانی ڕۆژئاوای جەزیرە بە گەنجینەی دەزانن. چیرۆکی دەروێش، کوڕی عەڤدی، دەگێڕێتەوە، شەڕکەرێکی ئازای هۆزی میلی؛ خۆشەویستییەکەی بۆ ئەدوولێ، کە بەهۆی جیاوازیی ئایینەوە قەدەغە کراوە، و مردنە پاڵەوانانەکەی لە پاراستنی خەڵکەکەیدا. نزیکەی دوو سەدە تەمەنی هەیە و یەکێکە لە خۆشەویستترین حەماسەکانی ئەدەبی زارەکیی کوردی.
خاڵە سەرەکییەکان
دەروێشێ عەڤدی حەماسەیەکی کوردیی نزیکەی 200 ساڵەی شەڕ، وەفاداری و خۆشەویستیی کارەساتبارە.
پاڵەوانەکەی دەروێش، کوڕی عەڤدی، شەڕکەرێکی هۆزی میلییە، کە سواری ئەسپە بەناوبانگەکە، هەدبان، دەبێت.
ئەدوولێی خۆش دەوێت، بەڵام دابڕانی ئایینی ڕێ لە یەکگرتنیان دەگرێت.
دەروێش لە شەڕدا هۆزەکەی دەپارێزێت و وەک پاڵەوان دەمرێت.
دەنگبێژان دەیڵێنەوە و لە هەموو ناوچە کوردییەکاندا ناسراوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: دەروێشێ عەڤدی (دەروێش، کوڕی عەڤدی؛ هەروەها بە شێوەی Dewrese Evdi و Darwish Avdi دەنووسرێت)
جۆر: حەماسەی کوردیی شەڕ و خۆشەویستی (زارەکی، نەریتی دەنگبێژی)
سەرچاوە: نزیکەی 200 ساڵ تەمەنی هەیە؛ کوردە بەرازییەکانی ڕۆژئاوای جەزیرە
زمان: کوردیی کرمانجی، دەنگبێژان دەیڵێنەوە
پاڵەوان: دەروێش، کوڕی عەڤدی، شەڕکەرێکی هۆزی میلی (میلان)
خۆشەویست: ئەدوولێ، کە دابڕانێکی ئایینی ڕێ لە خۆشەویستییەکە دەگرێت
ئەسپ: هەدبان، ئەسپە بەناوبانگەکەی شەڕ
ململانێ: دەروێش هۆزەکەی لە هێرشی دوژمن دەپارێزێت و دەمرێت
بابەت: ئازایەتی، وەفاداری، شەرەف و خۆشەویستیی کارەساتبار لە نێوان ئایینەکاندا
بەڵگەی بوون: لە سەرانسەری کوردستان دەگوترێتەوە؛ دەروێش لە زۆر وەشاندا پاڵەوانێکی ئێزدییە
پاڵەوان و ئەسپەکەی
پاڵەوانی حەماسەکە دەروێشە، کوڕی عەڤدی، پاڵەوانی میلی، کە یەکێکە لە کۆنفیدراسیۆنە هۆزییە گەورەکانی کورد لە جەزیرەی باکوور. دەروێش، کە بە هێز و ئازایەتی بەناوبانگە، ئەو شەڕکەرەیە کە خەڵکەکەی لە ساتی مەترسیدا پشتی پێ دەبەستێت؛ خودی نموونەی ئەو پاڵەوانە ئازا و وەفادارەیە کە نەریتی کوردی بە خۆشەویستی لە یادی دەکات.
ئەسپەکەی، هەدبان، نزیکەی هێندەی پاڵەوانەکە بەناوبانگە؛ وەک باشترین و جوانترین ئەسپ لە یاد دەکرێت و دەروێش دەباتە ناو شەڕ. لە یادەوەریی کورددا ناوەکانی دەروێش و هەدبان پێکەوە بەستراون، پاڵەوان و ئەسپ وەک یەک؛ تا ئەمڕۆش هەدبان وەک خودی نموونەی ئایدیالی ئەسپە شکۆدارەکەی شەڕ لە یاد دەکرێت.
خۆشەویستی لە سەرووی دابڕانەوە
لە ناو چیرۆکی شەڕەکەدا چیرۆکێکی خۆشەویستی تێچنراوە. دەروێش ئەدوولێی خۆش دەوێت، ژنێک لە بنەماڵەی سەرکردەی هۆزەکە، و ئەویش دەروێشی خۆش دەوێت. بەڵام بەربەستێک سێبەری بەسەر خۆشەویستییەکەیاندا کێشاوە کە ناتوانن تێی بپەڕن: دەروێش ئێزدییە و دابڕانی ئایین لە نێوانیاندا وەستاوە؛ هەرچەندە دڵسۆزییەکەیان قووڵ بێت، ڕێ لە یەکگرتنیان دەگرێت.
ئەم خۆشەویستییە مەحاڵە گرژییە پڕ لە ئازارەکە بە حەماسەکە دەبەخشێت. وەک لە چیرۆکە گەورە کوردییەکانی دڵداریدا، دڵداران دڵی خۆیان لێکیان دوور ڕاناگرێت، بەڵکو یاسا و نەریتەکانی جیهانەکەیانن کە لێکیان دوور ڕادەگرن. کاتێک مەترسی ڕووی لە هۆزەکە دەکات، ئەو خۆشەویستی و ئەو ئەرکە بە شێوەیەکی کوشەندە لێک تێکەڵ دەبن و داوا لە دەروێش دەکرێت لە پێناو خەڵک و لە پێناو ئەدوولێدا، بە گرانترین نرخ خۆی بسەلمێنێت.
شەڕ و کارەسات
کاتێک هێزێکی دوژمن هێرش دەکاتە سەر میلی، تاڵانی مەڕوماڵاتەکانیان دەکات و خەڵکەکەیان دەخاتە مەترسییەوە، هۆزەکە ڕووی لە دەروێش دەکات. سواری هەدبان دەبێت و سەرەڕای نابەرابەرییەکی زۆر گەورە، بۆ پاراستنی خەڵکەکەی بەرەو شەڕ دەڕوات؛ بە کردارێکی گەورەی سەربازی هێرشکارەکان دەگەڕێنێتەوە و هۆزەکە ڕزگار دەکات، ئەو کردارە پاڵەوانانە ئەنجام دەدات کە حەماسەکە لەبەریان دەگوترێتەوە.
بەڵام بە بهای گیانی دەروێش سەرکەوتنەکە بەدەست دەهێنرێت. لە شەڕەکەدا و بەهۆی ئەو خیانەت و ناسپاسییەی زۆرجار لەم جۆرە چیرۆکانەدا سێبەر بەسەر پاڵەوانەکەدا دەکێشێت، دەروێش دەکەوێت و ئەو خۆشەویستییەی لە پێناویدا شەڕی کرد، هەرگیز ناگاتە ئەنجام. وەک پارێزەری خەڵکەکەی دەمرێت، ئازایەتییەکەی کاڵ نابێتەوە و دڵداران بۆ هەمیشە لێک جیا دەبنەوە؛ حەماسەکە، وەک چیرۆکە گەورە کوردییەکانی دیکەی دڵداری، بە شکۆ و خەم پێکەوە کۆتایی دێت.
حەماسەکە لە نەریتی دەنگبێژیدا
دەروێشێ عەڤدی، وەک حەماسە کوردییەکانی دیکە، لە دەنگی دەنگبێژاندا دەژی، ئەو چیرۆکبێژە گۆرانیبێژانەی بۆ نزیکەی دووسەد ساڵ گواستوویانەتەوە. بەتایبەتی بە کوردە بەرازییەکانی ڕۆژئاوای جەزیرە، لە دەوری کۆبانێ، پەیوەستە؛ ئەداکردنێکی بەناوبانگی گۆرانیبێژ باقی خیدۆ لە سەدەی بیستەمدا تۆمار کرا و نووسرایەوە و یەک وەشانی گەورەی چیرۆکەکەی پاراست.
حەماسەکە لە سەرانسەری کوردستان ناسراوە، لە عەفرین لە ڕۆژئاواوە تا کرماشان لە ڕۆژهەڵات، و پاڵەوانەکەی لە هەموو شوێنێک وەک هێمای ئازایەتیی کورد ناوی دەهێنرێت. دەروێش بووە بە پاڵەوانێکی گەلی کە بە هێزی چیرۆکەکەی خەڵک کۆ دەکاتەوە، لەبری باوەڕی ئایینی؛ ناوەکەی، وەک ناوی ئەسپەکەی هەدبان، چووەتە ناو یادەوەریی هاوبەشی کورد.
هێماکان
دەروێشێ عەڤدی ئەو بەها شەڕکەرییانە بەرز دەگرێت کە نەریتی کوردی زیاتر لە هەر شتێک بایەخیان پێ دەدات: ئازایەتی، وەفاداری بۆ خەڵکی خۆت و ئامادەیی بۆ بەخشینی هەموو شتێک لە پاراستنیاندا. گوێگر لە دەروێشدا پاڵەوانە ئایدیالییەکە دەدۆزێتەوە و لە هەدباندا نموونەی ئایدیالی ئەسپە وەفادارەکە کە ئەوی هەڵدەگرێت؛ وێنەیەکی هێز و دڵسۆزیی پێکەوە بەستراو.
بەڵام حەماسەکە هەروەها کارەساتی خۆشەویستییەکە کە ئایین لێکی جیا کردووەتەوە، و لێرەدا کاریگەرییە قووڵترەکەی دەردەکەوێت. ئەوەی پاڵەوانێکی ئێزدی لە پاراستنی خەڵکێکی سەر بە ئایینێکی دیکەدا بمرێت، باسی ژیانە تێکەڵ و هاوبەشەکەی خاکە کوردییەکان دەکات، کە موسڵمان و ئێزدی لە مێژە لە تەنیشت یەکدا ژیاون. نەریتەکە بە ڕێزگرتن لە دەروێش، ڕێز لە پاڵەوانێک دەگرێت کە سەر بە هەموو کوردێکە.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا دەروێش پاڵەوانێکی ئێزدییە؟ لە زۆر وەشاندا، بەڵێ: دەروێش وەک ئێزدی، شوێنکەوتووی باوەڕی مەلەکی تاووس، لە یاد دەکرێت و بەربەستی خۆشەویستییەکەی دابڕانی نێوان ئێزدی و موسڵمانە. شایانی سەرنجە کە دەنگبێژە موسڵمانەکانیش حەماسەکە دەڵێنەوە و لە سەرووی سنوورە ئایینییەکانەوە خۆشەویستە؛ نیشانەیەکە لەوەی نەریتی زارەکیی کوردی لە نێوان هەموو کۆمەڵگەکانی کوردستاندا هاوبەشە.
ئایا چیرۆکەکە مێژووە یان ئەفسانە؟ زیاتر لە ئەفسانە کۆنترەکان ڕەگی لە جیهانی ڕاستەقینەی هۆزە کوردییەکانی سەدەکانی هەژدەیەم و نۆزدەیەم، لەوانە میلی، دایە و شەڕی ڕاستەقینەی نێوان هۆزەکان و ژیانی کۆچەری ڕەنگ دەداتەوە. بەڵام وەک هەموو حەماسە گەورەکان، لە گێڕانەوەدا شێوەی وەرگرتووە و پەرەی پێ دراوە؛ وردەکارییەکانی لە گۆرانیبێژێکەوە بۆ گۆرانیبێژێکی دیکە دەگۆڕێن. باشترە وەک حەماسەیەکی گەلی بخوێندرێتەوە: مێژوو کە یادەوەری کردوویەتی بە هونەر.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەنگبێژان: چیرۆکبێژە گۆرانیبێژە کوردەکان کە حەماسەکە بە گۆرانی دەگوازنەوە
مەم و زین: حەماسە گەورە کوردییەکەی خۆشەویستیی کارەساتبار
سیابەند و خەجێ: حەماسەیەکی دیکەی خۆشەویستیی کارەساتباری کوردی
مەلەکی تاووس: فریشتەی تاووسی باوەڕی ئێزدی، باوەڕەکەی دەروێش
هەدبان: ئەسپە بەناوبانگەکەی پاڵەوان
میلی: کۆنفیدراسیۆنە هۆزییە کوردییەکەی حەماسەکە
پرسیارە باوەکان
دەروێشێ عەڤدی چییە؟
دەروێشێ عەڤدی حەماسەیەکی کوردیی نزیکەی 200 ساڵەی شەڕ، وەفاداری و خۆشەویستیی کارەساتبارە، کە دەنگبێژان دەیڵێنەوە. چیرۆکی دەروێشی شەڕکەر، کوڕی عەڤدی، ئەسپەکەی هەدبان و خۆشەویستییەک دەگێڕێتەوە کە ئایین لێکی جیا کردووەتەوە.
دەروێش کێ بوو؟
دەروێش، کوڕی عەڤدی، پاڵەوانی حەماسەکەیە: شەڕکەرێکی ئازای هۆزی میلی، کە لەگەڵ ئەسپە بەناوبانگەکەی، هەدبان، لە یاد دەکرێت و لە شەڕدا لە پاراستنی خەڵکەکەیدا دەمرێت.
بۆچی دەروێش ناتوانێت لەگەڵ ئەدوولێ هاوسەرگیری بکات؟
بەهۆی دابڕانی ئایینەوە. دەروێش ئێزدییە و لە حەماسەکەدا جیاوازیی ئایین ڕێ لە یەکگرتنی لەگەڵ ئەدوولێ دەگرێت و ناوەڕاستە کارەساتبارەکەی چیرۆکەکە پێک دەهێنێت.
کێ حەماسەی دەروێشێ عەڤدی دەگوازێتەوە؟
دەنگبێژان، چیرۆکبێژە گۆرانیبێژە کوردەکان. بەتایبەتی بە کوردە بەرازییەکانەوە پەیوەستە و وەشانێکی بەناوبانگی لە لایەن گۆرانیبێژی کۆبانێ، باقی خیدۆوە، ئەدا کراوە.
ئایا دەروێشێ عەڤدی لەسەر ڕووداوی ڕاستەقینە دامەزراوە؟
ڕەگی لە جیهانی ڕاستەقینەی هۆزەکانی کورد لە چەند سەدەی ئەم دواییەدا هەیە، لەوانە هۆزی میلی، بەڵام لە گێڕانەوەدا کراوە بە ئەفسانە و باشترە وەک حەماسەیەکی گەلی لێی تێبگەین.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Dewrese Evdi: A Kurmanji Epic as Performed by the Berazi Singer Baqi Xido (Barbara Strauli) - JSTOR
Dewreshe Evdi - Dewresh, Son of Evdi - Harrassowitz Verlag
The Folkloric Stories Behind Kurdish Secularism - New Lines Magazine
Dewrese Evdi (Barbara Strauli) - Goodreads
The Dengbej: Keepers of Kurdish Memory and History - Kurdish Center for Studies