پێشەکی
لە نێو هەموو گۆرانیبێژانی کورددا، ناوێک لە سەرووی هەموو ناوەکانی ترەوەیە؛ نیوە مێژوو و نیوە ئەفسانە: ئەڤدالێ زەینکێ، مامۆستا دەنگبێژە نابیناکەی بەرزاییەکانی سەرحەد، کە وەک پاشای دەنگبێژان و باوکی دامەزرێنەری هەموو نەریتی داستانە بەگۆرانیکراوەکانی کورد لەبیر دەهێنرێتەوە. بە درێژایی سەدەی درێژی نۆزدەهەم ژیا؛ بەپێی نەریت بۆ زیاتر لە سەد ساڵ، و لە دەنگە قووڵ و لەبیرنەکراوەکەیدا بیرەوەری، خۆشەویستی و خەمی گەلەکەی ڕاستترین دەربڕینی خۆیان دۆزییەوە.
ڕۆماننووسی گەورە یاشار کەمال ناوی نا هۆمێری کورد، و بەراوردەکە بەجێیە. وەک شاعیرە نابیناکەی یۆنانییە کۆنەکان، ئەڤدالێ زەینکێ گۆرانیبێژی پاڵەوان، جەنگ و خەم بوو؛ پیاوێکی بێ بینایی کە دوورتر لە ئەوانی تر دەیبینی، و سەرچاوەی هەموو نەریتێکی شیعری زارەکی بوو. ئەو دەنگبێژانەی بۆ نەوەکان دوای ئەو هاتن، وەک مامۆستا و نموونەی خۆیان سەیریان دەکرد، و ئەو گۆرانییانەی شێوەی پێ دان، تا ئەمڕۆش لە شاخەکان دەگوترێن.
خودی ژیانی بوو بە ماددەی ئەفسانە: کوڕە بێ باوکەکەی کە لە هەژاریدا گەورە کرا و بە ناوی دایکی ناونرا؛ ئەو جوتیارەی کە نەیدەتوانی گۆرانی بڵێت تا لە تەمەنی سی ساڵیدا خەونێک و نەخۆشییەکی درێژ دەنگێکیان پێ بەخشی کە پێشتر هاوشێوەی نەبیسترابوو؛ دەنگبێژی دەرباری میرێکی گەورە، کە لەگەڵ خاوەنەکەی بۆ جەنگ چوو و گۆرانیی مردنی گوت؛ پیرەمێردە نابیناکەی کە تووشی تەنگانە بوو و لاواندنەوەکانی لە هەستبزوێنترین گۆرانییەکانی کوردن. گێڕانەوەی چیرۆکی ئەڤدالێ زەینکێ واتای گێڕانەوەی چیرۆکی خودی نەریتی دەنگبێژییە، لە خودی سەرچاوەکەیدا.
ناوەڕۆک
ئەڤدالێ زەینکێ لە ئەدەبی نوێدا
ئەڤدالێ زەینکێ کێ بوو؟
ئەڤدالێ زەینکێ، کە ناوەکەی واتای ئەڤدال کوڕی زەینێیە، دەنگبێژێکی ئەفسانەییی کوردی سەدەی نۆزدەهەم بوو؛ گۆرانیبێژێکی چیرۆکگێڕ، کە لە دەوروبەری 1800 لە ناوچەی سەرحەدی بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات لەدایک بوو و وەک مامۆستای دامەزرێنەری هەموو نەریتی دەنگبێژی لەبیر دەهێنرێتەوە. بەپێی نەریت نابینا بوو، و دایکە بێوەکەی لە هەژاریدا گەورەی کرد؛ بوو بە دەنگبێژی دەرباری میرێکی ناوخۆییی بەهێز و گۆرانیبێژی خۆشەویستی، جەنگ و خەمەکانی گەلەکەی. وەک پاشای دەنگبێژان ڕێزی لێ دەگیرێت و نووسەرێکی گەورە ناوی نا هۆمێری کورد؛ کەسایەتییە بەرزەکەی سەرچاوەی داستانی زارەکیی کوردە، و گۆرانییەکانی هێشتا دەگوترێن.
کوڕی زەینێ
بەپێی ئەو نەریتانەی لەبارەیەوە کۆ کراونەتەوە، ئەڤدالێ زەینکێ لە ساڵەکانی سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم لە گوندی جەمالڤەردی، لە ناوچەی تووتاکی خاکی ئاگری، لە دڵی بەرزاییەکانی سەرحەد لە بن چیا گەورەکانی ڕۆژهەڵات، لەدایک بوو. دەگوترێت باوکی کاتێک مرد کە کوڕەکە تەنها نزیکەی سێ ساڵ بوو؛ و دایکی کە ناوی زەینێ بوو، لە هەژاریدا گەورەی کرد. هێندە بە دایکییەوە بەستراو بوو کە ناوەکەی لێ وەرگرت: بوو بە ئەڤدالێ زەینکێ، ئەڤدال کوڕی زەینێ؛ شێوە خۆشەویستانەکەی ناوی دایکی لە ناوی خۆیدا بۆ ماوەی ژیانە درێژەکەی هەڵگرت.
ئەوەی دەنگبێژێکی گەورە ناوی دایکی هەڵبگرێت، شتێکی زۆر بەجێیە؛ چونکە نەریتی دەنگبێژی، لە نێو شتەکانی تردا، نەریتی بیرەوەری و دڵە، و خودی ناوی ئەڤدالێ زەینکێ لە هەر گۆرانییەکدا کە دەیگوت، بیرەوەریی ئەو ژنەی گەورەی کردبوو بە زیندوویی دەهێشتەوە. لە نێو ڕاستییە سەختەکانی دێهاتی شاخاوی گەورە بوو؛ لە سەرەتاترین ساڵەکانیەوە هەژاری و کاری دەناسی، و ئەو فێربوونە درێژەی ڕەنج کە ئەمە پێی بەخشی، دواتر لە قووڵایی و ڕاستیی گۆرانییەکانیدا دەڕژایە دەرەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەڤدالێ زەینکێ دەنگبێژێکی ئەفسانەییی کوردی سەدەی نۆزدەهەم بوو.
وەک دامەزرێنەر و پاشای نەریتی دەنگبێژی ڕێزی لێ دەگیرێت.
بەپێی نەریت نابینا بوو و دایکی زەینێ لە هەژاریدا گەورەی کرد.
دەنگبێژی دەرباری سوورمەلی مەحمەد پاشا، میرێکی ئەلەشگیرد، بوو.
یاشار کەمال ناوی نا هۆمێری کورد.
لە ڕۆمانێکی بەناوبانگی مەحمەد ئوزووندا هەمیشەیی کرا.
زانیارییە خێراکان
ناو: ئەڤدالێ زەینکێ، ئەڤدال کوڕی زەینێ (بە ناوی دایکی ناونراوە)
ماوەی ژیان: لە دەوروبەری 1800 تا نزیکەی 1913؛ بەپێی نەریت زیاتر لە سەدەیەک
شوێنی لەدایکبوون: گوندی جەمالڤەردی، تووتاک، لە ناوچەی ئاگری (سەرحەد)
جۆر: دەنگبێژ؛ گۆرانیبێژێکی چیرۆکگێڕی کورد و گۆرانیبێژی داستان و لاواندنەوە
نازناوەکان: پاشای دەنگبێژان؛ هۆمێری کورد
پشتگیر: دەنگبێژی دەرباری سوورمەلی مەحمەد پاشا، میری ئەلەشگیرد
نەخۆشی: بەپێی نەریت نابینا بوو و بە لاواندنەوەکانی نابیناییەکەی ناسراوە
ئەفسانەکە: لە تەمەنی سی ساڵیدا دوای خەونێک و نەخۆشی، بەخششی گۆرانیگوتنی وەرگرت
لە ئەدەبدا: پاڵەوانی ڕۆمانی مەحمەد ئوزوون، ڕۆژەک ژ ڕۆژەن ئەڤدالێ زەینکێ
میرات: کەسایەتیی دامەزرێنەری نەریتی دەنگبێژیی سەرحەد
بەخششی دەنگ
یەکێک لە خۆشەویستترین ئەفسانەکانی ئەڤدالێ زەینکێ پەیوەندیی بە چۆنیەتیی بەدەستهێنانی بەخششەکەیەوە هەیە؛ چونکە نەریتەکە دەڵێت هەمیشە گۆرانیبێژ نەبووە. دەگوترێت تا تەمەنی سی ساڵی جوتیار و کرێکارێکی ئاساییی شاخەکان بوو؛ پیاوێک کە زەوی دەکێڵا و تەنانەت یەک گۆرانیشی نەگوتبوو. ئەو دەنگەی کە هەمیشەیی دەکرد، بە درێژایی هەموو ساڵە سەرەتاییەکانی لە ناویدا شاراوە و نەناسراو مابوو.
پاشان، لە تەمەنی سی ساڵیدا، بەپێی چیرۆکەکە، خەونێکی سەیر و بەهێزی بینی؛ و دوای ئەوە بە سەختی نەخۆش کەوت و بۆ مانگی زۆر جێگەگیر بوو. کاتێک بە هێواشی چاک دەبووەوە، ئەوانەی دەوروبەری دەستیان کرد بە بیستنی ئەو ئاوازانەی لە جێگەی نەخۆشییەکەیدا دەیگوت؛ و ئاوازەکان هاوشێوەی هیچ شتێک نەبوون کە پێشتر کەس بیستبێتیان، مژدەدەری مەقامێکی تەواو نوێی مۆسیقا بوون. لەو ڕۆژەوە بوو بە دەنگبێژ؛ تەنها دەنگبێژێک نەبوو، بەڵکو مامۆستای هەموویان بوو. دوای ئەوە گۆرانیبێژانی بەرزاییەکانی سەرحەد هەمیشە ڕەگی هونەرەکەیان دەگەڕاندەوە بۆ ئەو گۆرانییانەی یەکەم جار لە جێگەی نەخۆشییەکەیەوە هەستان. هەر شتێک لە پشت ئەفسانەکە بێت، ڕاستییەکی قووڵ دەردەبڕێت: بەخششەکەی وا دیار بوو لە دەرەوەی خودی ئەوەوە دێت؛ بانگێک بوو زیاتر لەوەی پیشەیەک بێت.
پاشای دەنگبێژان
ئەڤدالێ زەینکێ پێش هەموو شتێک وەک پاشای دەنگبێژان ڕێزی لێ دەگیرێت؛ مامۆستای بەرزی هونەری گۆرانیبێژیی چیرۆکگێڕی کورد، و لەلایەن زۆر کەسەوە وەک خودی دامەزرێنەری. ئەو توێژەرانەی نەریتەکانی دەربارەی لەو خاکانە کۆ کردەوە کە تێیاندا ژیابوو، بینییان لە هەموو شوێنێک وەک یەکەم و گەورەترین دەنگبێژ لەبیر دەهێنرێتەوە؛ ئەو سەرچاوەیەی کە هەموو قوتابخانەی گۆرانیگوتنی سەرحەد لێیەوە هەڵقوڵا. ئەگەرچی هونەری دەنگبێژی بە دڵنیایی کۆنترە لە هەر تاکێک، ئەڤدالێ زەینکێ بوو بە هێما بەرزەکەی؛ ئەو کەسایەتییەی هەموو گۆرانیبێژەکانی دواتر وەک باوکی دامەزرێنەر سەیریان دەکرد.
ڕۆماننووسی گەورە یاشار کەمال، کە خۆشی لە ناوچەکە بوو، بەناوبانگترین نازناوەکەی پێ بەخشی؛ ناوی نا هۆمێری کورد و لە نێو باوکە فکرییەکانی خۆیدا ناوی برد. بەراوردەکە دەگاتە دڵی ئەوەی ئەڤدالێ زەینکێ چی بوو. وەک هۆمێر لە نەریتی یۆنانیدا، لە سەرچاوەی هەموو پێکهاتەیەکی شیعری زارەکیدا وەستاوە؛ گۆرانیبێژێکی نابینای پاڵەوان، جەنگ و خەم، کە دەنگەکەی شێوەی بە خەیاڵی گەلەکەی دا و ئەو شێوازەی دامەزراند کە نەوەکانی گۆرانیبێژان شوێنیان دەکەوت. ناونانی بە هۆمێری کورد داننانە بەوەی کە هەموو ئەدەبێک لە ئەودا یەکەم و گەورەترین دەنگی خۆی دۆزییەوە.
دەنگبێژی پاشا
ئەڤدالێ زەینکێ بۆ بەشێکی زۆری ژیانی بە دەرباری میرێکی ناوخۆییی بەهێزەوە پەیوەست بوو: سوورمەلی مەحمەد پاشا، بەگی ئەلەشگیرد؛ فەرمانڕەوایەک لە ڕەچەڵەکی ئەو بنەماڵە بەناوبانگەی کە پەیوەستە بە کۆشکە گەورەکەی دۆغوبایەزید. لە جیهانی ئەو سەردەمەدا، میرێکی گەورە دەنگبێژێکی وەک بەشێک لە ماڵەکەی ڕادەگرت؛ گۆرانیبێژێک کە دەرباری خۆش دەکرد، ستایشی سەرکەوتنەکانی دەکرد، مێژووی دەپاراست و لە گەشت و هەڵمەتە سەربازییەکاندا یاوەری خاوەنەکەی دەکرد. ئەڤدالێ زەینکێ دەنگبێژێکی لەو جۆرە بوو بۆ سوورمەلی مەحمەد پاشا، و پەیوەندییەکە شێوەی بە بەشێکی زۆری ژیان و هونەرەکەی دا.
وەک دەنگبێژی پاشا، کردار و هەڵمەتە سەربازییەکانی خاوەنەکەی، گەشتەکانی بۆ شوێنی دوور و ڕووداوەکانی سەردەمەکەی لە گۆرانیدا تۆمار دەکرد؛ ئەو مێژووەی لە دەوروبەری دەکەوتە ڕوو دەیکردە کلامێک کە دەکرا لە بیرەوەریدا هەڵبگیرێت و لە کۆبوونەوەکان بگوترێت. ئەمە یەکێک بوو لە ئەرکە سەرەکییەکانی دەنگبێژی دەربار: ئەوەی ڕووداونووسی زیندووی خاوەنەکەی و گەلەکەی بێت؛ ئەو کەسەی دڵنیایی دەدا کە ئەوەی ڕوویداوە لەبیر دەهێنرێتەوە. ئەڤدالێ زەینکێ بەو شێوەیە لە خزمەتی پاشادا بوو بە شاهیدی سەردەمەکەی؛ و هەندێک لە بەهێزترین گۆرانییەکانی ڕاستەوخۆ لەو ڕووداوانەوە گەشەیان کرد کە لە تەنیشت خاوەنەکەیدا بەسەری بردن.
هەڵمەتی سەربازی و لاواندنەوە
بەناوبانگترین ئەم ڕووداوانە هەڵمەتێکی سەربازیی دوور و کارەساتبار بوو لە ساڵی 1865. کاتێک حکومەتی عوسمانی بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێک لە ناوچەی کۆزان، لە ڕۆژئاوای دووری نزیک ئەدەنا، جووڵایەوە، داوای پشتگیریی لە سوورمەلی مەحمەد پاشا کرد؛ و پاشا لەگەڵ هێزێکی ئەسپسواری بەڕێ کەوت بەرەو باشووری دوور، دەنگبێژەکەی، ئەڤدالێ زەینکێی، لەگەڵ خۆی برد. هەڵمەتەکە بۆ هەموو لایەک بوو بە کارەسات. سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە ڕەنجێکی ترسناکی بۆ خەڵکی ناوخۆیی هێنا، بە ژمارەیەکی زۆری ئاوارە و کوژراو؛ پاشان پەتای کۆلێرا بە سوپاکاندا بڵاو بووەوە و ژمارەیەکی زۆر سەرباز و بەشێکی زۆری ئەسپسواری خودی پاشای لەناو برد.
ئەڤدالێ زەینکێ شاهیدی هەموو ئەمانە بوو؛ پیاسە سەربازییە درێژەکە، توندوتیژی و مردن، و کردییە گۆرانی: کلامی بۆ قۆناغەکانی گەشتەکە دانا و لاواندنەوەیەکی گەورە بۆ کارەساتەکە و، بە تێپەڕبوونی کات، بۆ مردنی پاشاکەی. یەکێک لە ڕاستییە هەستبزوێنەکانی ئەو هەڵمەتە ئەوەیە شاعیرێکی ناسراوی تورکمان، دادالئۆغلو، لە هەمان ڕووداوەکاندا لە لایەکی تر ئامادە بوو؛ و ئەویش کارەساتەکەی کردە شیعری حەماسی. بەمەش هەمان ڕووداوە ترسناکە بە زمانە جیاوازەکانیان لەلایەن دوو لە شاعیرە میللییە گەورەکانی سەردەمەکەوە لاواندنەوەی بۆ کرا. لە گۆرانییەکانی ئەڤدالێ زەینکێ بۆ ئەو هەڵمەتەدا، نەریتی دەنگبێژی قووڵترین مەبەستی خۆی بەجێ هێنا: پاراستنی بیرەوەریی مێژوویەکی ڕاستەقینە و ترسناک لە هونەرێکی بەردەوامدا.
نابینایی و هەژاری
بەپێی نەریتە چەسپاوەکەی گەلەکەی، ئەڤدالێ زەینکێ نابینا بوو، و نابیناییەکەی بوو بە یەکێک لە تەوەرە گەورەکانی گۆرانییەکانی خۆی. لە سەردەمێکی بێ هیچ تۆڕێکی پاراستنی کۆمەڵایەتیدا، پیاوێکی نابینا، هەرچەند بەهرەمەند بێت، بە سەختی لەبەردەم مەترسیی هەژاری و پشتبەستن بە ئەوانی تر بوو. نەریتەکە ئەو دەنگبێژە گەورەیە لە تەنگانەدا لەبیر دەهێنێتەوە؛ لە کۆتاییدا گەیشتە پێویستی و تەنانەت سواڵکردن، و ناوبانگەکەی لە سەختییەکانی نابینایی و تەمەنی نەیدەپاراست. دەگوترێت هەندێک لە هەستبزوێنترین لاواندنەوەکانی لە هەمان ئەم ڕەنجەوە هەڵقوڵابن؛ گۆرانییەکانی پیرەمێردێکی نابینا کە گەنجینەیەکی مۆسیقای بە گەلەکەی بەخشیبوو، بەڵام هێشتا پێویستی و سووکایەتیی دەناسی.
لە نەریتەکەدا دیمەنێکی بەناوبانگ و تاڵ پارێزراوە: دەنگبێژە نابینا و پیرەکە کە گەیشتووەتە کانیاوێک، ژنێکی گەنجی لووتبەرز گاڵتەی پێ دەکات و تەنها سواڵکەرێکی پیری نابینای تێدا دەبینێت؛ تا کەسێکی تر دەیناسێتەوە بەوەی بە ڕاستی کێیە: ئەڤدالێ زەینکێی گەورە، دەنگبێژی پاشا، کە ئێستا نابینایە و خراوەتە دۆخێکی نزم. دیمەنەکە دژبەرییە ئازاربەخشەکەی ژیانی دەردەبڕێت: ئەوەی پیاوێک کە دەنگەکەی شکۆی گەلەکەی بوو، خودی خۆی دەیتوانی بۆ ئەوانەی بێ بیرکردنەوەن ببێتە ئامانجی سووکایەتی. بە دەنگدان بەو ئازارە، لاواندنەوەکانی دەگەنە قووڵاییەکی هەست کە لەو کاتەوە گوێگرانی جووڵاندووە؛ و یادمان دەخەنەوە کە جوانیی گۆرانییەکانی لە تەنگانەی ڕاستەقینە و هەموو ژیانیەوە دەرهێنراوە.
مەودای هونەرەکەی
ئەگەرچی پێش هەموو شتێک بە داستان و لاواندنەوەکانی لەبیر دەهێنرێتەوە، هونەری ئەڤدالێ زەینکێ هەموو ئەزموونی مرۆیی دەگرتەوە. گۆرانیی خۆشەویستیی دەگوت، بە هەموو توندییە سووتێنەرەکەی؛ و گۆرانیی جەنگ و پاڵەوانێتی، کردەوەکانی میران و چارەنووسی سوپاکانی دەگوت. لاواندنەوەی بۆ مردووان و خەمەکانی خۆی دادەنا؛ و بەپێی ئەوەی نەریتەکە تۆماری کردووە، هەروەها مامۆستای تەنز بوو و دەیتوانی زیرەکییەکی تیژ و گزەدار ڕوو لە لووتبەرز و نادادپەروەران بکات. لەبارەیەوە دەگوترا لە هەموو ڕاستییەکانی کۆمەڵگەکەی کلامی دروست دەکرد؛ هیچ بەشێکی ژیان نەبوو کە نەیتوانێت بیکاتە گۆرانی.
ئەم فراوانییە تایبەتمەندیی گەورەترین دەنگبێژانە؛ ئەوانەی تەنها خۆشکەر نەبوون، بەڵکو لە یەک کاتدا شاعیر، مێژوونووس، تەنزنووس و دەنگی ئەخلاقیی کۆمەڵگەکانیان بوون. لە ئەڤدالێ زەینکێدا ئەم هونەرە فرەلایەنە گەیشتە تەواوترین گەشانەوەی. جا ستایشی پاڵەوانێکی کردبێت، ماتەمی مردنێکی گرتبێت، خۆشەویستییەکی ستایش کردبێت، گاڵتەی بە ستەمکارێک کردبێت یان بۆ نابیناییەکەی خۆی لاواندبێتەوە، هەمان قووڵایی هەست و هەمان شارەزایی لە وشەی بەگۆرانیکراو دەهێنا؛ و لە مەودای کارەکانیدا هەموو ژیانی گەلەکەی وەک ئاوێنەیەک ڕەنگ دەداتەوە.
ئەو دەنگەی پارێزرا
چونکە نەریتی دەنگبێژی زارەکی بوو، گۆرانییەکانی گۆرانیبێژێک دەیانتوانی بە ئاسانی لەگەڵ ئەودا بمرن؛ تەنها هێندە دەمێنەوە کە گۆرانیبێژانی تر هەڵبژێرن بیانگوازنەوە. ئەڤدالێ زەینکێ لەمەدا بەختەوەر بوو؛ چونکە نەوەکانی دەنگبێژان کە کلامەکانیان فێر بوون و دەیانگوت، کۆمەڵە گۆرانییەکانیان بە زیندوویی هێشتەوە. لە سەدەی بیستەمدا بەشێکی زۆری لە ڕێگەی پەخشە کوردییەکانی ڕادیۆ ئێرەڤان پارێزرا، کە گۆرانییە کۆنەکانی دەگەیاندە گوێگرانی سەرانسەری ناوچەکە و بۆ داهاتوو تۆماری دەکردن. لە ڕێگەی ئەم زنجیرەی بیرەوەری و پەخشەوە، ئەو گۆرانییانەی کە یەکەم جار لە سەدەی نۆزدەهەم گوتراون هێشتا ئەمڕۆ دەکرێت ببیسترێن.
ئەم مانەوەیە نەدەبوو بە شتێکی مسۆگەر دابنرێت؛ چونکە سەدەی بیستەم بۆ نەریتی زارەکیی کورد سەدەیەکی سەخت بوو. لە دەیەکانی دوای دامەزراندنی ئەو دەوڵەتە نوێیانەی خاکەکانی کوردیان دابەش کرد، دەربڕینی گشتیی ناسنامە و زمانی کوردی زۆرجار سەرکوت دەکرا، و گۆرانیبێژان و کۆمەڵگەکانیان تووشی ئاوارەیی و شتی خراپتر دەبوون. ئەوەی گۆرانییەکانی ئەڤدالێ زەینکێ هەر لەو سەردەمە تێپەڕین، شاهیدییەکە بۆ شێلگیریی دەنگبێژان و ئەو خەڵکەی بەنرخیان دەزانی؛ میراتێکی بەنرخیان لە سەردەمانی دژایەتیدا بە زیندوویی هێشتەوە.
ئەڤدالێ زەینکێ لە ئەدەبی نوێدا
لە سەردەمی خۆماندا، ئەڤدالێ زەینکێ لە جیهانی گۆرانیی زارەکییەوە چووەتە جیهانی ئەدەبی نوێ؛ پێش هەموو شتێک لە ڕێگەی کاری ڕۆماننووسە گەورە کوردەکە، مەحمەد ئوزوون. ئوزوون دەنگبێژە ئەفسانەییەکەی کردە پاڵەوانی ڕۆمانەکەی کە ڕۆژێک لە ژیانی ئەڤدالێ زەینکێ دەگێڕێتەوە، بە دەنگی دەنگبێژێکی بەناوبانگی تر گێڕدراوەتەوە؛ و بەم کارە وێنەی مامۆستا دەنگبێژەکەی هێنایە ناو ڕۆمانی نوێی کوردی و نەریتە زارەکییە کۆنەکەی لە شێوەیەکی ئەدەبیی نوێدا چنین. ئەمە بەشێک بوو لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ کۆکردنەوە و ڕێزلێگرتن لە میراتی دەنگبێژان لە ناو ئەدەبی نووسراوی کوردیدا.
خودی مەحمەد ئوزوون، کە لە 1953 تا 2007 ژیا، کەسایەتییەکی سەرەکیی ئەدەبی نوێی کوردی بوو؛ ساڵانی درێژی لە تاراوگە بەسەر برد و تەنانەت لەلایەن دەوڵەتەوە بەهۆی وتارێکەوە کە لەبارەی زمانی کوردی نووسیبووی، داوای دادوەری لە دژی تۆمار کرا؛ کەمێک دوای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە مرد. لە ڕێگەی ڕۆمانەکەیەوە، ئەڤدالێ زەینکێ گەیشتە خوێنەرێکی نوێ و جیهانی. میراتی دەنگبێژەکە هەم لە گۆرانیدا و هەم لە کتێبدا بەردەوام بوو؛ لە دەنگبێژە گەورەکانی نەوەکانی دواتر وەک شاکیرۆی ناسراو و مامۆستای لە بنەڕەتدا ئەرمەنی، کاراپەتێ خاچۆ، پارێزەری فلیتێ قوتو، کە ئەو نەریتەیان کە ئەڤدالێ زەینکێ دامەزراندبووی، تا ناو قووڵایی سەدەی بیستەم گواستەوە.
هێما و میرات
ئەڤدالێ زەینکێ زۆر زیاتر بووە لە گۆرانیبێژێکی مێژوویی؛ هێمای خودی نەریتی زارەکیی کوردە و هێزی دەنگی مرۆڤ بۆ پاراستنی ڕۆحی گەلێک. لە نابیناییەکەیدا وێنە کۆنەکەی بینەری نابینا بەرجەستە دەکات؛ گۆرانیبێژێک کە بە بێبەشبوون لە بینایی دەرەکی، قووڵتر لە هەمیشە ناوەڕۆکی شتەکان دەبینێت. لە مامۆستایەتییەکەیدا شکۆی هونەرێک بەرجەستە دەکات کە بەبێ کتێب و قوتابخانە، بیرەوەریی هەموو گەلێکی بە دەنگی ڕاهێنراو و دڵی وەفادار سپارد.
میراتەکەی هەموو ئەو نەریتە زیندووەیە کە لێیەوە هەڵقوڵا. هەر دەنگبێژێکی بەرزاییەکانی سەرحەد و دەرەوەی ئەوێ کە کلامێکی بە شێوەی درێژ، بێ یاوەریی ئامێر و بە چەند نۆتە لەسەر یەک بڕگە گوتووە، بە مانایەک لە زنجیرەی نەوەکانی ئەودایە؛ و هەر کۆبوونەوەیەک کە گۆرانییە کۆنەکان هێشتا تێیدا دەگوترێن، بەردەوامیی ئەوەیە کە دەستی پێ کرد. لە سەردەمێکدا کە بەشێکی زۆری جیهانی زارەکی لەدەست چووە، مانەوە و ڕێزلێگرتن لە ئەڤدالێ زەینکێ، لە گۆرانی و توێژینەوە و ئەدەبدا، نیشانەی ئەوەیە کە نەریتەکەی کە دامەزراندی هێشتا بێدەنگ نەبووە، و دەنگی پاشای دەنگبێژان هێشتا بە شاخەکاندا دەگوازرێتەوە.
ئەڤدالێ زەینکێ و نەریتی کوردی
ئەڤدالێ زەینکێ لە سەرەوەی هەموو نەریتی چیرۆکی بەگۆرانیکراوی کورددا وەستاوە؛ ئەو نەریتەی داستان و لاواندنەوە گەورەکانی پێ بەخشین. ئەو گۆرانییانەی ئەو و جێنشینەکانی گواستیانەوە، داستانە مێژووییەکانی وەک فلیتێ قوتو و لاواندنەوەی دمدم، چیرۆکە خۆشەویستییە کارەساتبارەکانی وەک سیابەند و خەجێ و زەمبیلفرۆش، و داستانەکانی شەرەفی وەک دەروێشێ عەڤدی دەگرنەوە. دەنگبێژان بە گۆرانییەکی لەو جۆرە بیرەوەریی گەلی کوردیان بە درێژایی سەدەکان زیندوو ڕاگرت.
ئەوەی ئەڤدالێ زەینکێ لە نێو ئەم نەریتە گەورەیەدا جیادەکاتەوە، پێگەکەی لە خودی سەرچاوە و لوتکەکەیدایە. گۆرانیبێژی یەک چیرۆکی بەناوبانگ نییە، بەڵکو ئەو مامۆستایەیە کە هەموو قوتابخانەیەکی گۆرانیگوتن لێیەوە سەرچاوە دەگرێت؛ ئەو کەسایەتییەی زیاتر لە هەر کەسێکی تر شێوە و شکۆی بە هونەری دەنگبێژی بەخشی. لە تەنیشت شاهکارە نووسراوەکەی مەم و زین، ئەو هونەرە زارەکییەی ئەڤدالێ زەینکێ بەرجەستەی دەکات، یەکێک لە دوو ستوونە گەورەکەی میراتی ئەدەبیی کورد پێک دەهێنێت؛ نەریتی گوتراو و بەگۆرانیکراو لە تەنیشت نەریتە نووسراوەکەدا وەستاوە. ناسینی ئەو واتای تێگەیشتنە لە دڵی زیندووی شیعری کوردی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
چەندەی ژیانی مێژووە و چەندەی ئەفسانەیە؟ وەڵامی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە هەردووکیان بە قووڵی لێک ئاڵاون. ئەڤدالێ زەینکێ بە دڵنیایی دەنگبێژێکی ڕاستەقینەی ناوچەی سەرحەدی سەدەی نۆزدەهەم بوو، بە میرێکی ڕاستەقینەوە پەیوەست بوو و شاهیدی ڕووداوی ڕاستەقینە بوو؛ توێژەران لەو خاکانەی تێیاندا ژیا، نەریتەکانی دەربارەی کۆ کردوونەتەوە. بەڵام ژیاننامەکەی بە زۆری لە ڕێگەی نەریتی زارەکییەوە بە هەموو ڕازاندنەوەکانیەوە گەیشتووەتە ئێمە؛ و تەنانەت بەروارەکانیشی نزیکەیین. بۆیە ئەو کەسایەتییەی پێی دەگەین، بەشێکی مێژووی لەبیرهێنراوە و بەشێکی ئەفسانەیە؛ باشترە وەک هەردووکیان تێی بگەین.
ئایا بە ڕاستی دامەزرێنەری نەریتی دەنگبێژی بوو؟ هونەری گۆرانیبێژیی چیرۆکگێڕی کورد بە دڵنیایی کۆنترە لە هەر کەسێکی تاک، و ڕەگی زۆر پێش سەدەی نۆزدەهەم هەیە؛ بۆیە ئەو بانگەشەیەی ئەڤدالێ زەینکێ دامەزراندوویەتی، دەبێت وەک نەریتێکی ڕێزگرتن تێبگەین، زیاتر لەوەی ڕاستییەکی مێژووییی وشە بە وشە بێت. ئەوەی ڕاستە ئەوەیە بوو بە هێما و مامۆستای بەرزی هونەری دەنگبێژی؛ ئەو کەسایەتییە بەرزەی هەموو نەریتی دواتری بەرزاییەکانی سەرحەد بۆی دەگەڕایەوە. بەو مانایە دامەزرێنەرییەتی کە بۆ نەریتێکی زیندوو گرنگترینە: ئەو مامۆستایەی شێوازی دامەزراند و گەورەترین نموونەی پێ بەخشی.
ئایا نازناوی هۆمێری کورد دەبێت وشە بە وشە وەربگیرێت؟ نازناوێکی ڕێزلێگرتنە کە ڕۆماننووس یاشار کەمال پێی بەخشیوە؛ و دەبێت وەک ستایشی پێگەی ئەڤدالێ زەینکێ تێبگەین، نەک بانگەشەی یەکسانیی وشە بە وشە. بەراوردەکە ڕوونکەرەوەیە، چونکە هەردوو کەسایەتییەکە گۆرانیبێژی نابینان کە لە سەرچاوەی نەریتێکی گەورەی داستانی زارەکیدا وەستاون؛ بەڵام ئەڤدالێ زەینکێ کەسایەتییەکی جیاوازی خۆیەتی و ڕەگی لە جیهانە تایبەتەکەی بەرزاییەکانی کوردستاندایە. نازناوەکە ڕێز لە گەورەیی و پێگەی لە سەرچاوەی شیعری زارەکیی کورد دەگرێت، و بەم مانایە بە تەواوی شایستەیەتی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەنگبێژان: نەریتی گۆرانیبێژیی چیرۆکگێڕی کورد کە ئەڤدالێ زەینکێ دامەزراندی و بەرجەستەی دەکات
فلیتێ قوتو: داستانێکی گەورەی دەنگبێژیی شەرەفی هۆزایەتی، کە مامۆستایانی دواتر گواستیانەوە
سیابەند و خەجێ: داستانی خۆشەویستیی کارەساتباری نەریتی زارەکیی کورد
لاواندنەوەی دمدم: بیرەوەریی بەگۆرانیکراوی گەمارۆی قەڵای دمدم
دەروێشێ عەڤدی: داستانی خۆشەویستی و شەرەف لە نێوان هۆزەکاندا
مەم و زین: شاهکارە نووسراوەکە لە تەنیشت نەریتی زارەکیی دەنگبێژان
پرسیارە باوەکان
ئەڤدالێ زەینکێ کێ بوو؟
ئەڤدالێ زەینکێ دەنگبێژێکی ئەفسانەییی کوردی سەدەی نۆزدەهەم بوو؛ گۆرانیبێژێکی چیرۆکگێڕ، کە لە دەوروبەری 1800 لە ناوچەی سەرحەدی بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات لەدایک بوو. وەک پاشای دەنگبێژان و دامەزرێنەری هەموو نەریتەکە ڕێزی لێ دەگیرێت و بە هۆمێری کورد ناونراوە؛ دەنگبێژی دەرباری میرێکی ناوخۆیی و گۆرانیبێژی خۆشەویستی، جەنگ و خەمەکانی گەلەکەی بوو. گۆرانییەکانی هێشتا ئەمڕۆ دەگوترێن.
بۆچی پێی دەگوترێت کوڕی زەینێ؟
چونکە کاتێک تەنها نزیکەی سێ ساڵ بوو باوکی لەدەست دا؛ دایکی کە ناوی زەینێ بوو، لە هەژاریدا گەورەی کرد. هێندە بە دایکییەوە بەستراو بوو کە ناوەکەی لێ وەرگرت و بوو بە ئەڤدالێ زەینکێ، ئەڤدال کوڕی زەینێ. بەجێیە دەنگبێژێکی هێندە گەورە، لە نەریتێکدا کە ڕەگی لە بیرەوەری و دڵدایە، ناوی دایکی لە ناوی خۆیدا هەڵبگرێت.
ئەڤدالێ زەینکێ چۆن بوو بە گۆرانیبێژ؟
بەپێی ئەفسانەیەکی خۆشەویست، تا تەمەنی سی ساڵی جوتیارێکی ئاسایی بوو و هیچ گۆرانییەکی نەگوتبوو. پاشان خەونێکی بەهێزی بینی و بۆ مانگی زۆر بە سەختی نەخۆش کەوت. کاتێک چاک دەبووەوە، ئەو ئاوازانەی لە جێگەی نەخۆشییەکەیدا دەیگوت، هاوشێوەی هیچ شتێک نەبوون کە پێشتر بیسترابێت؛ لەو ڕۆژەوە بوو بە دەنگبێژ، ئەو مامۆستایەی هەموو نەریتی گۆرانیگوتنی سەرحەد لێیەوە سەرچاوە دەگرێت.
بۆچی پێی دەگوترێت هۆمێری کورد؟
ڕۆماننووسی گەورە یاشار کەمال ئەو نازناوەی پێ بەخشی. وەک هۆمێر لە نەریتی یۆنانیدا، ئەڤدالێ زەینکێ گۆرانیبێژێکی نابینای پاڵەوان، جەنگ و خەم بوو؛ لە سەرچاوەی هەموو پێکهاتەیەکی داستانی زارەکیدا وەستاوە و شێوەی بە خەیاڵی گەلەکەی دا. نازناوەکە ستایشی پێگەی ئەو و شوێنیەتی لە خودی سەرچاوەی شیعری زارەکیی کورد.
ئایا ئەڤدالێ زەینکێ بە ڕاستی نابینا بوو؟
بەپێی نەریتە چەسپاوەکەی گەلەکەی، بەڵێ نابینا بوو؛ و نابیناییەکەی بوو بە یەکێک لە تەوەرە گەورەکانی گۆرانییەکانی خۆی. نەریتەکە وەک دەنگبێژێکی نابینا لەبیری دەهێنێتەوە کە سەرەڕای ناوبانگەکەی، لە پیریدا تووشی هەژاری و تەنگانە بوو؛ و دەگوترێت هەندێک لە هەستبزوێنترین لاواندنەوەکانی لەو ڕەنجەوە هەڵقوڵابن. نابیناییەکەی هەروەها بە وێنە کۆنەکەی شاعیری بینەری نابینا پەیوەستی دەکات.
گۆرانییەکانی چۆن پارێزران؟
نەوەکانی دەنگبێژان کە گۆرانییەکانیان فێر بوون و دەیانگوت، گواستیانەوە؛ و لە سەدەی بیستەمدا بەشێکی زۆری کۆمەڵە گۆرانییەکانی لە ڕێگەی پەخشە کوردییەکانی ڕادیۆ ئێرەڤان پارێزرا. هەروەها لە ئەدەبی نوێدا هەمیشەیی کرا، پێش هەموو شتێک لە ڕۆمانی مەحمەد ئوزوون دەربارەی ڕۆژێک لە ژیانیدا؛ بەمەش دەنگبێژە ئەفسانەییەکە هەم لە گۆرانی و هەم لە کتێبدا بەردەوامە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
لە دەنگبێژەوە بۆ نووسەری نوێ: میراتکردنی نەریتی زارەکیی کورد - Iranian Studies، Cambridge
دەنگبێژان: پارێزەرانی بیرەوەری و مێژووی کورد - ناوەندی کوردی بۆ لێکۆڵینەوە
ئەڤدالێ زەینکێ، چیرۆکی ژیانی - بەرنامەگەه
ئەڤدالێ زەینکێ، هۆمێری کورد - CNN Turk
ڕۆژەک ژ ڕۆژەن ئەڤدالێ زەینکێ (مەحمەد ئوزوون) - Goodreads