لە سێبەری شاخەکانی زاگرۆسی ئێران، لەوێی وەفاداریی هۆزی و ئاواتە ئیمپراتۆرییەکان پێکەوە گرێ دەدران، ئەڵڵاقولی خان زەنگەنە (کۆچی دوایی لە 1785) وەک کەسایەتییەکی سەرەکیی مێژووی ناوچەکە سەری هەڵدا. وەک پیاوێکی ئەشرافی لە هۆزە دیارەکەی زەنگەنە، لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی زەنددا پارێزگاری کرماشان بوو و بە تێکەڵەیەک لە توانای سەربازی و زیرەکیی کارگێڕی، لەناو سەردەمە ئاژاوەدارەکەی دوای سەفەوییەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە. ماوەی دەسەڵاتەکەی، لە ناوەڕاستی ساڵانی 1750 تا مردنی، لەناو ئاژاوە فراوانەکانی ئێران دوای کوژرانی نادر شادا، بۆ ماوەیەکی کورت ئارامیی بە کرماشان بەخشی. بەڵام دوای مردنی دامەزرێنەری زەند، کەریم خان، لە 1779، قەیرانی جێنشینیی بنەماڵەکە ڕووبەڕووی هەڕەشەی زیادبووی ڕکابەرە ناوچەییەکانی کردەوە، کە لە کۆتاییدا بووە هۆی شکست و مردنی لە 1785. ئەم بابەتەی بلۆگە لە ژیاننامە، چوارچێوەی مێژوویی سەردەمەکەی، بەشدارییەکانی لە ئابووری و نەریتەکانی ناوچەکە و میراتە بەردەوامەکەی لە مێژووی کورد و ئێراندا دەکۆڵێتەوە. بە پشتبەستن بە سەرچاوەی کەم بەڵام ڕوونکەرەوە، پیاوێک دەناسێنین کە ژیانی ناسکیی دەسەڵاتی لە ئێرانی سەدەی 18دا ڕەنگ دەدایەوە.
ڕەگ و ڕیشە و هۆزی زەنگەنە: بنەچە لە میراتی کوردیدا
ئەڵڵاقولی خان زەنگەنە لە هۆزی زەنگەنە بوو؛ گرووپێکی کوردی سوننیی ڕەسەنی پارێزگای کرماشان لە ڕۆژاوای ئێران. مێژووی هۆزەکە بە قووڵی لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێراندا جێگیرە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان کە تێیدا دیار بوون. زەنگەنەکان، کە بە شێوازی ژیانی ئاژەڵداری و نەریتە جەنگاوەرییەکانیان ناسراو بوون، لە دەشتە بەپیتەکان و زەوییە شاخاوییەکانی دەوروبەری کرماشاندا نیشتەجێ بوون و ئاژەڵداری و کشتوکاڵیان دەکرد، هەروەها هەندێک جار لەگەڵ هۆزە دراوسێکانی وەک ئەردەڵان دەکەوتنە ناکۆکییەوە. شوێنی ستراتیژییان لەسەر ڕێگاکانی بازرگانیی نێوان مەسوپۆتامیا و ناوەندی ئێران وای کرد ببنە لایەنی کاریگەر لە سیاسەتی ناوچەکەدا.
بەرزبوونەوەی زەنگەنەکان لە سەردەمی سەفەوییەکان دەستی پێ کرد، کاتێک ئەندامانی بنەماڵەکە پلەی بەرزیان وەرگرت. یەکێک لە باوباپیرە دیارەکان شێخ عەلی خان زەنگەنە بوو (کۆچی دوایی لە 1689)، کە سەدری ئەعزەمی شا سولەیمانی یەکەم بوو و چاودێریی چاکسازییە داراییەکان و هەڵمەتە سەربازییەکانی دەکرد. کوڕەکانی، لەوانە شاقولی خان زەنگەنە (کۆچی دوایی لە 1716)، بەردەوام بوون لەم میراتە؛ شاقولی وەزیری سوڵتان حوسێن بوو و لە ساڵانی 1680دا حوکمی کرماشانی دەکرد. ئەم نەریتە بنەماڵەییەی خزمەتکردنی دەوڵەت هەستی ئەرک و ئاواتی لە ناخی ئەڵڵاقولیدا چاند. هەرچەند زانیاریی وردی لەدایکبوونی بە ئاسانی دەست ناکەوێت و پێدەچێت لە سەرەتای سەدەی 18 بووبێت، ئەڵڵاقولی لەناو ڕکابەریی هۆزەکان و لاوازبوونی ئیمپراتۆریی سەفەویدا گەورە بوو.
لە ماوەی هێرشی ئەفغانەکاندا (1722–1730)، زەنگەنەکان بەرەنگاری هێرشە بیانییەکان بوونەوە. ئەڵڵاقولی بە حوکمڕانیکردنی «دادپەروەرانە»ی بەشێک لە کوردستان لە کۆتایی دەسەڵاتی سەفەوی و لە ژێر دەسەڵاتی ئەفغانەکاندا ناسراوە و سەرکردایەتیی شەڕەکانی دژی ئەوانی کرد، لە کاتێکدا عەباس قولی خان فەرماندەکەی بوو. خۆڕاگریی هۆزەکە لەناو ڕووداوە ئاژاوەدارەکانی وەک سەردەمی حوکمڕانیی نادر شا (1736–1747)دا دیار بوو، کاتێک سەرکردەکانی زەنگەنەی وەک حوسێن خان و ئیمام قولی خان سەرکردایەتیی ڕاپەڕین و داگیرکردنەکانی کرماشانیان کرد، کە گرژییەکانی نێوان هۆزەکان لەگەڵ گرووپەکانی وەک ئەردەڵان دەخستە ڕوو. ئەم ئەزموونانە ئەڵڵاقولییان کردە سەرکردەیەکی ئەزمووندار و لە هاوسەنگکردنی وەفاداریی هۆزی و دەسەڵاتی ناوەندی شارەزایان کرد.
دۆخی فراوانتری کورد لە ئێرانی سەدەی 18دا دۆخێکی پارچەپارچەبوون بوو. کوردەکان کە هۆزە جیاوازەکانی وەک زەند (کە لەوانەیە بنەچەی کوردییان هەبووبێت)، ئەردەڵان و باجەڵانیان دەگرتەوە، زۆرجار وەک بەربەستێک لە بەرامبەر پێشڕەویی عوسمانییەکاندا کار دەکردن. باوەڕی سوننیی زەنگەنەکان لەگەڵ زاڵبوونی شیعە لەناو سەفەوییەکان و زەندەکاندا جیاواز بوو، بەڵام بە نیشاندانی وەفاداری، دابینکردنی سەرباز و ناوبژیوانیی پەیوەندیی نێوان مەزهەبەکان لەگەڵ ئەم دۆخەدا هەڵیان دەکرد. بەم شێوەیە سەرەتای ژیانی ئەڵڵاقولی خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن لەناو پێکهاتە ئیمپراتۆرییەکاندا بەرجەستە دەکرد.
بەرزبوونەوە لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی زەند: پارێزگاری و جێگیری
بنەماڵەی زەند (1751–1794) لە خۆڵەمێشی ئیمپراتۆریی نادر شاوە سەری هەڵدا و کەریم خانی زەند دایمەزراند، کە سەرکردەیەک بوو لە هۆزی زەند بە بنەچەی لوڕی (یان کوردی). دوای کوژرانی نادر لە 1747، کەریم خان هۆزەکەی لە دوورخستنەوە لە خوراسان گەڕاندەوە، لەگەڵ کەسایەتییەکانی وەک عەلی مەردان خانی بەختیاری هاوپەیمانی بەست و لە 1750 ئیسفەهانی گرت و فەرمانڕەوایەکی سەفەویی گوێڕایەڵی دانا. تا ناوەڕاستی ساڵانی 1750، زۆربەی ڕۆژاوا و ناوەندی ئێرانی ئارام کردبووەوە و لە شیرازەوە بە نازناوی وەکیل ئەلڕەعایا (جێگری ڕەعیەت) حوکمی دەکرد و لە جیاتی شکۆی پاشایەتی، جەختی لە خێرخوازی دەکردەوە.
دانانی ئەڵڵاقولی بە پارێزگاری کرماشان لە ناوەڕاستی ساڵانی 1750دا لەگەڵ ئەم بەهێزکردنی دەسەڵاتەدا هاوتەریب بوو. کرماشان، کە شارێکی گرنگی سنووری بوو، بەهۆی هێرش و شەڕی هۆزەکانەوە ئازاری چەشتبوو. لە 1762، شارەکە لە باشووری ڕۆژاوای شوێنە کۆنەکەی لە ژێر چاودێریی ئەڵڵاقولیدا زیندوو کرایەوە و سەردەمێکی کورتی ئاشتی دەستی پێ کرد. وەک بەهێزترین پارێزگار لە بنەماڵەی زەنگەنە، چاودێریی کارگێڕیی دەکرد و بۆ پاراستنی ڕێک و پێکی پشت بە تۆڕە هۆزییەکان دەبەست. بە درێژایی سەردەمی زەند، زەنگەنەکان بەسەر حوکمڕانیی کرماشاندا زاڵ بوون و ستراتیژیی کەریم خان لە دانانی نخبە ناوخۆییەکان بۆ مسۆگەرکردنی وەفاداری ڕەنگ دەدایەوە.
لە ژێر دەسەڵاتی کەریم خاندا (حوکمڕانی: 1751–1779)، ئێران خۆشگوزەرانییەکی ڕێژەیی بینی. بازرگانی زیندوو بووەوە، کشتوکاڵ گەشەی کرد و ڕێککەوتنەکان لەگەڵ کۆمپانیای بەریتانیای هیندستانی ڕۆژهەڵات بازرگانییان لە بوشەهر بەهێز کرد. لە کرماشان، ئەڵڵاقولی بەشداریی لە جێگیریی ئابووریدا کرد و لەناو ئابووریی پشتبەستوو بە ئاژەڵداریدا گومرگ و سەرچاوەکانی بەڕێوە دەبرد. ناوچەکە بەهۆی هێرشە عوسمانییەکان، قاتوقڕی و کۆچکردنەوە ڕووبەڕووی ناخۆشی بووەوە، بەڵام حوکمڕانییە دادپەروەرانەکەی بە دابەشکردنی خواردن و پاراستن لە تاڵانکردن هەندێک لە کاریگەرییەکانی کەم کردەوە. نەریتەکان ئەرکە هۆزییەکانی وەک دابینکردنی سەرباز بۆ دەسەڵاتی ناوەندی لە کاتی پێویستدا دەگرتەوە، کە جەخت لە ڕۆڵە سەربازییەکەی زەنگەنەکان دەکاتەوە.
پەیوەندییەکانی ئەڵڵاقولی لەگەڵ فەرمانڕەوایانی زەند بە وەفاداری دیار بوون. شێخ عەلی خان زەنگەنە، کە لەوانەیە خزمێکی بووبێت، لە ژێر فەرمانی کەریم خاندا لە کاتی داگیرکردنی سنە لە ساڵانی 1750دا فەرماندەی هێزەکان بوو و بەشێک لە شارەکەی لە تۆڵەکردنەوە لە ڕکابەرە ئەردەڵانییەکان وێران کرد. ئەمە ناکۆکییە بەردەوامەکانی زەنگەنە و ئەردەڵان لەسەر کوردستان دەخاتە ڕوو. پارێزگارییەکەی ئەڵڵاقولی لایەنێکی جێگیری ڕۆژاوای دابین کرد و ڕێگەی بە کەریم خان دا سەرنج بخاتە سەر هەڵمەتەکانی وەک داگیرکردنی بەسرە (1775–1779).
ئاوات و ململانێکان: سەردەمی دوای کەریم خان
مردنی کەریم خان لە 1779 ململانێکانی جێنشینیی لە نێوان لقەکانی زەنددا هەڵگیرساند و بنەماڵەکەی لاواز کرد. جێنشینەکانی وەک سادق خان، عەلی موراد خان (حوکمڕانی: 1781–1785)، جەعفەر خان (حوکمڕانی: 1785–1789) و لوتف عەلی خان (حوکمڕانی: 1789–1794) ڕووبەڕووی یاخیبوون و هەڕەشە قاجارییەکانی ئاغا محەمەد خان بوونەوە. لەناو ئەم دۆخەدا، ئەڵڵاقولی هەوڵی دا لەناو ئاژاوەکەدا پێگەکەی بپارێزێت، بەڵام بۆشایی دەسەڵات ڕکابەرەکانی ڕاکێشا. هێزە ناوچەییەکان بۆ زاڵبوون ڕکابەرییان دەکرد.
داواکارییەکەی ناسکیی سیستەمی زەندی ڕەنگ دەدایەوە، کە تێیدا خانە هۆزییەکان زۆرجار دەسەڵاتی کەسییان پێش دەخست. ململانێکان لەگەڵ میرنشینی ئەردەڵان توندتر بوون، کە دەسەڵاتێکی کوردیی نیوەخۆبەڕێوەبەر بوو لە سنە. خوسرەو خان بوزورگی، پارێزگاری ئەردەڵان، لە 1785 ئەڵڵاقولیی شکاند و کرماشانی گرت. ئەم شەڕە لە ڕکابەرییە درێژخایەنەکانەوە سەرچاوەی دەگرت؛ کردارەکانی پێشووی زەنگەنە، وەک وێرانکردنی سنە، تووڕەیی ئەردەڵانییان هەڵگیرساندبوو. مردنی ئەڵڵاقولی لە کرماشان کۆتایی سەردەمەکەی نیشان دا و لەگەڵ مردنی عەلی موراد خان و پێشڕەویی قاجارەکان هاوکات بوو.
دوژمنایەتیی ئەردەڵان و زەنگەنە نموونەی دۆخی فراوانتری کورد بوو لە ژێر دەسەڵاتی زەندەکاندا، کە تێیدا لاوازیی ناوەند ڕێگەی بە شەڕە ناوخۆییەکان دەدا. ئەردەڵانییەکان، کە وەفاداری ئێران بوون بەڵام سوننی بوون، لەناو کاریگەرییە عوسمانی و فارسییەکاندا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە و لە کاتێکدا سەربازیان دابین دەکرد، بەرەنگاری فەرمانڕەوا ناناوخۆییەکانیش دەبوونەوە. شکستی ئەڵڵاقولی سنوورداریی ئاواتە هۆزییەکان لە بەرامبەر دوژمنی یەکگرتوودا خستە ڕوو.
بەشدارییە ئابووری و کولتوورییەکان: نەریت و حوکمڕانی
پارێزگارییەکەی ئەڵڵاقولی کاریگەریی لەسەر ئابووریی کرماشان هەبوو کە پشت بە ئاژەڵداری و بازرگانی دەبەست. ناوچەکە بەهۆی هێرشەکانەوە ئازاری چەشت و ئەمە بووە هۆی قاتوقڕی و کۆچکردن، بەڵام کارگێڕییەکەی سەرنجی خستە سەر کۆکردنەوەی گومرگ و دابەشکردنی سەرچاوەکان. کرماشان وەک ناوچەیەکی سنووری بازرگانیی لەگەڵ خاکە عوسمانییەکان ئاسان دەکرد، هەرچەند ململانێکان پەکیان دەخست.
نەریتەکان بنەما هۆزییەکان ڕەنگ دەدایەوە: وەفاداری بۆ ناوەند لە ڕێگەی یارمەتیی سەربازییەوە، ڕەتکردنەوەی فەرمانڕەوا ناکوردەکان و هاوپەیمانیی نێوان هۆزەکان. ناوبژیوانیی زەنگەنەکان لە نێوان شیعە و سوننیدا توانای گونجانی کولتووریی دەخستە ڕوو. حوکمڕانییە دادپەروەرانەکەی ئەڵڵاقولی، بە پێی وەسفەکە، جەختی لە دادپەروەری دەکردەوە و لەگەڵ دڕندەییەکانی سەردەمەکە، وەک کۆمەڵکوژییەکانی زەکی خان، جیاواز بوو.
میرات: هێمایەکی خۆڕاگریی ناوچەیی
میراتی ئەڵڵاقولی خان زەنگەنە لە مێژوونووسیی کوردیدا وەک پارێزەرێکی بەرژەوەندییە ناوخۆییەکان لەناو گۆڕانکارییە ئیمپراتۆرییەکاندا بەردەوامە. لە ڕیزی کوردە دیارەکانی ئێراندا دانراوە و نوێنەرایەتیی بەشدارییەکانی زەنگەنە لە حوکمڕانی دەکات. ئاشتییە کورتەکەی لە کرماشان لەگەڵ داڕمانی زەندەکان جیاوازە و دەخاتە ڕوو چۆن سەرکردە هۆزییەکان گواستنەوەی ئێران بۆ حوکمڕانیی قاجارییان داڕشت.
لە چوارچێوەی هاوچەرخدا، چیرۆکەکەی زانیاری بۆ گفتوگۆکانی ناسنامەی کوردی و خۆبەڕێوەبردن دابین دەکات. ڕۆڵی زەنگەنە لە سەردەمەکانی سەفەوی و زەنددا جەخت لە پێگەی بنەڕەتیی کوردەکان لە مێژووی ئێراندا دەکاتەوە، سەرەڕای پەراوێزخستن. هەرچەند سەرچاوەکان سنووردارن، واتە بابەتی کورتی ئینسایکلۆپیدیایی و ئاماژە زانستییەکان، ئەڵڵاقولی خۆڕاگری بەرجەستە دەکات و ژیانی نموونەیەکی بچووکی جوانیی ئاژاوەداری ئێرانی سەدەی 18ە.
لە کۆتاییدا، گەشتی ئەڵڵاقولی خان زەنگەنە لە پیاوێکی ئەشرافیی هۆزییەوە بۆ داواکارێکی ئاواتخواز ئاڵۆزییەکانی سەردەمەکە بەرجەستە دەکات. حوکمڕانییەکەی جێگیرییەکی کاتیی هێنا، بەڵام ئاواتەکانی بوونە هۆی داڕمانی، کە چارەنووسی بنەماڵەی زەندی ڕەنگ دەدایەوە. بە گۆڕانی ئێران، کەسایەتییەکانی وەک ئەو کاریگەریی بەردەوامی سەرکردە ناوچەییەکان لە گێڕانەوە نەتەوەییەکاندا وەبیر دەهێننەوە.
سەرچاوەکان
Lambton, A.K.S. (1954). «Kirmānshāh». Encyclopaedia of Islam, BRILL، لاپەڕەکانی 167–171 — سەرچاوەی ڕەسەنی زانستی لەسەر مێژووی کرماشان.
Calmard, Jean (2015). «Kermanshah IV: History from the Arab Conquest to 1953». Encyclopaedia Iranica — پارێزگارە زەنگەنەکان و سەردەمی زەند دەگرێتەوە.
Wikipedia، «Allahqoli Khan Zanganeh»، «Zanganeh (tribe)» و «Shaykh Ali Khan Zanganeh» — بە هێنانەوەی Encyclopaedia Iranica و Cambridge History of Iran.
Fisher, William B.; Avery, P.; Hambly, G.R.G.; Melville, C. (1991). The Cambridge History of Iran، بەرگی 7. Cambridge University Press — پاشخان لەسەر بنەماڵەی زەند و هۆزە کوردییەکان.