فاسۆلیا: شۆلەی ڕۆژانەی لۆبیای سپیی کوردی و نەریتی «شلە»

فاسۆلیا شۆلەی ڕۆژانەی لۆبیای سپیی کوردییە: لۆبیای سپیی وشک کە لە سۆسێکی سووکی تەماتەدا بە هێواشی دەکوڵێندرێت تا نەرم دەبێت، بە زەردەچەوە و زیرە تامدار دەکرێت و زۆرجار لیمۆیەکی وشککراوە بۆ بۆنخۆشی تێ دەخرێت، پاشان بەسەر برنجدا یان لەگەڵ نان پێشکەش دەکرێت. سادە و هەرزان و تێرکەرە و هەموو هەفتەیەک لە ماڵە کوردییەکاندا لێ دەندرێت. سەر بە پۆلێکی تەواوی کوردیی شۆلە سادەکانە. وەک چێشتلێنەرێک کە لە کوردستانی عێراق فێری بووە ڕوون دەکاتەوە، «لە کوردستانی عێراق پۆلێکی تەواوی شۆلە ئاسانەکان هەیە کە شلەیان پێ دەڵێن»، و فاسۆلیا یەکێکە لەوان. ئەو «لە ژنێک بە ناوی نەرمی» فێری بووە، کە «لیمۆیەکی وشککراوە دەخاتە شلەکانی»، و ئەمە «بۆنێکی تایبەت و بەخۆشی چڕ بە لۆبیاکە دەبەخشێت». «لەگەڵ نانی زۆر و کاسەیەکی پڕی لقە گیای تازە و سەوزە» و پەنیرێکی خوێیی لە تەنیشتیدا پێشکەش دەکرێت. فاسۆلیا هەروەها یەکێکە لە تازەترین خواردنەکانی تەواوی ئەم زنجیرەیە، و هەر ئەمەش مەبەستەکەیە. لۆبیای سپی بەروبوومێکی جیهانی نوێیە؛ تا دوای ساڵی 1492 نەگەیشتووەتە شاخە کوردییەکان. چێشتێک کە لە ڕابردوودا بەستبێتی نەیدەتوانی ئەم لۆبیایە وەربگرێت. چێشتلێنانی کوردی ئەوەی کرد و لۆبیایەکی بیانیی کردە خواردنێکی بنەڕەتیی هەفتانە، بە هەمان لیمۆی وشککراوە و زەردەچەوە و زیرەیەی کە هەموو شتەکانی دیکە تامدار دەکەن. ئەمە هەشتا و سێیەم وتاری زنجیرەکەیە و فاسۆلیا دەیسەلمێنێت کە خواردنی کوردی مۆزەخانە نییە. نەریتێکی زیندووە کە هەرچی دێت وەری دەگرێت و دەیکاتە کوردی.

خاڵە سەرەکییەکان

• لۆبیای سپیی وشک کە لە سۆسێکی سووکی تەماتەدا لەگەڵ زەردەچەوە و زیرە و لیمۆیەکی وشککراوە بە هێواشی دەکوڵێندرێت

• بەشێکە لە خێزانی کوردیی «شلە»؛ پۆلێکی تەواوی شۆلە سادە ڕۆژانەکان

• یەکێکە لە تازەترین خواردنەکانی زنجیرەکە؛ لۆبیای سپی بەروبوومێکی جیهانی نوێی دوای ساڵی 1492یە

• بەڵگەی ئەوەیە کە چێشتی کوردی زیندووە و لە ڕابردوودا نەبەستووە؛ لۆبیایەکی بیانیی وەرگرتووە و کردوویەتیە کوردی

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: فاسۆلیا / شلەی فاسۆلیا / ئافیکا فاسولیا؛ شۆلەی لۆبیای سپی

پۆل: شلە؛ خێزانی کوردیی شۆلە سادە ڕۆژانەکان

پێکهاتەکان: لۆبیای سپی، تەماتە، زەردەچەوە، زیرە، لیمۆی وشککراوە و پیاز یان سیر

پێشکەشکردن: بەسەر برنجدا یان لەگەڵ نان و کاسەیەکی گیای تازە و پەنیری خوێیی

ئامادەکردنی نەریتی

لۆبیای سپیی وشک، لۆبیای سپیی بچووک یان لۆبیای سپیی گورچیلەشێوە، شەوێک تەڕ دەکرێت و پاشان دەکوڵێندرێت تا نەرم دەبێت. لە مەنجەڵێکی قورسدا ڕۆن گەرم دەکرێت و زەردەچەوە و زیرە تێیدا گەرم دەکرێن تا بۆنیان بڵاو دەبێتەوە؛ ئەم بنەمای بەهاراتە کۆڵەکەی شلەکەیە. کەمێک تەماتە، تازە یان بە شێوەی ڕوب، لەگەڵ سیر یان پیاز تێ دەخرێت بۆ دروستکردنی سۆسەکە. لۆبیا لێدراوەکە لەگەڵ ئەوەندە لە ئاوی خۆی زیاد دەکرێت کە شۆلەیەکی شل و شۆربائاسا پێک بهێنێت، و لیمۆیەکی وشککراوە کە لە چەند شوێنێک کون کراوە تێ دەخرێت تا تام و بۆنی تێ بڵاو بکاتەوە. مەنجەڵەکە بە هێواشی دەکوڵێت تا تامەکان تێکەڵ دەبن و سۆسەکە لە دەوری لۆبیا نەرمەکان کەمێک چڕ دەبێتەوە. لە جۆرە تێرکەرترەکاندا گۆشت، گۆشتی بەرخی ئێسکدار، زیاد دەکرێت، بەڵام شلەی ڕۆژانە زۆرجار بێ‌گۆشتە و خودی لۆبیاکە بنەمای تێرکەرەکەیە. بە کەمچە بەسەر برنجدا دەڕژێندرێت یان بە نان هەڵدەگیرێت، و خوانەکە بە کاسەیەکی گیای تازە، پیازی سەوز و مەعدەنووس و کووزەڵەی ئاو، و پارچەیەک پەنیری سپیی خوێیی ڕادەخرێت تا لە تەنیشتیدا بخورێت. سادە و تەواوە و بەبێ سنوور دەتوانرێت دووبارە بکرێتەوە.

لۆبیایەکی نوێ لە چێشتخانەیەکی کۆندا

زۆربەی خواردنەکانی ئەم زنجیرەیە کۆنن؛ ساوەر لە ساڵی 2500ی پێش زایین، نانێ هەورامی لە دیمەنێکی ساڵی 3000ی پێش زایین و ئەجین کە بە ئەفسانەکانی ئیبراهیمەوە بەستراوەتەوە. فاسۆلیا پێچەوانەکەیە و هەر ئەمەشە کە گرنگیی پێ دەبەخشێت. لۆبیای سپی لە ئەمریکاکانەوەیە؛ تەنها دوای ساڵی 1492 زەریای ئەتڵەسیی بڕیوە و ماوەیەکی ویستوویەتی تا بە وشکانی بگاتە شاخە کوردییەکان. خودی وشەی فاسۆلیاش وەرگیراوە، لە وشەی یۆنانیی لۆبیاوە. چێشتێک کە لە ڕابردوودا بەستبێتی نەیدەتوانی خواردنێکی بنەڕەتیی هەفتانەی هەبێت کە لەسەر هاوردەیەکی پێنج‌سەدساڵە بنیات نرابێت. چێشتلێنانی کوردی لۆبیا نوێیەکەی بە هەمان شێوەی وەرگرتنی هەموو شتێک وەرگرت: بە تامدارکردنی بە لیمۆی وشککراوە و زەردەچەوە و زیرەیەی کە پێشتر ناسنامەی شلەیان دیاری کردبوو، و بە خستنە ناو پۆلێکی شۆلە کە زۆر پێش ئەو لۆبیایە هەبوو. لۆبیاکە بیانییە؛ شێوازی ئامادەکردنی بە تەواوی کوردییە. عادەتی نێودەوڵەتیی تۆمارکردنی فاسۆلیا بە «تورکی» یان «عێراقی» یان وەک بەشێک لە «ناوچەیەکی چێشتلێنانی فارسی» ئەو خاڵە نابینێت کە چێشتلێنەرێکی ماڵی کوردی بە ڕوونی دەیڵێت: ناونیشانەکانی دەوڵەت‌نەتەوە تازەن و چێشتخانەکە لە هەموویان کۆنترە. هەر لۆبیایەک لە مەنجەڵەکەدا بێت، شلەکە کوردییە.

پرسیارە باوەکان

فاسۆلیا چییە؟

فاسۆلیا شۆلەیەکی کوردیی لۆبیای سپییە؛ لۆبیای سپیی وشک کە لە سۆسێکی سووکی تەماتەدا لەگەڵ زەردەچەوە و زیرە و زۆرجار لیمۆیەکی وشککراوە بە هێواشی دەکوڵێندرێت. بەشێکە لە خێزانی کوردیی «شلە»ی شۆلە سادە ڕۆژانەکان و بەسەر برنجدا یان لەگەڵ نان و لە تەنیشت گیای تازە و پەنیری خوێیی پێشکەش دەکرێت. دەتوانرێت بێ‌گۆشت یان بە گۆشتی بەرخی ئێسکدار دروست بکرێت.

شلە چییە؟

شلە پۆلێکی کوردیی شۆلە ئاسانە ڕۆژانەکانە لە کوردستانی عێراق. بنەمایەکی هاوبەشیان هەیە لە زەردەچەوە و زیرە کە لە ڕۆندا گەرم دەکرێن تا بۆنیان بڵاو دەبێتەوە، کەمێک تەماتە و زۆرجار لیمۆیەکی وشککراوە بۆ بۆنخۆشی. پێکهاتەی سەرەکی دەگۆڕێت: لۆبیای سپی (فاسۆلیا)، دانەی نیمەکراوی نخۆدی فڕەنگی، یان پاقڵەمەنی و سەوزەی دیکە. شلەکان پشتگیری ڕۆژانەی چێشتخانەی ماڵی کوردین: هەرزان و تێرکەرن و بەردەوام لێ دەندرێن.

بۆچی فاسۆلیا بە خواردنێکی تازە دادەنرێت؟

لۆبیای سپی ڕەسەنی ئەمریکاکانە و تەنها دوای کۆلۆمبۆس لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بووەتەوە، بۆیە ناتوانێت تەمەنی فاسۆلیا لە نزیکەی پێنج سەد ساڵ زیاتر بێت؛ بە بەراورد بە خواردنە بنەڕەتییە کۆنە کوردییەکانی وەک ساوەر (گەنمی وردکراو) یان ئەجین تازەیە. تازەییەکەی مانادارە: نیشان دەدات چێشتی کوردی نەریتێکی زیندووە کە پێکهاتەیەکی نوێی وەرگرتووە و کردوویەتیە هی خۆی، لۆبیا بیانییەکەی بە هەمان لیمۆی وشککراوە و بەهاراتە تامدار کردووە کە ناسنامەی شۆلە کوردییە کۆنترەکان دیاری دەکەن.

کۆتایی

فاسۆلیا هەشتا و سێیەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و وانەیەک هەڵدەگرێت کە خواردنە کۆنەکان ناتوانن بیبەخشن. چێشتی گەلێک تەنها بە کۆنایەتیی خواردنەکانی ناسەلمێنرێت، بەڵکو بە شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ خواردنە نوێکان. لۆبیای سپی، بە ناوێکی یۆنانیی وەرگیراو، لەوبەری زەریایەکەوە گەیشتە چێشتخانەیەکی شاخاویی کە هەزاران ساڵ بوو چێشتی لێ دەنا. چێشتلێنەرە کوردەکان ڕەتیان نەکردەوە و ملکەچیشی نەبوون. خستیانە ناو شلەکە، بە لیمۆی وشککراوە و زیرە تامداریان کرد و لەگەڵ نان و گیا و پەنیر خستیانە سەر خوان و کردیانە هی خۆیان. دوای هەشتا و سێ وتار، فاسۆلیا بەڵگەهێنانەوەیەکی هێمنە لە دژی ئەو بیرۆکەیەی کە خواردنی کوردی پاشماوەیەکی نەگۆڕە بۆ پۆلێنکردن. چێشتخانەیەکە کە هێشتا لە جووڵەدایە؛ وەک چێشتلێنەرێکی کوردی ورمێ دەیگوت، ڕەسەنی خاکی خۆیەتی، و ئەوەندە متمانەی بە خۆی هەیە کە تەنانەت لۆبیایەکی جیهانی نوێش بە کوردی بدوێنێت.