ساوەر: ئەو گەنمە وردکراوەی چێشتی کوردیی بنیات نا

ساوەر، کە بە شێوەی ساواریش دەنووسرێت، گەنمی زبر وردکراوی پێشتر کوڵێنراوە؛ سەرچاوەی بنەڕەتیی کاربۆهایدراتی جوتیارانی کورد بۆ هەزاران ساڵ و بنەمای بەشێکی زۆر گەورەی چێشتلێنانی کوردی. جیهان بە ناوی «بوڵگور» دەیناسێت کە لە تورکییەوە هاتووە، بەڵام بە کوردی ساوەرە و دروستکردنی پیشەیەکی کوردییە بە ئامرازی کوردی. ڕێبەرێکی خواردنە ڕەسەنە کوردییەکان پرۆسەکە بە وردی وەسف دەکات: «ساوار لە دانەی گەنم دروست دەکرێت کە کوڵێنراوە، لەبەر خۆر وشک کراوەتەوە و پاشان لە هاوەنێک (جوڕن)دا کوتراوە بۆ لابردنی پێستەکەی. پاشان گەنمەکە لە ئاشێک (دەستار)دا ورد دەکرێت.» جوڕن و دەستار وشەی کوردین بۆ ئامرازی کوردی. ڤیدیۆیەکی ساڵی 2025 کە ئەم پیشەیە تۆمار دەکات، دەڵێت «ساوەری کوردی بۆ سەدان ساڵ پێکهاتەیەکی بنەڕەتیی خوانە کوردییەکان بووە». ئەمە دانەوێڵەیەکی وەرگیراو نییە. ئەو دانەوێڵەیەیە کە شارستانییەتی کوردی لەسەری بنیات نراوە. ساوەر لە هیلالی بەپیتەوە سەری هەڵداوە و بەڵگەی بەکارهێنانی بۆ نزیکەی ساڵی 2500ی پێش زایین لە سۆمەری کۆن دەگەڕێتەوە؛ لێواری دەشتەکانی هەمان جیهانی میزۆپۆتامیا کە شاخە کوردییەکان بەسەریدا دەڕوانن. ئەمە هەشتایەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و کۆڵەکەکەیەتی: ساوەر دانەوێڵە بنەڕەتییەکەی چیگ کۆفتە، کوتلک، کەشکە، کەنگەرلی پڵاو، چۆرتو، بەربەسەل و پارێڤ تەبوولییە. تێگەیشتن لە ساوەر واتای تێگەیشتنە لەوەی نزیکەی هەموو خواردنە کوردییەکانی دیکەی دانەوێڵە لە چی دروست دەکرێن.

خاڵە سەرەکییەکان

• ساوەر گەنمی زبر وردکراوی پێشتر کوڵێنراوە؛ سەرچاوەی بنەڕەتیی کاربۆهایدراتی جوتیارانی کورد بۆ هەزاران ساڵ

• بە ئامرازی کوردی دروست دەکرێت؛ دەکوڵێندرێت، لەبەر خۆر وشک دەکرێتەوە، لە جوڕن (هاوەن)دا پێستەکەی لێ دەکرێتەوە و لە دەستار (ئاش)دا ورد دەکرێت

• دانەوێڵە بنەڕەتییەکەی چیگ کۆفتە / ئەجین، کوتلک، کەشکە، کەنگەرلی پڵاو، چۆرتو و بەربەسەل

• لە سەرتاسەری جیهاندا بە ناوی «بوڵگور» ناسراوە کە لە تورکییەوە هاتووە؛ ناوە کوردییەکە، ساوەر، بە دەگمەن دەبیسترێت

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: ساوەر / ساوار (ساێەر)؛ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا «بوڵگور»

جۆر: گەنمی دورومی پێشتر کوڵێنراو، لەبەر خۆر وشککراوە و وردکراو؛ دانەوێڵەی بنەڕەتی

ئامرازە کوردییەکان: جوڕن (هاوەنی بەردین بۆ لابردنی پێستی دانە) و دەستار (ئاشی بەردین بۆ وردکردن)

کۆنایەتی: بەکارهێنانی گەنمی وردکراو بۆ نزیکەی ساڵی 2500ی پێش زایین لە هیلالی بەپیت دەگەڕێتەوە

ئامادەکردنی نەریتی

دروستکردنی ساوەر کارێکی کۆمەڵیی پاییزە. دانەی تەواوی گەنمی دوروم لە مەنجەڵی زۆر گەورەدا دەکوڵێندرێت تا دانەکان بە تەواوی لێ دەندرێن؛ هەندێک جار بۆ چەندین کاتژمێر. گەنمە کوڵێنراوەکە ڕادەخرێت بۆ وشکبوونەوە لەبەر خۆر، زۆرجار لەسەر سەربانی تەخت، بۆ چەند ڕۆژێک تا شێکەی کەم دەبێتەوە و دانەکان ڕەق دەبن. پاشان پێستی دانە وشکەکان لێ دەکرێتەوە: لە جوڕنێک، هاوەنێکی بەردین، بە کۆتەکێکی دارین دەکوترێن بۆ شلکردن و لابردنی توێکڵەکە. لە کۆتاییدا لە دەستارێک، ئاشێکی بەردینی دەستی، دەشکێندرێن و بەو ئاستەی زبریی دڵخواز ورد دەکرێن و دەبێژرێن تا بە پێی قەبارە لە وردەوە بۆ زبر پۆلێن بکرێن. کوڵاندنی پێشوەختە زیرەکیی پرۆسەکەیە: نیشاستەکە دەکاتە ژێل، ڤیتامینەکانی B لەناو دانەکەدا دەهێڵێتەوە و دانەوێڵەکە لە بەرامبەر کپک و مێروودا بەرگەگر دەکات، بۆ ئەوەی بتوانرێت ساڵێک یان زیاتر بەبێ ساردکردنەوە هەڵبگیرێت. ساوەری ورد هەویری ئەجین و کوتلک پێکەوە دەبەستێت؛ ساوەری مامناوەند دەخرێتە کەشکە و چۆرتو و ساوەری زبر دەبێتە پڵاو. یەک دانەوێڵە، کە یەک جار ئامادە دەکرێت، بە درێژایی تەواوی ساڵ خێزانێک بە دوازدە شێوە بەخێو دەکات.

دانەوێڵەی بنەمای چێشتەکە

دوای هەشتا وتار لەم زنجیرەیەدا، ساوەر ئەو تاڵەیە کە خواردنە دانەوێڵەییەکان پێکەوە دەبەستێتەوە. ئەجین (چیگ کۆفتە) ساوەرە کە بە خاوی لەگەڵ گۆشت و بیبەر دەشێلدرێت. کوتلک ساوەرە کە بە شێوەی پێچی دەرەوەی کۆفتە هەویرییەکان دروست دەکرێت. کەشکە ساوەرە کە لە ماستی ترشدا بە هێواشی دەکوڵێندرێت. چۆرتو ئاشی ساوەرە کە لەگەڵ سەوزەی خەمیرکراو لێ دەندرێت. بەربەسەل ساوەرە لە شۆلەی ماستدا. کەنگەرلی پڵاو ساوەرە لەگەڵ گیای دڕکاویی کێویی. پارێڤ تەبوولی ساوەرە لە زەڵاتەی گیادا. هەر یەکێک لەمانە وتاری خۆی، ناوچەی خۆی و چیرۆکی خۆی هەیە، بەڵام لە بنەڕەتدا هەموویان ساوەرن. بۆیە ناونانەکە گرنگە. کاتێک دانەوێڵەکە تەنها «بوڵگور» ناو دەبرێت، تەواوی پێکهاتەی چێشتلێنانی کوردیی دانەوێڵە لەژێر وشەیەکی تورکیدا تۆمار دەکرێت و ئەو جوتیارە کوردەی گەنمەکەی کوڵاند، لەسەر سەربان وشکی کردەوە، لە جوڕندا کوتای و لە دەستاردا وردی کرد، لە چیرۆکەکە ون دەبێت. ساوەر خواردنێکی لاوەکی نییە. ئەو بنەمایەیە کە چێشتەکە لەسەری وەستاوە. بنەماکە بە ناوە ڕاستەکەی بناسێنە، ئەوسا تەواوی ماڵەکە دەردەکەوێت.

پرسیارە باوەکان

ساوەر چییە؟

ساوەر (ساوار) ناوە کوردییەکەی گەنمی پێشتر کوڵێنراو، لەبەر خۆر وشککراوە و وردکراوە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە بوڵگور ناسراوە. سەرچاوەی بنەڕەتیی کاربۆهایدراتی چێشتی جوتیارانی کوردە. دانەی تەواوی گەنمی دوروم دەکوڵێندرێت، وشک دەکرێتەوە، لە هاوەنێکی بەردین (جوڕن)دا پێستەکەی لێ دەکرێتەوە و لە ئاشێکی بەردین (دەستار)دا بە قەبارەی جیاواز ورد دەکرێت. بنەمای دەیان خواردنی کوردی پێک دەهێنێت، لە چیگ کۆفتەوە تا پڵاو.

ئایا ساوەر هەمان بوڵگورە؟

بەڵێ؛ ساوەر وشە کوردییەکەی ئەو دانەوێڵەیەیە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە بوڵگور ناسراوە (لە وشەی تورکیی بورغولەوە). هەمان گەنمی وردکراوی پێشتر کوڵێنراو لە سەرتاسەری ناوچەکەدا زۆر ناوی هەیە. ناونانی بە ساوەر ناسنامە کوردییەکەی دەگەڕێنێتەوە و دان بەوەدا دەنێت کە دانەوێڵەکە و پیشەی ئامادەکردنی، بە ئامرازی وەک جوڕن و دەستار، بۆ هەزاران ساڵ لە ناوەندی ژیانی جوتیارانی کورددا بوون، نەک لە کەسێک وەرگیرابن.

بۆچی ساوەر بۆ مانەوەی کوردان هێندە گرنگ بوو؟

پرۆسەی کوڵاندنی پێشوەختە ساوەر لە بەرامبەر کپک و مێروودا بەرگەگر دەکات، بۆیە دەتوانرێت ساڵێک یان زیاتر بەبێ ساردکردنەوە هەڵبگیرێت. لە کەشوهەوایەکی شاخاویی بە زستانی درێژ و یەک دروێنەی گەنم لە ساڵێکدا، ئەمە مانەوە بوو. خێزانێک دەیتوانی لە پاییزدا تەواوی دروێنەکە بکاتە ساوەر و تا دروێنەی داهاتوو لێی بخوات، بە شێوازی جۆراوجۆر لە ئەجینی بە خاوی شێلراوەوە تا پڵاوی گەرم. ساوەر لۆژیکی پاراستنی خۆراکی کوردییە کە بۆ بنەڕەتیترین پێکهاتەکەی بەکار هاتووە: دانەوێڵە.

کۆتایی

ساوەر هەشتایەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و کۆڵەکەکەیەتی. بۆ حەفتا و نۆ وتار ئەم زنجیرەیە خواردنی تۆمار کردووە؛ ساوەر ئەو دانەوێڵەیەیە کە لە هەر دانەوێڵەیەکی دیکە زیاتر ئەو خواردنانەی لێ دروست دەکرێن. لە پاییزدا دەکوڵێندرێت، لەسەر سەربان وشک دەکرێتەوە، لە جوڕندا دەکوترێت، لە دەستاردا ورد دەکرێت و بۆ بەرەنگاربوونەوەی زستان هەڵدەگیرێت؛ ساوەر وەڵامی جوتیاری کوردە بۆ بنەڕەتیترین پرسیار کە گەلێکی شاخاویی ڕووبەڕووی دەبێتەوە: چۆن یەک دروێنە دەکەیتە خواردنی ساڵێک؟ وەڵامەکە لانیکەم بۆ چوار هەزار و پێنج سەد ساڵ خێزانە کوردییەکانی بەخێو کردووە و هێشتاش دەیکات. جیهان بوڵگوری پێ دەڵێت. کوردان ساوەری پێ دەڵێن. دوای هەشتا وتار، جیاوازیی نێوان ئەو دوو وشەیە جیاوازییە لە نێوان دانەوێڵەیەکی بێ‌گەل و دانەوێڵەیەک کە چێشتێکی بنیات نا. ئەم زنجیرەیە ساوەری پێ دەڵێت، چونکە جوڕن و دەستار و ئەو دەستانەی کاریان پێ دەکردن کوردی بوون.