گیا: گیا شاخاوییە کوردییەکان و کۆگای وشککراوەکانی زۆزان

هاوین، کاتێک خێزانە کوردەکان مێگەلەکانیان دەبەنە زۆزان، ئەو لەوەڕگە بەرزانەی سەرووی سنووری ڕووانی دار کە کاتێک دەشتەکان بە گەرمی وشک بوونەتەوە هێشتا گیاکەیان سەوزە، گیا کۆ دەکەنەوە. نەک بۆ ڕۆژەکە یان هەفتەکە، بەڵکو بۆ ساڵەکە. شاخە کوردییەکانی زاگرۆس و تاورۆس یەکێکن لە فرەجۆرترین دیمەنەکانی گیا بۆنخۆشە کێوییەکانی جیهان؛ لێکۆڵینەوەی ڕووەکناسیی خەڵکی تەنها لە کوردستانی عێراق پەنجا و چوار پۆلی جیاوازی گیای کێویی لە پۆلێنکردنی خەڵکیدا تۆمار کردووە کە گیاکۆکەرەوە کوردەکان بۆ خواردن کۆیان دەکەنەوە، جۆرەکانی گیا کە بۆ وشککردنەوە و هەڵگرتن کۆ دەکرێنەوە لەوەش فراوانترن. کەکێ و مەرجەقۆش و مەریەمی شاخ و گوڵە بەیبوون و نەعنای کێوی و مەلیسەی وشککراوە و ڕۆزماریی شاخ و ئۆرێگانۆ و گەڵای سوماق؛ لیستی ئەوەی کۆکەرەوە کوردەکانی بەرزایی لە کیسەی کاغەز و بوخچەی قوماشدا لە زۆزان دایەهێنن، ناوەڕۆکی کۆگای گیا وشککراوە کوردییەکانە. گیا وشەی کوردیی ئەم ڕووەکانەیە؛ هەم بۆ ڕووەکە کێوییە تازەکانی کۆکراوە لە شاخ و هەم بۆ دەستە وشکەکانی هەڵواسراو لە سێبەری چێشتلێنخانە یان کۆگا بەکار دەهێنرێت. کۆگای گیا وشککراوەکان لە پاشەکەوتە کوردییەکانی دیکەی زنجیرەکە جیاوازە؛ شیرین نییە وەک ڕەچەل، ترش نییە وەک ترشی، چەور نییە وەک ڕۆن و گۆشت نییە وەک قەلی. بۆنخۆشە؛ بۆنی پارێزراوی هاوینی کوردی کە بە دەستەی بچووک هەڵدەواسرێت تا لە سێبەردا بە هێواشی وشک بێتەوە، پاشان ورد دەکرێتە ناو چا و خورش و پەنیر و چێشتلێنانی زستانە کە بەبێ ئەو هاوینەی گیاکان لە ناویاندا هەڵیانگرتووە، بێتام و بێ‌گیان دەبوو. گیا شاخاوییەکانی زاگرۆس و تاورۆس بە تیژیی بۆنیان لە جیهاندا جیان؛ هەمان جۆر کاتێک لە بەرزایی و لە کیمیای تایبەتی خاکی ئەم شاخە بەردەکڵسییانەدا دەڕوێت، لە هاوتا دەشتییەکانی بۆنخۆشترە، چونکە فشار چڕیی ڕۆنە بۆنخۆشەکان زیاد دەکات. ئەمە سەد و چل و شەشەمین وتاری زنجیرەکەیە و دوا وتاری مێرۆیە. هەموو شێوە سەرەکییەکانی هەڵگرتنی کوردیی گرتووەتەوە؛ شووشە و کیسەی پووستین و خوێ و خۆر و مەنجەڵ. ئێستا بۆنخۆشترین ڕەفی کۆگا دەگرێتەوە؛ گیا شاخاوییە وشککراوەکان کە هاوین دەبەنە ناو زستان.

خاڵە سەرەکییەکان

• گیا وشەی کوردییە بۆ گیا شاخاوییە کێوییەکان کە لە بەرزاییەکانی زۆزان کۆ دەکرێنەوە و بۆ زستان وشک دەکرێنەوە

• لێکۆڵینەوەی ڕووەکناسیی خەڵکی تەنها لە کوردستانی عێراق 54 پۆلی گیای کێوی تۆمار دەکات کە گیاکۆکەرەوە کوردەکان کۆیان دەکەنەوە

• لە سێبەردا وشک دەکرێنەوە بۆ پاراستنی ماددە بۆنخۆشەکان؛ لە چا و خورش و پەنیر و چێشتلێنانی زستانەدا لە سەرانسەری کوردستان بەکار دەهێنرێن

• گیاکانی بەرزایی زاگرۆس و تاورۆس لە هاوتا دەشتییەکانیان بۆنخۆشترن؛ فشار ڕۆنە بۆنخۆشەکانی ڕووەکە شاخاوییەکان چڕ دەکاتەوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: گیا؛ گیای کێوی، گیا شاخاوییە کێوییەکان؛ هەروەها کۆکا و کێوا بە پێی زاراوە و جۆر

لە کوێ کۆ دەکرێنەوە: لەوەڕگە بەرزەکانی زۆزان و لێژەکانی شاخەکانی زاگرۆس/تاورۆس؛ سەرووی بەرزیی 1,000 مەتر، هاوین

جۆرە سەرەکییەکان: کەکێ، مەرجەقۆش، مەریەمی شاخ، گوڵە بەیبوون، نەعنای کێوی، مەلیسە، ئۆرێگانۆ، گەڵای سوماق و دەیان جۆری دیکە

بۆ چی بەکار دەهێنرێن: چای گیا؛ تامدان بە خورش و شۆربا؛ لە پەنیری گیاداردا؛ دەرمانی نەریتی

وشککردنەوە لە سێبەر و کۆگای بۆنخۆش

گیاکۆکردنەوە لە شاخی کوردی چالاکییەکی هەڕەمەکی نییە. وەرزییە و پشت بە زانیاری دەبەستێت و کاتی گرنگە. دەرفەتی کۆکردنەوەی زۆربەی گیاکان تەسکە؛ چەند هەفتەیەک لە سەرەتای هاوین پێش گوڵکردنی ڕووەکەکان و گەیشتنی ڕۆنە بۆنخۆشەکانیان بە لووتکە، یان بۆ هەندێک جۆر ڕێک لە کاتی گوڵکردندا کە گوڵەکە باشترین تام هەڵدەگرێت. ئەو خێزانە کوردانەی حوزەیران و تەممووز سەر دەکەونە زۆزان، بە ڕێڕەوی دیاریکراودا دەڕۆن و لە بەرزیی دیاریکراودا کۆ دەکەنەوە و بە ئەزموون دەزانن کام لێژ کام گیا لە کام وەرزدا هەڵدەگرێت. زانیارییەکە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە؛ داپیران فێری کچان دەکەن و کچان فێری کچەکانی خۆیان دەکەن کام ڕووەک بناسنەوە، چۆن بەبێ زیانگەیاندن بە ڕەگ دروێنەی بکەن و چەندە لێ ببەن بەبێ ئەوەی شوێنەکە بۆ ساڵی داهاتوو بەتاڵ بکەنەوە. گیاکان لە کیسەی قوماش یان سەبەتەدا کۆ دەکرێنەوە؛ نەک پلاستیک کە شێ بەند دەکات، و هەمان ڕۆژ لە شاخ دایەهێنرێن. وشککردنەوە لە سێبەردا دەکرێت، نەک خۆر؛ تیشکی ڕاستەوخۆی خۆر ڕۆنە بۆنخۆشەکان تێک دەدات کە بۆن بە گیاکان دەبەخشن. دەستەکان لە ژێر لێواری بان یان لە ژوورێکی فێنک و هەوادار یان لە سێبەری حەوشە هەڵدەواسرێن و چەند ڕۆژێک جێ دەهێڵرێن تا گەڵاکان بە تەواوی وشک دەبنەوە بەڵام هێشتا زۆر بۆنخۆشن. پاشان گیا وشکەکان لە قەدەکانیان جیا دەکرێنەوە و ورد دەکرێن و لە کیسەی کاغەز و شووشە یان جانتای قوماشدا لە شوێنێکی فێنک هەڵدەگیرێن. ڕەفی کۆگای گیا وشککراوەکان بۆنێکی تایبەتی هەیە کە بۆ زۆرێک لە خەڵکی کورد یەکێکە لە خێراترین بۆنەکانی زیندووکردنەوەی یادەوەریی ماڵ؛ بۆنی تێکەڵی دوازدە گیا شاخاوی کە بە وشککردنەوە چڕ بووەتەوە و کاتێک شووشەکە لە چێشتلێنخانەیەکی زستانەدا دەکرێتەوە، بڵاو دەبێتەوە.

هاوین لە کاسەیەکی زستانەدا: گیا چۆن بەکار دەهێنرێت

ڕاستەوخۆترین بەکارهێنانی گیای وشککراوە لە چادایە. چای گیای کوردی لە کەکێی شاخ یان مەریەم یان گوڵە بەیبوونی وشککراوە، بە تەنها یان پێکەوە، دەم دەکرێت و زستان وەک خواردنەوەیەکی گەرمکەرەوە و دەرمانی دەخورێتەوە. بە خستنی بڕێکی کەم لە گیا وشککراوەکە بۆ ناو ئاوی گەرم بۆ پێنج تا دە خولەک دروست دەکرێت؛ ئەنجامەکە دەمکراوەیەکی ڕوون و زێڕینییە کە زۆر بۆنی شاخی هاوینی لێ دێت. خێزانە کوردەکان کاتێک نەخۆشن یان کەش ساردە یان دڵتەنگی ماڵن یان پێویستە ماوەیەک چای ڕەشی ئاسایی بخەنە لاوە، چای گیا دەخۆنەوە. لە چێشتلێناندا گیا وشکەکان وەک تامدەر دەخرێنە خورش و شۆربا و تێکەڵەکانی تامدارکردنی گۆشتی برژاو و، بە تایبەتی، پەنیری گیادار کە شێرکۆ لەم زنجیرەیەدا لەسەری نووسی؛ پەنیری شیری تازە لەگەڵ چینەکانی گیای کێویی وشککراوە پەستێنرێت تا بگات و تام و بۆنیان وەربگرێت. ئەو وتارە ئەوەی سەلماند کە گیاکانی پەنیری گیادار بە تایبەتی ئەو گیا کێوییانەن کە لە لەوەڕگە شاخاوییە کوردییەکان کۆ دەکرێنەوە. هەر قالبێکی پەنیری گیادار شاخێکی هاوینە بە پێوەرێکی بچووک؛ هەمان دیمەن گیاکان دروست دەکات و ئەو پەنیرەش دروست دەکات کە لەخۆیان دەگرێت. کۆگای گیا وشککراوەکان ئەو داوەیە کە هاوینی زۆزان بە چێشتلێنخانەی زستانە دەبەستێتەوە؛ هێڵێک لە بۆن بە ناو ساڵی کوردیدا دەڕوات، لە لێژی شاخی حوزەیرانەوە بۆ کاسەی زستانەی شوبات.

پرسیارە باوەکان

کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکان چ گیا کێوییەک کۆ دەکەنەوە؟

لێکۆڵینەوەی ڕووەکناسیی خەڵکی تەنها لە کوردستانی عێراق 54 پۆلی گیای کێویی لە پۆلێنکردنی خەڵکیدا تۆمار کردووە کە گیاکۆکەرەوە کوردەکان بۆ خواردن کۆیان دەکەنەوە. گیا بۆنخۆشە باوە کۆکراوەکان کەکێی شاخ و مەرجەقۆش و مەریەمی شاخ و گوڵە بەیبوون و نەعنای کێوی و مەلیسە و ئۆرێگانۆ و جۆرە جیاوازە تایبەتەکان بە ڕووەکەکانی زاگرۆس و تاورۆس لەخۆ دەگرن. کۆکردنەوە پشت بە زانیاری دەبەستێت؛ خێزانەکان دەزانن کام جۆر لە کوێ و لە کام بەرزی و کام وەرز دەڕوێت و کام بەشی هەر ڕووەکێک دروێنە بکەن.

بۆچی گیا شاخاوییە کوردییەکان بە تایبەتی بۆنخۆشن؟

ئەو ڕووەکانەی لە بەرزایی زۆردا لە ژێر کاریگەریی تیشکی سەرووبەنەوشەیی و فشاری پلەی گەرمی و خاکی تەنک دەڕوێن، ڕۆنی بۆنخۆشی چڕتر لە هاوتا دەشتییەکانیان دروست دەکەن. ئەمە وەڵامدانەوەیەکی باش تۆمارکراوی ڕووەکناسییە؛ ڕۆنە بۆنخۆشەکان بەشێکیان بۆ پاراستنی ڕووەک لە فشاری ژینگەیی دروست دەکرێن، بۆیە هەمان جۆری کەکێ کە لە بەرزیی 1,500 مەتر لە زاگرۆس دەڕوێت، ماددە بۆنخۆشە هەڵمبووەکانی زۆر زیاتر لە هەمان جۆر دروست دەکات کە لە باخێکی دەشتیدا ڕوواندراوە. ئەمە هۆی ئەوەیە زۆر چێشتلێنەر گیا شاخاوییە کوردییە وشککراوەکان، بە تایبەتی کەکێی شاخ و جۆرەکانی مەریەم، لە هاوتا بازرگانییە چێنراوەکانیان باشتر دەزانن.

گیا چۆن بە ڕۆژژمێری هەڵگرتنی کوردییەوە پەیوەستە؟

ڕۆژژمێری هەڵگرتنی کوردی لە بەهارەوە دەست پێ دەکات، کاتێک سیرمۆ و گیا سەوزە کێوییەکان کۆ دەکرێنەوە، و بە هاویندا تێدەپەڕێت، کاتێک گیا وشک دەکرێتەوە و کەرە پاڵاوتە دەکرێت و پەنیر پەستێنرێت و گۆشت لە چەوریدا لێ دەندرێت و هەڵدەگیرێت، دەگاتە پاییز، کاتێک میوە دەکرێتە مڕەبا و دۆشاو و وشک دەکرێتەوە، و سەرەتای زستان، کاتێک ترشییەکان دەکرێنەوە و خواردنە وشکەکان بەکار دەهێنرێن. گیا لە قۆناغی هاویندایە، لە تەنیشت ڕۆن و قەلی و ڕەچەل؛ ئەو شتانەی لە پڕبەرهەمیی هاویندا دروست دەکرێن و خێزانەکە لە مانگە کەم‌بەرهەمەکاندا ڕادەگرن. کۆگای گیا وشککراوەکان بەشە بۆنخۆشەکەی ئەو سیستەمە گەورەترەی هەڵگرتنە.

کۆتایی

گیا سەد و چل و شەشەمین وتاری زنجیرەکەیە و دوا وتاری مێرۆیە. بە قەلی دەستی پێ کرد، ئەو گۆشتە لە چەوریدا لێدراوەی بە چەوری داپۆشراو و بەند کراوە، و هەموو ڕەفێکی کۆگای هەڵگیراوە کوردییەکانی گرتووەتەوە؛ شیرینەکان، ڕەچەل و دووشاڤ و توو و بەهێ و ڕۆبی هەنار، ترشەکان، ترشی، چەورەکان، ڕۆن و زەیتوون، گوێز، میوەکان، هەنجیر و قەیسی، گۆشت، قەلی، و ئێستا لە کۆتاییدا بۆنخۆشەکان؛ گیا شاخاوییە وشککراوەکان کە بۆنی هاوینی کوردی بە درێژایی تەواوی زستان دەگوازنەوە. ئەمە ڕەفی نەبینراوی کۆگایە؛ نەک قورسترین یان تێرکەرترین، بەڵکو ئەوەی هەموو شتەکانی دیکە وا لێ دەکات بۆنی خۆیان هەبێت. لە سەد و چل و شەشەمین وتاردا، چێشتلێنخانەی کوردی بە تەواوی پارێزراوە، لە چەورییەوە بۆ میوە و بۆن.