گورگە خۆڵەمێشییەکان: مێژوو، کەسایەتییە سەرەکییەکان و ڕێکارە ئەورووپییەکان

ڕێبەرێکی بەسەرچاوە سەبارەت بە بزووتنەوەی ئولکوجو، پەیوەندییەکانی مەهەپە، سوسورلوک، دۆسیەی سینان ئاتەش و ڕێکارە ئەورووپییەکان.

بزووتنەوە و ئایدیۆلۆژیا

لێکۆڵینەوەی BfVی ئەڵمانیای ٢٠٢٣ مەهەپە بە ڕێکخراوی سیاسیی سەرەتایی بزووتنەوەکە و ئەلپ ئەرسەلان تورکەش بە دامەزرێنەر دەناسێنێت. یەکێتییە ڕێکخراوەکان لە لایەنگرانی ڕێکنەخراو جیا دەکاتەوە و نەتەوەپەرستیی توند، ڕەگەزپەرستی، دژەجوولەکەیی و دوژمنایەتیی گرووپەکان، لەوانە کورد، باس دەکات. ئەمانە هەڵسەنگاندنی دامەزراوەیەکی دیاریکراون، نەک تاوانباریی تاکەکەسیی هەموو تورک یان دەنگدەرێک. [1]

چاتلی و بەڵگەکانی سوسورلوک

ڕووداوی سوسورلوکی ١٩٩٦ سەرنجی بۆ پەیوەندیی بەرپرسان، تاوانی ڕێکخراو و تۆڕەکانی ڕاستڕەوی توند ڕاکێشا. بەڵگەی مافی مرۆڤی کایا دژی تورکیا ڕاپۆرتێکی پەرلەمانی دەکۆڵێتەوە سەبارەت بە عەبدوڵا چاتلی کە لەگەڵ ئەفسەرێکی باڵای پۆلیس و پەرلەمانتارێک گەشت دەکرد، هەروەها بانگەشەکانی سەبارەت بە کارەکانی. بانگەشەی پێشکەشکراو یان گێڕدراوە خۆکارانە دەرئەنجامی دادگا نییە؛ چوارچێوەی ڕێکارەکە گرنگە. [2]

سینان ئاتەش و دۆسیەی تاوان

سینان ئاتەش، سەرۆکی پێشووی ئولکو ئۆجاقلاری و ئەکادیمی، لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ئەنقەرە کوژرا. ڕاپۆرتی ئەنادۆڵو لە دادگای ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ پێنج سزای توندکراوی زیندانی هەتاهەتایی، سزای دیکە، بێتاوانکردن و دۆسیەی جیاکراوە تۆمار دەکات. [3] لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ئاژانسەکە پشتڕاستکردنەوەی حوکمەکانی ٢٠ تۆمەتبار لە دادگای تانەدان ڕاپۆرت کرد. ئەمە بەرپرسیارێتیی دادوەریی سیاسەتوانانی تۆمەتبارنەکراو ناسەلمێنێت. ئاتەش لێرە بەرپرسی پێشوو و قوربانیی کوشتنە. [4]

فەرەنسا و پەرلەمانی ئەورووپا

ماددەی ١ی فەرمانی فەرەنسای ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ گرووپی Loups Grisی هەڵوەشاندەوە؛ ڕێکارێکی نیشتمانیی دیاریکراو، نەک قەدەغەی جیهانیی هەموو دامەزراوە پەیوەستەکان. [5] بڕگەی ١٦ی بڕیاری پەرلەمانی ١٩ی ئایاری ٢٠٢١ ڕەگەزپەرستی، ڕاستڕەوی توند، پەیوەندیی مەهەپە و هەڕەشە بۆ کورد و ئەرمەنی و یۆنانی باس دەکات و پشکنینی ئەگەری لیستکردنی تیرۆر دەوێت. ئەم بانگەوازە بڕیاری لیستکردنی ئەنجومەن نییە. [6]

ڕاستکردنەوەی دەستەی نووسەران

لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ لیستی بێسەرچاوەی دە کەس گۆڕدرا؛ سەرکردایەتیی سیاسی، تاوانە بانگەشەکراوەکان و قوربانییەکانی تێکەڵ کردبوو. ئەم دەقە مێژووی دامەزراوە، هەڵسەنگاندن، ڕاگەیاندنی سیاسی و ڕێکاری بەڵگەدار جیا دەکاتەوە. بانگەشەی نوێ بەڵگەی تایبەت، بەروار و دۆخی دۆسیە دەوێت.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. BfV, Türkischer Rechtsextremismus: Die Grauen Wölfe in Deutschland (2023), especially chapters 2–3 and 5–6
2. European human-rights record, Kaya v. Turkey, document 001-46142 (discussion of the Susurluk parliamentary report; distinguish submissions and findings)
3. Anadolu Agency, Sinan Ateş trial judgment reported from court, 2 October 2024
4. Anadolu Agency, regional appeal decision in the Sinan Ateş case, 12 June 2025
5. France, decree of 4 November 2020 dissolving Loups Gris, Article 1 — Légifrance
6. European Parliament resolution of 19 May 2021 on Turkey, paragraph 16, P9_TA(2021)0243 — Official Journal / EUR-Lex