پێشەکی
لە سەدەی بیست و سێیەمی پێش زایین، ئیمپراتۆریای ئەکەدی، یەکەم ئیمپراتۆریای فرەنەتەوەییی جیهان، لە کەنداوی فارسەوە تا سەرەوەی دیجلە و فوڕات باڵادەست بوو بەسەر میزۆپۆتامیادا. لە ماوەی چەند نەوەیەکدا ئەو ئیمپراتۆریایە ڕووخا. نووسەرە کۆنە سومەرییەکان ڕووخانیان خستە ئەستۆی تاکە هێزێک: گوتییەکان، گەلێک لە چیاکانی زاگرۆس کە بەرەو دەشتەکان دابەزین، دەسەڵاتی ئەکەدییان تێک شکاند و بۆ نزیکەی سەدەیەک فەرمانڕەواییی خۆیان بەسەر سومەردا سەپاند.
وەک توێژینەوەی نوێ ئاشکرای کردووە، ڕاستییەکە ئاڵۆزترە. ڕووخانی ئەکەد چیرۆکێکی سادەی هێرشی بەربەرییەکان نەبوو. کارەساتی کەشوهەوا و یاخیبوونی ناوخۆ و فراوانبوونی ئیمپراتۆریا لە دەرەوەی توانای خۆی و ناسکیی ناوخۆییی دەسەڵاتی سەرەتاییی دەوڵەت تێیدا بەشدار بوون. بەڵام گوتییەکان هێشتا لە ناوەندی گێڕانەوەکەدان؛ هەردوو وەک ئەکتەری مێژوویی و هێمای ناکۆکیی بەردەوامی نێوان بەرزایی و دەشت و چیا و شار و پەراوێز و ئیمپراتۆریا. بۆ خوێندکارانی مێژووی کورد، گوتییەکان پێگەیەکی گرنگ بەڵام جێی مشتومڕیان هەیە: لە سەرەتاییترین گەلەکانی بەرزاییی زاگرۆسن کە لە پەیوەندی بە پاشخانی مێژووییی کوردەوە باس کراون، هەرچەندە سروشتی ئەو پەیوەندییە هێشتا جێی مشتومڕە.
ناوەڕۆک
ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە لووتکەی هێزیدا
شکستی تیریگان و کۆتاییی فەرمانڕەواییی گوتی
نەفرەتی ئەگادە: مێژوو و ئەفسانە
گوتییەکان و پاشخانی مێژووییی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
گوتییەکان کێ بوون؟
گوتییەکان، کە بە گوتی و قوتی و گوتیانیش دەنووسرێن، گەلێکی ناوەندی چیاکانی زاگرۆس بوون، لەو ناوچەیەی دانیشتووانە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا گوتیۆمیان پێ دەگوت. نیشتمانیان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی میزۆپۆتامیا بوو، بە نزیکەیی لە نێوان هەمەدان و سلێمانیی ئەمڕۆدا، لە ناوچە بەرزاییەکەی کە دەشتەکانی دیجلە و فوڕات لە تەختاییی ئێران جیا دەکاتەوە. یەکەم جار لە دەقە ئەکەدییەکانی سەردەمی شار-کالی-شاری، نزیکەی 2217–2193 پێش زایین، ئاماژەیان پێ کراوە، کە یەکێک بوو لە دوا پاشاکانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی؛ هەرچەندە لە دەقگەلێکیشدا ئاماژە هەیە کە دەدرێنە پاڵ سەردەمی پێشینی ئەو، نارام-سین.
لە سەرچاوە ڕاستەوخۆ گوتییەکانەوە نزیکەی هیچ زانیارییەک دەربارەی کۆمەڵگە و زمان و کولتووری گوتی نەزانراوە. هیچ تۆمارێکی نووسراوی خۆیان بەجێ نەهێشتووە کە مابێتەوە. هەموو ئەوەی لەبارەیانەوە دەیزانین لە نووسینەکانی دوژمنەکانیانەوە دێت؛ بە تایبەتی نووسەرانی سومەری و ئەکەدی؛ ئەمەش واتای ئەوەیە کە تۆمارە مێژووییەکە بە ئاستێکی زۆر لایەنگرانەیە. دەقە سومەرییەکان وەک دانیشتووانی دڕندەی چیا وەسفیان دەکەن کە لە پاشایەتی و دانەوێڵە و ڕێکخستنی شارستانی تێنەدەگەیشتن. دەبێت ئەم وەسفانە بە وریایی بخوێندرێنەوە: لانیکەم بە هەمان ئەندازەی زانیارییان دەربارەی خودی گوتییەکان، زانیاریمان لەبارەی هەڵوێستی سومەرییەکان بەرامبەر گەلەکانی بەرزایی پێ دەدەن.
زمانی گوتی پۆلێن نەکراوە. هەندێک زانا هەوڵیان داوە بیبەستنەوە بە بنەماڵە زمانییە هیندۆئەورووپی یان ئەوانی دیکە، بەڵام بەڵگەکان بۆ گەیشتن بە ئەنجامی پتەو بەس نین. ئەو ژمارە کەمەی ناوی پاشا گوتییەکان کە لە لیستی پاشاکانی سومەردا پارێزراون، بە ڕوونی ناگونجێن لەگەڵ هیچ گرووپێکی زمانیی ناسراو. ئەم نهێنییە زمانییە یەکێکە لەو هۆکارانەی کە گوتییەکان هێشتا ئەوەندە پڕ لە ڕازن.
ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە لووتکەی هێزیدا
ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە نزیکەی ساڵی 2334 پێش زایین لەلایەن سەرگۆنی ئەکەدەوە دامەزرا. یەکەم ئیمپراتۆریا لە مێژووی تۆمارکراودا بوو کە چەندین گەل و زمان و شاری لە ژێر تاکە دەسەڵاتێکی سیاسیدا یەک خست. لە لووتکەی هێزی لە سەردەمی نارام-سین، نزیکەی 2254–2218 پێش زایین، خاکێکی کۆنترۆڵ دەکرد کە لە کەنداوی فارسەوە بە عێراقی ئەمڕۆدا بۆ بەشەکانی سووریا و تورکیا و ڕۆژئاوای ئێران درێژ دەبووەوە. نارام-سین خۆی بە «پاشای چوار لای جیهان» ڕاگەیاند و تەنانەت هەنگاوە بێپێشینەکەی ڕاگەیاندنی خۆی وەک خودایەکی زیندووی نا.
دەسەڵاتی ئیمپراتۆریاکە پشت بە هێزی سەربازی و تۆڕێک لە والییە دڵسۆزەکان دەبەست کە لە شارە داگیرکراوەکاندا دانرابوون، هەروەها بە زیادەی بەرهەمی کشتوکاڵی دێمی باکووری میزۆپۆتامیا. بەڵام ئەم سیستەمە لە سروشتی خۆیدا ناسک بوو. پشت بە بەردەوامیی بەرهەم و دەستەبژێری دڵسۆز و توانای گەیاندنی هێزی سەربازی بۆ مەودای زۆر فراوان دەبەست. کاتێک هەر یەکێک لەم بنەمایانە لاواز دەبوو، تەواوی پێکهاتەکە دەکەوتە مەترسییەوە.
نارام-سین و شەڕەکانی گوتی
یەکەم پێکدادانە مەزنە سەربازییەکانی نێوان دەوڵەتی ئەکەدی و گەلەکانی بەرزاییی زاگرۆس لە سەردەمی نارام-سیندا تۆمار کراون. یادگارە بەردینە بەناوبانگەکەی سەرکەوتنی، یادگارێکی بەرزی بەردی لمینی پەمەیی کە ئێستا لە مۆزەخانەی لووڤرە، پاشا وەک شەڕکەرێکی خودایی پیشان دەدات کە بەرەو سەری چیا دەڕوات و جەستەی دوژمنە شکستدراوەکانی چیا پێپەست دەکات. یادگارە بەردینەکە یادەوەریی سەرکەوتنی نارام-سینە بەسەر لۆلۆبییەکاندا، گەلێکی خزم لە بەرزایی؛ بەڵام لە دەقەکانی ئەم سەردەمەدا گوتییەکانیش وەک هەڕەشەیەکی بەردەوام لە سنووری باکووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریاکە ئاماژەیان پێ دەکرێت.
بەپێی نەریتە ئەدەبییەکانی دواتری میزۆپۆتامیا، بە تایبەتی دەقەکە کە بە نەفرەتی ئەگادە ناسراوە، گوتییەکان لە سەردەمی نارام-سیندا هێرشی وێرانکەریان کردە سەر خاکی ئەکەدی. هەرچەندە ئەم گێڕانەوە ئەدەبییانە مێژوویەکی ڕاستەوخۆ نین، یادەوەریی گوشاری سەربازیی بەردەوامی گوتییەکان دژ بە ئیمپراتۆریاکە دەپارێزن. ئەکەدییەکان توانییان لە شەڕە تاکەکاندا گوتییەکان شکست بدەن، بەڵام نەیانتوانی سنووری زاگرۆس بۆ هەمیشە ئارام بکەنەوە. ئەم شێوازەی بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی دژ بە ئیمپراتۆریاکانی دەشت بۆ هەزاران ساڵی مێژووی کورد و زاگرۆس دووبارە دەبووەوە.
لە سەردەمی جێنشینی نارام-سین، شار-کالی-شاری، دۆخی سەربازی بە توندی خراپتر بوو. شار-کالی-شاری بە هاوکاتی شەڕی نزیکەی بەردەوامی دژ بە گوتی و عیلامی و ئەمۆرییەکان ئەنجام دەدا. فەرمانڕەواییی ئەو سەرەتای داکشانی کۆتاییی ئیمپراتۆریای ئەکەدی دیاری دەکات، کاتێک سوپای ئیمپراتۆریا لە زۆرتر لە توانای خۆی بەسەر بەرە شەڕەکاندا دابەش کرابوو و نەیدەتوانی یەکگرتووییی دەوڵەت بپارێزێت.
ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی
ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە نزیکەی ساڵی 2154 پێش زایین ڕووخا. گێڕانەوە کۆنە سومەرییەکان بەرپرسیارێتییەکە بە تەواوی دەخەنە ئەستۆی گوتییەکان؛ وەک هێزێکی وێرانکەر وەسفیان دەکەن کە ئیمپراتۆریاکەی لەبەر خۆدا هەڵتەکاند و میزۆپۆتامیای خستە ناو ئاژاوە. بەڵام توێژینەوەی نوێ کۆمەڵێکی ئاڵۆزتری هۆکاری دەستنیشان کردووە.
گرنگترین هۆکاری زیادە گۆڕانی کەشوهەوا بوو. توێژینەوەی کەشوهەوای کۆن وشکەساڵییەکی توند و درێژخایەنی دەستنیشان کردووە، کە بە ڕووداوی 4.2 هەزار ساڵ ناسراوە و لە نزیکەی 2200–1900 پێش زایین تووشی ناوچەکە بوو. ئەم وشکەساڵییە کشتوکاڵی دێمی باکووری میزۆپۆتامیای وێران کرد؛ ناوچە ناوەندییە ئابوورییەکەی دەوڵەتی ئەکەدی. بەڵگە شوێنەوارییەکان بە شێوەیەکی فراوان بەجێهێشتنی نیشتەجێگە کشتوکاڵییەکانی ناوچەی سەرەوە و کۆچی بەکۆمەڵ بەرەو باشوور و بنیاتنانی دیوارێکی درێژی بەرگری لە ناوەندی میزۆپۆتامیا پیشان دەدەن کە «دوورخەرەوەی ئەمۆرییەکان» ناو براوە، بۆ ڕێگرتن لە هێرشی کۆچەرییەکان.
ئیمپراتۆریاکە لە لێکترازانی ناوخۆیشدا دەیناڵی. دوای مەرگی شار-کالی-شاری، لیستی پاشاکانی سومەر ماوەیەکی ئاژاوەی لەگەڵ چەندین فەرمانڕەوای ڕکابەر تۆمار کردووە. شار-دەوڵەتەکانی پێشتر ملکەچکراو دووبارە سەربەخۆیییان چەسپاندەوە. بۆیە هێرشی گوتی تاکە لێدانێکی کارەساتبار نەبوو، بەڵکوو دوا گوشار بوو لەسەر سیستەمێک کە پێشتر لە ناوەوە دەترزا. کەشوهەوا بە تەنها ئیمپراتۆریای ئەکەدیی نەڕووخاند و گوتییەکانیش بە تەنها نەیانڕووخاند؛ بەڵام پێکەوە، لەگەڵ یاخیبوونی ناوخۆ، گەڕانەوەی هێزیان مەحاڵ کرد.
بنەماڵەی گوتیی سومەر
لیستی پاشاکانی سومەر بیست و یەک پاشای گوتی تۆمار دەکات کە بەپێی دەستنووسەکە، بە کۆی گشتی نزیکەی 91 تا 125 ساڵ حوکمیان کردووە. ئەم ماوەیە، بە نزیکەیی لە کۆتاییی سەدەی بیست و دووەمی پێش زایین تا ناوەڕاستی سەدەی بیست و یەکەم، بە بنەماڵەی گوتیی سومەر یان سەردەمی گوتی ناسراوە. گوتییەکان بنکەی خۆیان لە شاری ئەدەبی باشووری میزۆپۆتامیا دامەزراند. هەندێک فەرمانڕەوای گوتی نازناوی پاشایەتیی ئەکەدییان وەرگرت، لەوانە نازناوە پڕشکۆکەی «پاشای چوار لا»، کە ئاماژە بەوە دەکات هەوڵیان داوە فەرمانڕەوایییان لە ناو چوارچێوە سیاسییە هەبووەکانی میزۆپۆتامیادا ڕەوایەتی پێ ببەخشن.
سەرچاوە ئەدەبییە سومەرییەکان سەردەمی گوتی وەک ماوەیەکی وێرانی وەسف دەکەن؛ سیستەمی ئاودێریی ڕووخاو و کێڵگەی بەجێهێڵراو و قاتوقڕی و بێیاسایی. نووسەران نووسییان کە گوتییەکان ئاژەڵە کشتوکاڵییەکانیان ئازاد کردبوو تا بە ئازادی بگەڕێن و ڕێگەیان دا ڕێگاکان بە گیا داپۆشرێن. دەبێت بە گومانەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم گێڕانەوانە بکرێت: ئەو جێنشینانە نووسیویانە کە گوتییەکانیان ڕووخاند و پاڵنەری سیاسیی ڕوونیان هەبوو بۆ پیشاندانیان وەک بەربەرییە وێرانکەرەکان.
لە ڕاستیدا، سەردەمی گوتی سەردەمێکی یەکدەست و تاریک نەبوو. شاری لاگاش لە سەردەمی فەرمانڕەوا بەناوبانگەکەی، گودیا، لەم قۆناغەدا گەشەی کرد و هەندێک لە جوانترین هونەر و ئەدەبی سومەریی بەرهەم هێنا کە هەرگیز دروست کرابێت. ئەمە ئاماژە بەوە دەکات کە کۆنترۆڵی گوتی بەسەر میزۆپۆتامیادا ڕەها نەبوو. ڕەنگە باڵادەستیی گشتیی سەربازییان هەبووبێت و باجیان وەرگرتبێت، لە کاتێکدا خۆبەڕێوەبردنی گرنگیان بە شار-دەوڵەتە تاکەکان دەدا. بە نزیکەی دڵنیاییەوە، ڕاستیی فەرمانڕەواییی گوتی ورد و ئاڵۆزتر بووە لەوەی بانگەشەی سومەری پیشانی دەدات.
شکستی تیریگان و کۆتاییی فەرمانڕەواییی گوتی
فەرمانڕەواییی گوتی بەسەر سومەردا بە سەرهەڵدانی ئۆتو-هێنگال، فەرمانڕەوای شاری ئۆرووک، کۆتایی هات. لە نزیکەی ساڵی 2119 پێش زایین، ئۆتو-هێنگال شارە سومەرییەکانی دژ بە دوا پاشای گوتی، تیریگان، کۆ کردەوە. بەپێی نەخشەنووسیی سەرکەوتنی خودی ئۆتو-هێنگال، کە لەسەر یادگارێکی بەردین پارێزراوە و ئێستا لە لووڤرە، تیریگان کۆنترۆڵی هەردوو کەناری دیجلەی بەدەست هێنابوو، ئاوی لە کێڵگەکانی باشووری سومەر بڕیبوو و ڕێگاکانی بەرزاییی داخستبوو. نەخشەنووسەکە گوتییەکان بە «مارە نیشدارەکەی چیاکان» وەسف دەکات.
لیستی پاشاکانی سومەر تۆماری کردووە کە تیریگان تەنها چل ڕۆژ حوکمی کرد پێش شکستی. دوای شەڕێک لە نزیک ئەدەب، تیریگان بە پێ بەرەو گوتیۆم هەڵهات. لە شاری دوبرۆم پەنای گرت، بەڵام کاتێک خەڵکی دوبرۆم زانییان کە ئۆتو-هێنگال نزیک دەبێتەوە، تیریگان و خێزانەکەیان گرت و تەسلیمیان کرد. ئۆتو-هێنگال دەستبەندی لە دەستی پاشا دیلکراوەکە کرد و چاوی داپۆشی و لە ڕێوڕەسمێکی بەهێزی باڵادەستبووندا، پێی خستە سەر ملی تیریگان لە بەردەم خودای ئۆتو.
سەرکەوتنی ئۆتو-هێنگال ژیانی سیاسیی سومەری زیندوو کردەوە و بنەماڵەی پێنجەمی کورتخایەنی ئۆرووکی دامەزراند. زوو والیی سەربازیی ئەو، ئۆر-نامو، بوو بە جێنشینی و بنەماڵەی سێیەمی ئۆری دامەزراند؛ یەکێک لە مەزنترین سەردەمەکانی مێژووی سومەر. گوتییەکان پاشەکشەیان کردەوە بۆ چیاکانی زاگرۆس. لە دەقەکانی دواتری میزۆپۆتامیادا بەردەوام وەک هێرشبەرانی سنوور و دوژمنانی چیا دەردەکەوتن، بەڵام هەرگیز دووبارە دەسەڵاتی سیاسییان لە دەشتەکاندا بەدەست نەهێنایەوە.
نەفرەتی ئەگادە: مێژوو و ئەفسانە
گرنگترین دەقی ئەدەبیی پەیوەندیدار بە گوتییەکان نەفرەتی ئەگادەیە؛ بەرهەمێکی سومەری کە ڕووخانی پایتەختی ئەکەدی دەخاتە ئەستۆی خۆبەزلزانیی نارام-سین. لەم گێڕانەوەیەدا، نارام-سین پەرستگای خودای باڵا، ئێنلیل، لە نیپور بێڕێز دەکات و لە وەڵامدا هەشت لە خودا مەزنەکان فەرمان دەدەن کە گوتییەکان ئازاد بکرێن بۆ وێرانکردنی شاری ئەگادە، وەک سزایەکی خودایی. دەقەکە گوتییەکان وەک گەلێک وەسف دەکات کە «هیچ ملکەچییەک ناناسن» و «غەریزەی مرۆڤیان هەیە بەڵام زیرەکیی سەگ و ڕوخساری مەیموون».
زانایان نەفرەتی ئەگادە وەک ئەدەبی نارووی میزۆپۆتامیا پۆلێن دەکەن؛ ژانرێک کە پاشخانی مێژوویی بەکار دەهێنێت بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئایینی و ئەخلاقی. نابێت وەک گێڕانەوەیەکی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان بخوێندرێتەوە. بەڵام دەقەکە یادەوەرییەکی ڕاستەقینەی کولتووریی هێرشەکانی گوتی و ترۆمای ڕووخانی ئیمپراتۆریا دەپارێزێت. زمانە توندەکەی کە بۆ وەسفکردنی گوتییەکان بەکار هاتووە ڕەنگدانەوەی دوژمنایەتیی قووڵە کە کۆمەڵگە نیشتەجێکانی میزۆپۆتامیا بەرامبەر گەلەکانی بەرزاییی چیا هەستیان پێ دەکرد؛ دوژمنایەتییەک کە بۆ هەزاران ساڵ لە نووسینەکانی میزۆپۆتامیا دەربارەی دانیشتووانی زاگرۆس دووبارە دەبووەوە.
گوتییەکان و پاشخانی مێژووییی کورد
پرسی ئەوەی ئایا گوتییەکان باوباپیرانی کوردانی ئەمڕۆن یەکێکە لە بابەتە هەرە جێی مشتومڕەکانی توێژینەوەی مێژووییی کوردی. چەندین زانا، لەوانە ڕۆژهەڵاتناسی ڕووسی ڤلادیمیر مینۆرسکی و زانای کوردی-ئەمریکی مەهرداد ئیزەدی، باسی گوتییەکانیان کردووە وەک یەکێک لە گەلە کۆنەکانی بەرزایی کە خاک و کولتوور و دانیشتووانیان بەشداریی لە پێکهاتنی کۆتاییی ناسنامەی کوردیدا کردووە. هاوپۆشیی جوگرافیی نێوان گوتیۆمی کۆن و بەرزاییە کوردییە نوێیەکان گرنگە: نیشتمانی گوتی بە نزیکەیی هاوتای ناوچەی ناوەندیی زاگرۆسە کە ئەمڕۆش بەشێکە لە کوردستان.
بەڵگەی ناوی شوێنەکانیش پشتیوانیی پەیوەندییەک دەکات. ناوی چیای جودی، بە کوردی جوودی، یەکێک لەو چیایانەی لە ڕووی هێماییەوە لە کوردستاندا گرنگترینن، لەلایەن هەندێک توێژەرەوە بە ڕەچەڵەکی زمانی لە ناوی گوتی بەستراوەتەوە. ناوی هۆزە کوردییەکە، جودیکانلو، ڕەنگە پاشماوەیەک لەم ناولێنانە کۆنە بپارێزێت.
بەڵام وریاییی جدی پێویستە. گوتییەکان لە هەزارەی سێیەمی پێش زایین ژیاون؛ نزیکەی 1,500 ساڵ پێش گەیشتنی گەلە ئێرانیئاخێوەکان، لەوانە باوباپیرانی کورد، بۆ ناوچەی زاگرۆس. زمانی گوتی، تا ئەو ئاستەی لە ناوی پاشا ماوەکانەوە دەتوانرێت لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، وا دەرناکەوێت زمانێکی ئێرانی بێت. زمانەوان جەی. پی. ماڵۆری ئاماژەی بەوە کردووە کە گوتییە ڕەسەنەکان بە چەندین سەدە پێش گەیشتنی گەلە هیندۆئێرانییەکان بوون. تا کۆتاییی هەزارەی یەکەمی پێش زایین، نووسەرە بابلییەکان زاراوەی «گوتی»یان بە شێوەیەکی فراوان وەک ناوێکی گشتی بۆ هەر گەلێکی شاخاوی ناوچەی زاگرۆس و تاوڕۆس بەکار دەهێنا، لەوانە مادەکان؛ ئەمەش هەر ناساندنێکی سادە زیاتر ئاڵۆز دەکات.
بەرپرسیارانەترین تێگەیشتن ئەوەیە کە گوتییەکان بەشێکن لە پاشخانە قووڵەکەی بەرزایی کە ناسنامەی کوردی سەرئەنجام لێیەوە سەری هەڵدا؛ نەک بە تاکە هێڵێکی ڕەچەڵەکی نەتەوەیی، بەڵکوو بە پرۆسە درێژ و ئاڵۆزەکەی تێکەڵبوونی دانیشتووان و ئاڵوگۆڕی کولتووری و گۆڕانی زمانی کە بۆ هەزاران ساڵ گەلەکانی زاگرۆسی داڕشت. کوردناس جۆن لیمبێرت ڕەچەڵەکی کوردی بە تێکەڵەیەک لە گەلە کۆچبەرە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوا وەسف کردووە کە توخمە جیاوازەکانی دانیشتووانی ڕەسەنی چیاکانی زاگرۆسیان لەخۆ گرت. گوتییەکان بەشێکن لەو چینە ڕەسەنە.
میرات
گوتییەکان شوێنەوارێکی لە پێوانەی خۆیان گەورەتریان لە هۆشیاریی کۆنی میزۆپۆتامیادا بەجێ هێشت. بوون بە نموونەی بنەڕەتیی دوژمنی چیا؛ بەربەرییەکانی بەرزایی کە دەیانتوانی دەستکەوتەکانی شارستانی وێران بکەن. ئەم گێڕانەوەیە خزمەتی پێداویستییە سیاسییەکانی سومەر و دواتر بابل دەکرد: خستنە ئەستۆی دوژمنێکی دەرەکی بۆ ڕووخانی ئیمپراتۆریا سوودبەخشتر بوو لە لێکۆڵینەوە لە شکستە ناوخۆییەکانی فەرمانڕەواییی ئەکەدی یان کاریگەریی پێکهاتەییی وشکەساڵی.
بۆ هۆشیاریی مێژووییی کوردی، گوتییەکان شتێکی جیاواز دەنوێنن: بەڵگەی ئەوەی کە بەرزاییەکانی کوردستان زۆر پێش سەرهەڵدانی ناسنامە نەتەوەییە نوێیەکان نیشتمانی گەلە بەهێزەکان بوون کە لە ڕووی سەربازییەوە توانا بوون. جا بتوانرێت گوتییەکان وەک باوباپیری ڕاستەوخۆ بانگەشە بکرێن یان نا، چیرۆکەکەیان پیشان دەدات کە چیاکانی زاگرۆس هەرگیز پەراوێزێکی بێجوڵە نەبوون. نیشتمانی گەلگەلێک بوون کە دەیانتوانی تەحەددای بەهێزترین دەوڵەتەکانی سەردەمی خۆیان بکەن و شکستیان بدەن و حوکمیان بکەن. ئەم شێوازە، بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی دژ بە ئیمپراتۆریای دەشت، یەکێکە لەو هێڵە دیاریکەرانەی مێژووی کورد.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 2334 پێش زایین — سەرگۆنی ئەکەد ئیمپراتۆریای ئەکەدی، یەکەم ئیمپراتۆریای فرەنەتەوەییی جیهان، دادەمەزرێنێت
نزیکەی 2254–2218 پێش زایین — فەرمانڕەواییی نارام-سین؛ ئیمپراتۆریای ئەکەدی دەگاتە فراوانترین خاکی خۆی؛ هەڵمەت دژ بە گەلەکانی بەرزاییی زاگرۆس
نزیکەی 2250 پێش زایین — یادگارە بەردینەکەی سەرکەوتنی نارام-سین دەتاشرێت بۆ یادەوەریی سەرکەوتن بەسەر گەلە شاخاوییەکەی لۆلۆبیدا
نزیکەی 2217–2193 پێش زایین — فەرمانڕەواییی شار-کالی-شاری؛ شەڕی بەردەوام دژ بە گوتی و عیلامی و ئەمۆرییەکان
نزیکەی 2200 پێش زایین — ڕووداوە کەشوهەواییەکەی 4.2 هەزار ساڵ دەست پێ دەکات؛ وشکەساڵیی توند کشتوکاڵی دێمی سەرانسەری باکووری میزۆپۆتامیا وێران دەکات
نزیکەی 2154 پێش زایین — ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی؛ گوتییەکان باڵادەستیی خۆیان بەسەر سومەردا دەچەسپێنن
نزیکەی 2141–2050 پێش زایین — سەردەمی بنەماڵەی گوتی؛ بیست و یەک پاشای گوتی لە ئەدەبەوە حوکم دەکەن
نزیکەی 2150–2125 پێش زایین — گودیای لاگاش لە سەردەمی گوتیدا بە سەربەخۆیی حوکم دەکات و هونەر و ئەدەبی گەورە بەرهەم دەهێنێت
نزیکەی 2119 پێش زایین — ئۆتو-هێنگالی ئۆرووک دوا پاشای گوتی، تیریگان، شکست دەدات؛ گوتییەکان لە سومەر دەردەکرێن
نزیکەی 2112 پێش زایین — ئۆر-نامو بنەماڵەی سێیەمی ئۆر دادەمەزرێنێت و سەردەمێکی نوێی شارستانیی سومەری دەست پێ دەکات
پرسیارە باوەکان
گوتییەکان کێ بوون؟
گوتییەکان گەلێکی شاخاویی بەرزاییەکانی زاگرۆس بوون، لەو ناوچەیەی دانیشتووانە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا گوتیۆمیان پێ دەگوت. بە تایبەتی بە ڕۆڵیان لە ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە نزیکەی ساڵی 2154 پێش زایین ناسراون، هەروەها بە دامەزراندنی بنەماڵەیەک کە بۆ نزیکەی سەدەیەک بەسەر سومەردا حوکمی کرد. لە تۆمارەکانی خۆیانەوە نزیکەی هیچ شتێک دەربارەی زمان و کولتوور و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتییان نەزانراوە.
ئایا گوتییەکان ئیمپراتۆریای ئەکەدییان وێران کرد؟
گێڕانەوە کۆنە سومەرییەکان گوتییەکان بە بەرپرسی وێرانکردنی ئیمپراتۆریای ئەکەدی دەزانن، بەڵام توێژینەوەی نوێ چەندین هۆکاری بەشداربووی دەستنیشان کردووە. وشکەساڵییەکی توند کە بە ڕووداوی 4.2 هەزار ساڵ ناسراوە کشتوکاڵی باکووری میزۆپۆتامیای وێران کرد، یاخیبوونە ناوخۆییەکان دەسەڵاتی ناوەندییان لاواز کرد و ئیمپراتۆریاکە لە زۆرتر لە توانای خۆی بەسەر بەرە سەربازییەکاندا بڵاو بووبووەوە. هێرشی گوتی دوا لێدان بوو لە سیستەمێک کە پێشتر لە قەیراندا بوو.
ئایا گوتییەکان باوباپیرانی کورد بوون؟
ئەمە جێی مشتومڕە. هەندێک زانا باسی گوتییەکانیان کردووە وەک بەشێک لە پاشخانە قووڵەکەی ڕەچەڵەکی گەلی کورد و ئاماژەیان بە هاوپۆشیی جوگرافیی نێوان گوتیۆمی کۆن و کوردستانی ئەمڕۆ کردووە. بەڵام گوتییەکان نزیکەی 1,500 ساڵ پێش گەیشتنی گەلە ئێرانیئاخێوەکان بۆ ناوچەکە ژیاون و وا دەرناکەوێت زمانیان پەیوەندیدار بە کوردی بێت. وریاترین دیدی زانستی ئەوەیە کە گوتییەکان لەو گەلە ڕەسەنەکانی بەرزایی بوون کە بەشدارییان لە تێکەڵە نەتەوەیی و کولتوورییە ئاڵۆزەکەدا کردووە کە ناسنامەی کوردی سەرئەنجام لێیەوە سەری هەڵدا.
دوای ڕووخانی بنەماڵەکەیان چی بەسەر گوتییەکاندا هات؟
دوای شکستیان بە دەستی ئۆتو-هێنگالی ئۆرووک لە نزیکەی ساڵی 2119 پێش زایین، گوتییەکان پاشەکشەیان کردەوە بۆ چیاکانی زاگرۆس. بۆ چەندین سەدەی دواتر لە دەقەکانی میزۆپۆتامیادا بەردەوام وەک هێرشبەرانی سنوور و دوژمنانی چیا دەردەکەوتن. تا کۆتاییی هەزارەی یەکەمی پێش زایین، ناوی «گوتی» بووبوو بە زاراوەیەکی گشتیی بابلی بۆ هەر گەلێکی شاخاوی ناوچەی زاگرۆس و تاوڕۆس، لەوانە مادەکان.
نەفرەتی ئەگادە چییە؟
نەفرەتی ئەگادە دەقێکی ئەدەبیی سومەرییە کە ڕووخانی پایتەختی ئەکەدی دەخاتە ئەستۆی بێڕێزیی پاشا نارام-سین بە پیرۆزییەکان. لە چیرۆکەکەدا خوداکان گوتییەکان وەک سزایەکی خودایی دەنێرن بۆ وێرانکردنی شارەکە. زانایان وەک ئەدەبی ناروو پۆلێنی دەکەن، ژانرێک کە پاشخانی مێژوویی بەکار دەهێنێت بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئەخلاقی و ئایینی، نەک گێڕانەوەیەکی مێژووییی ڕاستەقینە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
World History Encyclopedia — Gutians: The Great Villains of the Sumerian Scribes (2026)
Encyclopaedia Britannica — Guti: Mountain People of Ancient Mesopotamia
Weiss, H. — The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization, Science, 1993
Limbert, J. — The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran
Van de Mieroop, M. — A History of the Ancient Near East, Blackwell Publishing
Izady, M. — The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis, 1992
Soltysiak, A. — Rapid Change of Climate Did Not Cause the Fall of the Akkadian Empire, The Ancient Near East Today, 2024
World History Encyclopedia — Naram-Sin: The God-King of Akkad (2026)