هەزبانی: بنەماڵە هۆزییە بەهێزە کوردییەکە کە لە کوردستانی سەرەتای…

لە پاشماوەی ئاڵۆزیی ئەو داگیرکارییە عەرەبییانەی لە سەدەی 7دا بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بوونەوە، خەلافەتی عەباسی، کە جاران لە بەغداوە هێمای دەسەڵاتی ناوەندی بوو، لەژێر باری یاخیبوونە ناوخۆییەکان، ڕاپەڕینە هەرێمییەکان و پووکانەوەی کارگێڕیدا دەستی بە پارچەپارچەبوون کرد. لەو سەردەمەی دابەشبوونەدا، بە تایبەتی لە کۆتایی سەدەی 9 و سەرەتای سەدەی 10، گرووپە ڕەسەنەکان وەک کورد دەرفەتیان قۆستەوە بۆ سەلماندنی خۆبەڕێوەبردنی خۆیان. لە نێوانیاندا، هۆزی هەزبانی ــ کە لە دەقە مێژووییەکاندا بە شێوەکانی Hadhabani، Hadhbāni، Hadhbānī، Hadhbāniyya یان Hecibanیش نووسراوە ــ وەک یەکێتییەکی بەهێزی هۆزە کوردە موسڵمانە سوننەکان سەری هەڵدا.

ئەم هۆزە تەنها یەکێک لە یەکەم یەکە سیاسییە سەربەخۆکانی کوردی دانەمەزراند، بەڵکو بنەماڵەی فەرمانڕەوای کاریگەریشی لێ پەیدا بوون کە دەسەڵاتیان لە دەشتە بەپیتەکانی هەولێر و مووسڵ لە مەسۆپۆتامیای سەرووەوە بۆ چیا سەختەکانی ئازەربایجان و دەربەندە ستراتیژییەکانی قەفقاز درێژ بووەوە.

سەرهەڵدانی هەزبانییەکان لە دەوروبەری ساڵی 906ی زایینی، بە سەرکردایەتی محەمەد کوڕی بیلالی هەزبانی دەستی پێ کرد؛ سەرۆک هۆزێک کە هێرشە بوێرانەکانی بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عەباسی نیشانەی گواستنەوەی هۆزەکە بوو لە ئاژەڵداریی کۆچەرییەوە بۆ فەرمانڕەوایی میرنشینە نیمچە خۆبەڕێوەبەرەکان. هەزبانییەکان بە تێکەڵکردنی وەفاداریی توندی هۆزی لەگەڵ ستراتیژیی سەربازیی زیرەکانە، مامەڵەیان لەگەڵ ئەو بۆشاییەکانی دەسەڵاتدا کرد کە لە لاوازبوونی عەباسییەکانەوە پەیدا ببوون؛ هاوپەیمانییان پێک هێنا و بەشدارییان لە ململانێکاندا کرد کە کوردستانی سەرەتای ئیسلامیان شێوە دا. کاریگەرییان لە سەدەکانی 10 تا 12 گەیشتە لووتکە و لقگەلێکی وەک ڕەوادییەکانی ئازەربایجان و شەدادییەکانی قەفقازی لێ پەیدا بوو. ئەمانە فەرمانڕەوایی خاکی فراوانیان کرد و پەیوەندییان لەگەڵ هێزە گەورەکانی وەک بیزەنتییەکان، ئەرمەنییەکان، گورجییەکان و تورکە سەلجوقییە تازە سەرهەڵداوەکان هەبوو.

سەرەڕای ئەوەی لە ناوەڕاستی سەدەی 12دا لەلایەن کەسانێکی وەک عیمادەدینی زەنگییەوە ملکەچ کران، میراتی بەردەوامی هەزبانییەکان لە نەوەکانیاندا دیارە؛ لەوانە سەلاحەدین، دامەزرێنەری ئەیوبییەکان، کە ڕەچەڵەکی ڕەوادییەکەی ڕاستەوخۆ دەگەڕایەوە بۆ ئەم هۆزە. داگیرکردنەکانی سەلاحەدین دواتر پێگەی کوردیان لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا، لە میسرەوە بۆ سووریا، بەرز کردەوە. ئەم بابەتەی بلۆگە بە وردی دەچێتە ناو ڕەگ و ڕیشە، فراوانبوون، کەسایەتییە سەرەکییەکان، ناسنامەی کولتووری و ئایینی، جووڵە دیپلۆماسییەکان، داڕمان و کاریگەریی مێژوویی قووڵی هەزبانییەکان. بەوەش ڕۆڵی سەرەکییان لە شێوەدانی ناسنامەی سیاسی و خۆڕاگریی کورد لە ناوچەیەکدا دەخاتە ڕوو کە ئیمپراتۆرییەتەکان بەردەوام ململانێیان لەسەر کردووە.

ڕەگ و ڕیشە لە ناوچە کوردییەکانی مەسۆپۆتامیای سەروو

بناغەکانی هۆزی هەزبانی بە توندی لە ناوچە بەرزەکان و دۆڵە کوردییەکانی مەسۆپۆتامیای سەروودا ڕەگیان داکوتاوە؛ ناوچەیەک کە باکووری عێراقی ئەمڕۆ، ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ و بەشێک لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دەگرێتەوە و لە مێژوودا بە کۆمەڵگە ئاژەڵدارە کۆچەری و نیمچەکۆچەرییەکانی ناسراوە. هەزبانییەکان لە کۆتایی سەدەی 9دا، لەگەڵ لاوازبوونی کۆنترۆڵی عەباسی، بە شێوەیەکی بەرچاو سەریان هەڵدا و بەشێک بوون لە هەڵچوونی فراوانتری هۆزە کوردییەکان کە لاوازبوونی دەسەڵاتی خەلافەتیان قۆستەوە بۆ دامەزراندنی زاڵێتیی ناوخۆیی. خاکە سەرەکییەکانیان لە دەوروبەری هەولێر ــ ئەربێلای کۆن ــ، شارەزوور و دەشتەکانی نەینەوا بوون؛ ناوچەگەلێک کە دۆڵی بەپیت، دەربەندی ستراتیژی و ڕێگای گرنگی بازرگانییان هەبوو و مەسۆپۆتامیا بە تەختایی ئێران و ناوچەکانی ئەودیوەوە دەبەستەوە.

مێژوونووسانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک ئیبن ئەسیر و ئیبن خەللیکان، هەزبانییەکان وەک یەکێتییەکی موسڵمانی سوننە دەخەنە ڕوو کە ئەگەری زۆر هەیە لە سەردەمی داگیرکردنە سەرەتاییە ئیسلامییەکانی سەدەی 7دا بە کۆمەڵ موسڵمان بووبن، لە هەمان کاتدا پاشماوەی نەریتە کوردییەکانی پێش ئیسلامیان پاراستبێت؛ کە لەوانەیە توخمگەلێک لە یەزدانپەرستیی کۆن یان کاریگەریی زەردەشتی لەخۆ بگرێت. ناوی هۆزەکە، کە لەوانەیە لە «هەزبان» و پەیوەندیی بە تایبەتمەندییە جوگرافییەکانی ناوچەی هەولێرەوە هاتبێت، یان لە وشە کوردییەکانی وەک «هۆز» و «بان/وان» بە واتای سەرۆکەوە وەرگیرابێت، میراتی کۆچەرییان دەردەخات. تیرەکان بە گوێرەی وەرز لە نێوان لەوەڕگەکانی مەسۆپۆتامیا و چیاکانی زاگرۆسدا دەگواسترانەوە و شێوازێکی ژیانی خۆڕاگرانەیان پەرە پێ دەدا کە لەگەڵ زەوی و زاری سەختدا گونجاو بوو.

تا سەدەی 10، هەزبانییەکان گەشەیان کردبوو و بووبوونە یەکێتییەکی بەهێز کە هێزی لە تۆڕە ئاڵۆزەکانی خزمایەتی و کولتووری جەنگاوەرییەوە وەردەگرت؛ کولتوورێک کە وەفاداری بۆ سەرۆک هۆزەکانی دەخستە پێشەوە. ئەم پێکهاتەیە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی حاکمە عەرەبەکان و دروستکردنی ناوچەی نیمچەسەربەخۆی پێ بەخشین، کە بناغەی فراوانبوونی بنەماڵە فەرمانڕەواکانیان بوو. ئامادەبوونی سەرەتاییان لە دوینی ئەرمەنستانەوە تا کەنارەکانی دەریای قەزوین و ئەلجەزیرە درێژ بووەوە، کە بڵاوبوونەوەیەکی جوگرافیی فراوانی نیشان دەدا و دواتر پاڵپشتی میرنشینەکانیان کرد. ڕەگ و ڕیشەیان لەم ناوچانەدا تەنها لە ڕێگەی کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و بازرگانییەوە بژێوی ئابوورییان بۆ دابین نەکرد، بەڵکو سوودی ستراتیژییشی لە جەنگدا پێ بەخشین؛ بەوەی توانییان قەڵابەندیی سروشتی لە دژی هێزە هێرشبەرەکان بەکار بهێنن.

سەرهەڵدانی هێزێکی بەهێز: یەکخستنی هۆزەکان

کاتێک خەلافەتی عەباسی لە سەدەی 9دا پارچەپارچە دەبوو و تووشی یاخیبوونی زەنج، ڕاپەڕینی قەرمەتییەکان و سەرهەڵدانی حاکمە نیمچەسەربەخۆکان ببوو، هەزبانییەکان ئەم ناسەقامگیرییانەیان قۆستەوە بۆ یەکخستنی دەسەڵات. لە ساڵی 906ی زایینیدا، محەمەد کوڕی بیلالی هەزبانی، سەرۆک هۆزێکی خاوەن کاریزما و ئارەزووی گەورە، هێرشی وێرانکەری بۆ سەر گوندەکانی دەوروبەری مووسڵ ڕێک خست؛ ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی فەرمانڕەوای حەمدانی، ئەبولەیجاء عەبدوڵڵا کوڕی حەمدان، بووەوە و دەسەڵاتی باڵای عەباسییەکانی خستە ژێر پرسیار. ئەم هەنگاوە بوێرانەیە نیشانەی گۆڕانی هۆزەکە بوو بۆ یەکەیەکی سیاسیی ناسراو و وای لە خەلیفەی عەباسی کرد هێزی یارمەتیدەر بە سەرکردایەتی ئەبولەیجاء بنێرێت. ئەبولەیجاء محەمەد و نزیکەی 5,000 خێزانی هەزبانی دوای کەوت تا ئازەربایجان.

سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا تووشی شکست بوون، هەزبانییەکان خۆڕاگرییەکی بەرچاویان نیشان دا و لە شوێنە قەڵابەندەکانی وەک مەراگە و ورمێ خۆیان دووبارە ڕێک خستەوە؛ لەوێ تاکتیکی جەنگی پارتیزانییان بەکار هێنا کە لەگەڵ ناوچە شاخاوییەکەدا دەگونجا. گێڕانەوە مێژووییەکان محەمەد وەک ستراتیژزانێکی زیرەک وێنا دەکەن کە هاوسەنگیی لە نێوان سەربەخۆیی هۆزی و وەفاداریی ناویی و واقیعبینانە بۆ بەغدا ڕاگرت؛ تاکتیکێک کە دەستکەوتەکانیانی پاراست بەبێ ئەوەی لەناوبردنی تەواویان هەڵبگیرسێنێت. ئەم سەردەمەی یەکخستن شاهیدی تێکەڵبوونی تیرەکانی وەک ڕەوادییە، حەکەمییە، میهرانییە و مەڕانییە بوو، کە لە کۆتاییدا بوونە بنەماڵەی فەرمانڕەوای سەربەخۆ.

پێکهاتەی سەربازیی هەزبانییەکان، کە لە دەوری تیرهاوێژە سوارەکان، پیادەی پێکهاتوو لە یەکە خزمایەتییەکان و هێزە کۆچەرییە جووڵاوەکاندا دامەزرابوو، لە هێرشەکان و پاشەکشەی خێرادا لە سوپا قورسەکانی خەلافەت سەرکەوتووتر بوو. ئەم سەردەمە هەروەها دانوستانی ناوخۆیی هۆزیی تێدا بوو بۆ یەکخستنی تیرە جیاوازەکان لەژێر ئاڵایەکی هاوبەشدا؛ ئەمە هەستی ناسنامەی هاوبەشی کوردی لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەکییەکاندا پەرە پێ دا. تا ناوەڕاستی سەدەی 10، میرنشینەکەیان بە پتەوی دامەزرابوو؛ پایتەختە زستانییەکان لە هەولێر و شوێنە هاوینەکانیان لە شنۆ بوون، کە نیشانەی گونجانیان بوو لەگەڵ وەرزەکان، لە هەمان کاتدا پێکهاتەی کارگێڕییان بنیاد دەنا کە لە نموونەکانی حوکمڕانیی ئیسلامی کاریگەریی وەرگرتبوو.

ململانێ لەگەڵ عەباسییەکان و فراوانبوونی سەرەتایی

سەرەتای سەدەی 10 بە ڕووبەڕووبوونەوەی بەردەوام لەگەڵ عەباسییەکان ناسرا، چونکە هەزبانییەکان دەیانویست دەسەڵاتیان بەسەر ئەدیابێن ــ کوردستانی ناوەندی ــ پتەو بکەن. دوای هەڵمەتەکانی محەمەد کوڕی بیلال، هۆزەکە ڕووبەڕووی تۆڵەسەندنەوە بووەوە، بەڵام بە لێهاتوویی دانوستانی ئاگرکوژانەوەی کرد؛ زۆرجار بە دابینکردنی سەرباز بۆ خەلافەت لە دژی نەیارە هاوبەشەکانی وەک بیزەنتییەکان یان یاخیبووە ناوخۆییەکان. تا ناوەڕاستی سەدەی 10، لقەکان دەستیان کرد بە کۆچکردن بەرەو باکوور و جێپێیان لە ئازەربایجان و ئەرمەنستان پتەو کرد، کە کاریگەرییان لە مەسۆپۆتامیا تێپەڕاند.

فراوانبوونێکی چارەنووسساز لە ساڵی 951ی زایینیدا ڕوویدا، کاتێک لقێکی هەزبانی بنەماڵەی شەدادی لە دوینی ئەرمەنستان دامەزراند و هۆزەکەی خستە ناو جیۆپۆلیتیکی قەفقاز. لە هەمان کاتدا، ڕەوادییەکان، کە مێژوونووسانی وەک ئیبن خەللیکان بە لقێکی هەزبانی دەناسێنن، لە دەوروبەری ساڵی 955ی زایینی لە تەورێز دەسەڵاتیان گرتە دەست و خۆیان لە دژی هێرشەکانی تورکە ئۆغوزەکان و پێشڕەویی بیزەنتییەکان قەڵابەند کرد. ئەم پێکدادانانە لێهاتوویی دیپلۆماسیی هەزبانییەکانیان پێش خست؛ هاوپەیمانییان لەگەڵ میرە ناوخۆییەکان پێک هێنا و بەرەنگاری هەوڵەکانی ناوەندیکردنی دەسەڵات لە بەغدا بوونەوە.

ململانێکانی دیکە بریتی بوون لە پێکدادان لەگەڵ حەمدانییەکان لە ساڵی 906، کاتێک محەمەد ئەبولەیجاءی شکاند و ئەمە بووە هۆی بەخشینی خاک بە هۆزە هاوپەیمانەکانی وەک داسنی و حومەیدی. هەوڵی فراوانخوازیی هۆزەکە بە هاندانە ئابوورییەکان پەرەی پێ دەدرا، بە کۆنترۆڵکردنی ڕێگا بازرگانییە پڕداهاتەکان و زەوی کشتوکاڵییەکان؛ بەوەش لە تەنها هێرشبەرەوە گۆڕان بۆ فەرمانڕەوای جێگیر.

لقی ڕەوادی: فەرمانڕەوایانی ئازەربایجان

بنەماڵەی ڕەوادی یەکێکە لە بەردەوامترین بەشدارییەکانی هەزبانییەکان و بە یەکەم بنەماڵەی ئیسلامیی سەربەخۆی ناعەرەب لە باکووری ڕۆژاوای ئێران و ئازەربایجان دادەنرێت. ڕەوادییەکان، کە لە لقی ڕەوادییەوە هاتبوون، لە 955 تا 1070ی زایینی فەرمانڕەوایییان کرد ــ لەگەڵ پاشماوەی دەسەڵاتیان تا 1116 ــ و تەورێز و مەراگەیان کردە بنکەی خۆیان؛ بە هاوپەیمانیی سەربازی و داگیرکردن فراوان بوون.

فەرمانڕەوای دیاری وەک وەهسوودان کوڕی مەملان ــ فەرمانڕەوایی 1025–1058/9 ــ ناوچەکەیان لە دژی هەڕەشەکانی بیزەنتی و ئۆغوز قەڵابەند کرد، ئیسلامی سوننە و توخمە کولتوورییە کوردییەکانیان پەرە پێ دا و لە دەرباردا بە فارسیی نوێ قسەیان دەکرد. سەردەمی وەهسوودان شاهیدی دەستگرتن بەسەر خاکدا بوو، لەوانە کۆنترۆڵکردنی لقەکانی ڕێگای ئاوریشم و دۆڵە بەپیتەکان. ڕووداوە گرنگەکان بریتی بوون لە یارمەتیدانی کوردە هەزبانییەکان لە دژی ئۆغوزەکان لە ساڵی 1029 و بوومەلەرزەیەکی وێرانکەری تەورێز لە 1042–1043 کە دەیان هەزار کەسی کوشت. مەملانی دووەم ــ فەرمانڕەوایی 1058/9–1070 ــ فراوانبوونی بەردەوام کرد، بەڵام تووشی شکست بە دەستی سەلجوقییەکان بوو. کۆتایی بنەماڵەکە لەگەڵ داگیرکردنە سەلجوقییەکانی ساڵانی 1054 و 1071 هات، بەڵام میراتەکەیان لە ڕەچەڵەکی ئەیوبیی سەلاحەدیندا بەردەوام بوو، کە بڵاوبوونەوەی فراوانی هەزبانییەکان دەردەخات. کوردبوونیان لە ڕەگ و ڕیشەی عەرەبییەوە هەروەها ئاوێتەبوونی کولتووری لە ناوچەکەدا نیشان دەدات.

بنەماڵەی شەدادی: داگیرکردن لە قەفقاز

هاوکات لەگەڵ ڕەوادییەکان، شەدادییەکان توانای لقێکی دیکەی هەزبانییان نواند و لە 951 تا 1199ی زایینی لە قەفقاز فەرمانڕەوایییان کرد. محەمەد کوڕی شەدادی دامەزراندن؛ دەستیان بەسەر دوین، گەنجە و ئانی دا گرت و فەرمانڕەوایی هۆزیی کوردیان لەگەڵ کارگێڕیی ئیسلامی تێکەڵ کرد.

فەرمانڕەوایانی وەک فەزلی یەکەم ــ 985–1031 ــ بەرەو خاکە ئەرمەنییەکان فراوان بوون، هێرشیان بۆ سەر خەزەرەکان برد و لەگەڵ بیزەنتییەکان پێکدادان. ئەبولئەسوەر شاوەری یەکەم ــ 1049–1067 ــ سەربەخۆیی گەیاندە لووتکە و هێرشبەرەکانی شکاند. مەنووچەهر کوڕی شاوەر ــ نزیکەی 1072–1118 ــ مزگەوتی ناسراوی مەنووچەهری لە ئانی بنیاد نا و تێکەڵبوونی کولتووریی پەرە پێ دا.

شەدادییەکان بە زیرەکی هاوپەیمانییان لەگەڵ گورجییەکان و سەلجوقییەکان بەڕێوە برد و تا لکاندنی خاکەکانیان بە دەسەڵاتی گورجی لە کۆتایی سەدەی 12دا سەربەخۆییان پاراست. سەردەمەکەیان نموونەی توانای گونجانی هەزبانییەکان بوو لە ژینگەی فرەنەتەوەییدا؛ لە ناو جەنگی بەردەوامدا بازرگانی و تەلارسازییان پەرە پێ دەدا.

لووتکەی کاریگەری: زاڵبوون بەسەر خاکدا

تا سەدەی 11، هەزبانییەکان و لقەکانیان دەسەڵاتیان بەسەر خاکی فراواندا هەبوو لە هەولێرەوە بۆ تەورێز، گەنجە و ئەودیو ئەوانە، کە لووتکەی هێزیان نیشان دەدا. ئەم زاڵێتییە لە یەکگرتنە ستراتیژییەکان، سەرکەوتنەکانی مەیدانی جەنگ و دەسەڵاتی ئابووری بەسەر بەشەکانی ڕێگای ئاوریشم و سەرچاوە کشتوکاڵییەکاندا پەیدا بوو.

شێوازی یەکێتیی هۆزی ڕێگەی بە حوکمڕانیی ناناوەندی دەدا؛ میرەکان خۆبەڕێوەبردنیان هەبوو، بەڵام لە دژی نەیارەکانی وەک تورکە ئۆغوزەکان یان بیزەنتییەکان یەک دەگرتن. مامەڵەیان لەگەڵ فاتیمییەکان و بووەیهییەکان پێگەیانی بەرز کردەوە و هەزبانییەکانی کرد بە کاراکتەری گرنگی جیۆپۆلیتیکی ئیسلامی. لە لووتکەی دەسەڵاتیاندا، زیاتر لە 250,000 کیلۆمەتر دووجایان کۆنترۆڵ دەکرد و لە سەرووی سنوورەکانەوە کاریگەرییان لەسەر بازرگانی، کولتوور و کاروباری سەربازی هەبوو.

حەکەمییە و لقە بچووکەکانی دیکە

جگە لە بنەماڵە گەورەکان، لقە بچووکەکانی وەک حەکەمییە لە نزیکەی ساڵی 1035 تا 1061ی زایینی بەسەر ئوشنی ــ ڕۆژاوای ئازەربایجان ــ دا زاڵ بوون. ئەم لقانە نەریتە هۆزییەکانیان لە پاڵ کارگێڕیی شاریدا پاراست و ئیمپراتۆرییەتی پارچەپارچە بەڵام بەهێزی هەزبانییان پتەو کرد.

تیرەکانی دیکە، وەک میهرانییە لە هەکاری و مەڕانییە لە باشووری مووسڵ، بەرەو باشوور ڕۆیشتن، کاریگەرییان لەسەر ناوچەکانی وەک دیاربەکر دانا و یارمەتیی یەکە کوردییە فراوانترەکانیان دا. ئەم بڵاوبوونەوەیە لە ڕێگەی پەیمانە جۆراوجۆرەکانەوە خۆڕاگریی زیاد کرد و لقەکانی وەک زەرزاری لە ڕەواندز و شنگال بەشدارییان لە یەکە سەربازییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکانی دواتردا کرد.

ناسنامەی ئایینی: کوردە سوننەکان لە ناوچەیەکی فرەچەشندا

هەزبانییەکان وەک موسڵمانی سوننەی پابەند بە مەزهەبی شافعی، لە ناوچە سنوورییەکاندا موسڵمانبوونیان پەرە پێ دا، مزگەوتیان بنیاد نا و داکۆکییان لە باوەڕی ڕەسمیی ئایینی کرد. موسڵمانبوونیان دوای هێرشە عەرەبییەکانی سەدەی 7 لەگەڵ پاشماوەکانی یەزدانپەرستیی پێش ئیسلام تێکەڵ بوو، هەرچەند تا سەدەی 10 بە تەواوی موسڵمان بووبوون.

لە ناوچە فرەچەشنەکانی وەک ئەرمەنستان، ڕێگەیان بە هاوژیانی مەسیحییەکان و زەردەشتییەکان دەدا، کە سەقامگیریی دابین دەکرد و فراوانبوونی ئاسانتر دەکرد. ئەم ڕێبازە واقیعبینانەیە لەگەڵ ڕێسا ڕەقەکانی خەلافەت جیاواز بوو و یارمەتیی ئاڵوگۆڕی کولتووریی دەدا.

پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکان: هاوپەیمانی و ڕکابەری

پەیوەندییە دەرەکییەکانی هەزبانییەکان پەیمان لەگەڵ ئەرمەنییەکان لە دژی بیزەنتییەکان و ناکۆکی لەگەڵ میرە عەرەبەکان لەسەر باج لەخۆ دەگرت. ئەوان لە دژی باوەڕە هەڵگەڕاوەکان پاڵپشتیی عەباسییەکانیان دەکرد، لە هەمان کاتدا ناڕەزایییان بەرامبەر داواکارییە داراییەکان دەردەبڕی.

ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان کۆمەڵگەی کوردیان دەوڵەمەند کرد و کاریگەرییان لەسەر تەلارسازی و فەرمانڕەوایی دانا. ڕکابەری لەگەڵ سەلجوقییەکان نیشانەی دەستپێکی داڕمان بوو، بەڵام هاوپەیمانی لەگەڵ ئۆغوزەکان لە سەرەتادا بەربەستی پاراستنیان بۆ دابین دەکرد.

داڕمان و داگیرکردن لەلایەن زەنگییەکانەوە

داڕمانی هەزبانییەکان بە هێواشی لە سەدەی 12دا ڕوویدا و بەهۆی دابەشبوونی ناوخۆیی، فراوانبوونی خاک زیاتر لە توانای بەڕێوەبردن و زیادبوونی فشارە دەرەکییەکان لە هێزە سەرهەڵداوەکانەوە توندتر بوو. لە نێوان ساڵانی 1131–1144ی زایینیدا، عیمادەدینی زەنگی، ئەتەبەگی مووسڵ و حەلەب، بە شێوەیەکی ڕێکخراو خاکە سەرەکییەکانیانی لە هەولێر، شارەزوور و ڕۆژهەڵاتی ئازەربایجان داگیر کرد، کە کۆتایی بە فەرمانڕەوایی سەربەخۆیان هێنا. هەڵمەتەکانی زەنگی بەشێک بوون لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ یەکخستنی هێزە موسڵمانەکان لە دژی خاچپەرستان و ڕکابەرە ناوخۆییەکان؛ خۆبەڕێوەبردنی هەزبانییەکانی بە بەربەستێک لەبەردەم دەسەڵاتی ناوەندیدا دەبینی.

پێش داگیرکردنەکانی زەنگی، تورکە سەلجوقییەکان هەر لە ساڵی 1071دا لقەکانی وەک ڕەوادییەکانیان خستبووە ژێر دەسەڵاتی خۆیان، دوای شکستەکانیان بە دەستی توغرل و ئەلپ ئەرسەلان؛ ئەوان کۆچکردنی ئۆغوزەکان و ناکۆکییە ناوخۆییەکانی ڕەوادییان قۆستەوە. شەدادییەکانیش بە هەمان شێوە دەسەڵاتیان لاواز بوو؛ تا ساڵی 1075 بوونە ملکەچی سەلجوقییەکان و چەند جار ئانییان بە گورجییەکان دۆڕاند ــ 1124، 1161، 1174، 1199 ــ، لە کاتێکدا ئیلدیگوزییەکان لە ساڵی 1143 هێرشیان بۆ سەر گەنجە برد. هۆکارە ناوخۆییەکان ناکۆکیی جێنشینی لە نێوان میرەکاندا دەگرتەوە، وەک ئەوانەی دەیەکانی 1040–1060، کە بەرگریی یەکگرتوویان لاواز کرد. فشارە ئابوورییەکانی بوومەلەرزەکان ــ بۆ نموونە تەورێز لە 1042–1043 ــ و تاڵانی ئۆغوزەکان لە 1037–1042 سەرچاوەکانیان کەم کردەوە.

داڕمانەکە لەناکاو نەبوو، بەڵکو ئەنجامی کۆبوونەوەی هێرشە کۆچەرییەکان، پێشڕەویی بیزەنتییەکان و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆرییەتە تورکییەکان بوو کە پێکهاتەی ناوەندییان بەسەر یەکێتیی هۆزییەکاندا پێ باشتر بوو. تیرەکان وەک ملکەچی زەنگییەکان و سەلجوقییەکان مانەوە و کاریگەرییان لەسەر میرنشینە کوردییەکانی دواتر دانا، بەڵام لەدەستدانی سەربەخۆیی نیشانەی کۆتایی «ناوبەندی کوردی» لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو.

میرات لە ڕێگەی نەوەکانەوە: لە سەلاحەدینەوە بۆ هۆزە هاوچەرخەکان

میراتی هەزبانییەکان لە داگیرکردنیان تێدەپەڕێت و لە ڕێگەی نەوەکان و نموونەی دامەزراوەییەوە بە قووڵی مێژووی کورد شێوە دەدات. بە تایبەتی، بنەماڵەی ئەیوبی، کە سەلاحەدین لە ساڵی 1171ی زایینی دایمەزراند، ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕایەوە بۆ لقی ڕەوادییە؛ شادی، باپیری سەلاحەدین، لە بنەچەی هەزبانی بوو. یەکخستنی هێزە موسڵمانەکان لەلایەن سەلاحەدینەوە لە دژی خاچپەرستان، کاریگەریی کوردی بۆ میسر، سووریا، فەلەستین و یەمەن درێژ کردەوە و گەڕەکی کوردی لە شارەکانی وەک دیمەشق، قاهیرە و قودس دامەزراند، بە مزگەوت و مەدرەسەوە. فەرمانڕەواییەکەی کوردی گەیاندە ڕۆڵی سەرکردایەتی و لقەکانی وەک میهرانییە وەک یەکەی هەڵبژاردە لە سوپای ئەیوبیدا خزمەتیان دەکرد.

ئەم سەردەمە هاندەری میرنشینە کوردییەکانی دواتر بوو، وەک ئەردەڵان، بابان، سۆران و هەکاری لە سەدەکانی 13–19، کە لە شەرەفنامەی ساڵی 1597دا تۆمار کراون. نموونەی یەکێتیی هۆزیی هەزبانی کاریگەریی لەسەر حوکمڕانی دانا و جەختی لە خزمایەتی و خۆبەڕێوەبردن لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکاندا دەکردەوە. هۆزە هاوچەرخەکانی کوردستان ڕەچەڵەکیان دەگەڕێننەوە بۆ تیرە هەزبانییەکان، کە هێمای خۆڕاگریی بەردەوام و بەردەوامیی کولتوورین. بەشدارییان لە موسڵمانبوون، تەلارسازی ــ بۆ نموونە مزگەوتی مەنووچەهر ــ و تاکتیکی سەربازیدا لە فۆلکلۆر و نەتەوەخوازیی کورددا ماوەتەوە؛ میراتێک لە گونجان و کاریگەری لە مێژووی ئیسلامیدا دەردەخات.

هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان

کۆتایی سەدەی 9: هەزبانییەکان لە ناو داڕمانی عەباسییەکاندا دەسەڵاتیان لە هەولێر و شارەزوور پتەو دەکەن.
906ی زایینی: محەمەد کوڕی بیلال هێرش بۆ مووسڵ دەبات، حەمدانییەکان دەشکێنێت و لەگەڵ عەباسییەکان دانوستانی ئاشتی دەکات.
951ی زایینی: محەمەد کوڕی شەداد لقی شەدادی لە دوین دادەمەزرێنێت.
955ی زایینی: بنەماڵەی ڕەوادی لە تەورێز دادەمەزرێت.
سەرەتای سەدەی 11: ڕەوادییەکان لە دژی تورکە ئۆغوزەکان هاوپەیمانی پێک دەهێنن و لە مەراگە یارمەتیی هەزبانییەکان دەدەن (1029).
1035-1061ی زایینی: حەکەمییە لە ئوشنی فەرمانڕەوایی دەکەن.
1042–1043ی زایینی: بوومەلەرزە تەورێزی ژێر دەسەڵاتی ڕەوادی وێران دەکات.
1070ی زایینی: سەلجوقییەکان ڕەوادییەکان داگیر دەکەن.
1072ی زایینی: شەدادییەکان مزگەوتی مەنووچەهر لە ئانی بنیاد دەنێن.
1131-1144ی زایینی: زەنگی خاکە ماوەکانی هەزبانی داگیر دەکات.
1171ی زایینی: سەلاحەدین ئەیوبییەکان دادەمەزرێنێت، کە پەیوەندییان بە هەزبانییەکانەوە هەیە.
1199ی زایینی: شەدادییەکان بە دەستی گورجییەکان دەڕووخێن.
لە سەدەی 12ەوە: میراتەکە کاریگەریی لەسەر دەسەڵاتی سەرۆک هۆزە کوردەکانی وەک بابان و سۆران دادەنێت.

پرسیار و وەڵام

چی هەزبانییەکانی کرد بە هێزێکی بناغەیی کوردی؟ گرنگیی هەزبانییەکان لە ڕۆڵیاندا بوو وەک یەکێک لە یەکەم یەکە کوردییە سەربەخۆکان دوای داگیرکردنە عەرەبییەکان؛ میرنشینی خۆبەڕێوەبەریان دامەزراند کە بۆشاییەکانی دەسەڵاتی سەردەمی عەباسیی پڕ کردەوە. نموونەی یەکێتیی هۆزیی ئەوان، کە خۆڕاگریی کۆچەریی لەگەڵ حوکمڕانیی ستراتیژی تێکەڵ دەکرد، نموونەی بۆ میرنشینە کوردییەکانی دواتر دانا و لە ناو پارچەپارچەبوونی ئیمپراتۆرییەتەکاندا ناسنامەی سیاسیی جیاوازی پەرە پێ دا.

لقەکانی وەک ڕەوادی و شەدادی چۆن فراوان بوون؟ ڕەوادییەکان لە ڕێگەی هاوپەیمانیی سەربازی لە دژی تورکە ئۆغوزەکان و بیزەنتییەکانەوە فراوان بوون و بە داگیرکردن و نیشتەجێبوون دەسەڵاتیان لە ئازەربایجان پتەو کرد. شەدادییەکانیش بە هێرش و دیپلۆماسی لەگەڵ ئەرمەنی و گورجییەکان، خاکە قەفقازییەکانی وەک دوین و گەنجەیان داگیر کرد و کۆچکردن و هاوسەرگیریی نێوان بنەماڵەکانیان بۆ یەکخستن بەکار هێنا.

سوننە بوون یان شیعە؟ زۆربەیان سوننە و شوێنکەوتووی مەزهەبی شافعی بوون؛ ئەمە هاوپەیمانیی لەگەڵ عەباسییەکان و سەلجوقییەکان ئاسان دەکرد و موسڵمانبوونی لە ناوچە فرەچەشنەکاندا پەرە پێ دەدا، هەرچەند بۆ سەقامگیریی واقیعبینانە ڕێگەیان بە ناموسڵمانەکانیش دەدا.

چ ڕۆڵێکیان لە مێژووی ئیسلامیدا هەبوو؟ لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا پردێکیان لە نێوان حوکمڕانیی هۆزی و بنەماڵەیی دروست کرد، کاریگەرییان لەسەر ئەیوبییەکانی سەلاحەدین دانا و بەشدارییان لە هەڵمەتە سەربازییەکانی دژی خاچپەرستاندا کرد. میرنشینەکانیانیش باوەڕی ڕەسمیی سوننە و ئاڵوگۆڕی کولتوورییان لە ناوچە سنوورییەکاندا پێش خست.

بۆچی داڕمان؟ داڕمانەکە لە دابەشبوونی ناوخۆیی، فراوانبوون زیاتر لە توانای بەڕێوەبردن، کارەساتە سروشتییەکانی وەک بوومەلەرزە و داگیرکردنەکانی زەنگییەکان (1131–1144) و سەلجوقییەکان لە دەیەی 1070ەکاندا پەیدا بوو. هێرشەکانی ئۆغوز و سەرهەڵدانی ئیمپراتۆرییەتە تورکییە ناوەندییەکانیش توندتریان کرد، کە خۆبەڕێوەبردنی هۆزییان هەڵوەشاندەوە.

چۆن لەگەڵ ئەرمەنییەکان مامەڵەیان دەکرد؟ پەیوەندییەکان داگیرکردنیان لە خاکە شەدادییەکاندا لەخۆ دەگرت، بەڵام هاوژیان، هاوسەرگیری لەگەڵ بەگراتییەکان و سیاسەتی ئاشتەوایی لە ئانییشی تێدا بوو؛ ئەمە سەقامگیریی فرەنەتەوەیی لە ناو ململانێ لەگەڵ گورجییەکان و بیزەنتییەکاندا پەرە پێ دەدا.

کام کاریگەرییەکانی پێش ئیسلام مانەوە؟ توخمەکانی یەزدانپەرستی یان زەردەشتی لە نەریتەکاندا مابوونەوە، هەرچەند تا سەدەی 10 موسڵمانبوون بە تەواوی ڕوویدا. ناو و نەریتەکان ڕەگ و ڕیشەی ئێرانیی کۆنیان دەردەخست، کە لەگەڵ میراتی کۆچەریی کورددا تێکەڵ ببوو.

حکومەتێکی ناوەندییان هەبوو؟ نەخێر، وەک سیستەمێکی یەکێتیی هۆزی کار دەکردن کە میرانێکی نیمچەسەربەخۆ لەژێر سەرۆک هۆزەکاندا بوون؛ ئەمە ڕێگەی بە نەرمونیانی دەدا، بەڵام لە سەردەمەکانی داڕماندا بەشداریی لە پارچەپارچەبووندا دەکرد.

لە لووتکەی دەسەڵاتیاندا خاکەکەیان چەند گەورە بوو؟ لە لووتکەدا، خاکەکانیان لە هەولێر و مووسڵەوە بۆ تەورێز، گەنجە و دوین درێژ بووەوە و زیاتر لە 250,000 کیلۆمەتر دووجای لە مەسۆپۆتامیا، ئازەربایجان و قەفقاز دەگرتەوە.

میراتی هاوچەرخیان چییە؟ هۆزە کوردییە هاوچەرخەکان ڕەچەڵەکیان دەگەڕێننەوە بۆ تیرە هەزبانییەکان و ئەمە هاندەری نەتەوەخوازی و شانازیی کولتوورییە. نموونەی خۆڕاگرییان کاریگەریی لەسەر سیاسەتی هاوچەرخی کورد هەیە و قارەمانێتیی سەلاحەدین هێمای یەکگرتن و دەستکەوتە.

کۆتایی

گێڕانەوەی بنەماڵەی هەزبانی بەڵگەیە لەو داهێنەرێتییە هۆزییەی گەشەی کرد و گەیشتە ئاستی ئیمپراتۆرییەت؛ بە لقەکانی کە نەخشەی جیهانی ئیسلامیان دووبارە شێوە دا، لە داگیرکردنەکانیش تێپەڕی و مایەوە. لە دەستپێکێکی سادە لە ناوچە بەرزەکانی کوردستانەوە بۆ بنەماڵەی فەرمانڕەوای بەهێز لە خاکە دوورەکاندا، ئەوان توانای گونجانی کوردیان لە ناو هەڵکشان و داکشانی ئیمپراتۆرییەتەکاندا نواند. میراتەکەیان، کە لە سەرکەوتنەکانی سەلاحەدین و بەردەوامیی ناسنامە هۆزییەکاندا دەردەکەوێت، شوێنەواری هەمیشەیی یەکە سیاسییە سەرەتاییە کوردییەکان لەسەر مێژوو دەخاتە ڕوو و ڕۆحی نەبەزی نەتەوەیەک دەورووژێنێت.

سەرچاوەکان

هەزبانی - https://en.wikipedia.org/wiki/Hadhabani
مێژووی کورد - https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Kurds
بنەماڵەی ڕەوادی - https://en.wikipedia.org/wiki/Rawadid_dynasty
شەدادییەکان - https://en.wikipedia.org/wiki/Shaddadids
پرسیارەکان دەربارەی هۆزی هەزبانی - https://www.reddit.com/r/kurdistan/comments/1ge8ewa/questions_on_the_hadhabani_tribe
بنەماڵەی کوردیی ئەیوبی لە سەدەکانی 12 – 13ی زایینی - https://www.saradistribution.com/ayyubidscoins1.htm
مێژووی کورد - https://kurdistanmemoryprogramme.com/history-of-the-kurds
خەباتی درێژی کورد لەگەڵ بێدەوڵەتی - https://www.cfr.org/backgrounder/kurds-long-struggle-statelessness
کوردستان لە ئاوێنەی مێژوودا - https://www.azadiposts.com/kurdistan-in-the-mirror-of-history
کورد کێن؟ - https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29702440
بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کورد و کاریگەرییە دەرەکییەکان - https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA484746.pdf
مێژووی گەلی کورد - https://www.youtube.com/watch?v=BDgFc7ZpZcg
کوردەکانی سەدەی بیستەم - https://www.facebook.com/groups/kurdsofthetwentiethcentury
سەرۆک هۆزە کوردەکان چۆن هەڵدەبژێردران؟ - https://www.quora.com/How-were-Kurdish-tribal-leaders-selected
کورد: نەتەوەناسی، ئایین، جیۆپۆلیتیک - https://www.geopolitika.ru/en/article/kurds-ethnology-religion-geopolitics

ناوەڕۆک

پێشەکی