پێشەکی
گومبەتی حەلیمە خاتوون (بە تورکی: حەلیمە خاتوون گومبەتی، هەروەها حەلیمە خاتوون توربەسی) ئارامگایەکی سەدەی 14ە لە شارۆچکەی گەڤاش، لە کەناری باشووری دەریاچەی وان لە ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ. بەپێی نووسینە هەڵکەندراوەکەی سەر دەروازە، مەلیک عیزەددین، واتە عیزەددین شێر بەگ، بۆ ژنێک بە ناوی حەلیمە خاتوون دروستی کردووە؛ ئەو فەرمانڕەوایە بە کەسایەتییەکی دامەزرێنەری میرنشینە کوردییەکەی هەکاری دادەنرێت.
ئەم گۆڕە بەردینە فرەلایەنە لە قەراغی ڕۆژهەڵاتی گۆڕستانە ئیسلامییە مێژووییەکەی گەڤاش هەڵکەوتووە. یەکێکە لە بەرچاوترین یادگارەکانی پێش سەردەمی عوسمانی لە دەوروبەری دەریاچەی وان و بیرخەرەوەیەکی بەرچاوی دەسەڵاتی میرە کوردەکانە لە ناوچەی وان–هەکاری لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. سەرچاوەکان لەسەر ساڵی وردی دروستکردن و بنەماڵەی حەلیمە خاتوون هاوڕا نین، بەڵام لەسەر گرنگیی یادگارەکە هاوڕان.
زانیارییە خێراکان
ناو: گومبەتی حەلیمە خاتوون (توربەی حەلیمە خاتوون)
جۆر: گومبەت، ئارامگایەکی ئیسلامیی فرەلایەن
شوێن: گەڤاش، پارێزگای وان، ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ کەناری باشووری دەریاچەی وان
دروستکردن: 1335ی زایین (بەپێی نووسینەکەی دەروازە؛ هەندێک سەرچاوە 1358 دەنووسن)
فەرماندەر بۆ دروستکردن: مەلیک عیزەددین (عیزەددین شێر بەگ)، کە بە میرنشینی هەکارییەوە دەبەسترێتەوە
دروستکراو بۆ: حەلیمە خاتوون، کە دەگوترێت کچی ئەو بووە و لە هەمان ساڵدا مردووە
تەلارساز: ئەسەد، کوڕی پەهلەوان، لە ئەخڵات (ناوی لەسەر بەردی سەری پەنجەرەی باشوور نووسراوە)
کەرەستە: بەردی بڕاو و لووس / بەردی کڵسیی سپی
شێواز: نەریتی ئەنادۆڵی–سەلجوقیی سەدەکانی ناوەڕاست، هاوشێوەی گۆڕەکانی ئەخڵات
دەوروبەر: لای ڕۆژهەڵاتی گۆڕستانە ئیسلامییە مێژووییەکەی گەڤاش
ناوەڕۆک
گومبەتی حەلیمە خاتوون لە کوێیە؟
مشتومڕەکان و مێژووی جێگەی ناکۆکی
گومبەتی حەلیمە خاتوون لە کوێیە؟
گۆڕەکە لە گەڤاش هەڵکەوتووە، ناوچەیەک لە کەناری باشووری دەریاچەی وان، لە تەنیشت ڕێگە سەرەکییەکەی نێوان وان و تەتوان. دوورییەکی کەم لە بەندەری دوورگەی ئەخدامارەوە هەیە، کە کاتیدراڵە ئەرمەنییە بەناوبانگەکەی خاچی پیرۆزی سەدەکانی ناوەڕاستی تێدایە. بەمەش گۆڕەکە لە یەکێک لە دەوڵەمەندترین دیمەنە مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا هەڵکەوتووە.
لە لای ڕۆژهەڵاتی گۆڕستانە ئیسلامییە مێژووییەکەی گەڤاش وەستاوە؛ گۆڕستانێکی کۆن کە زۆرجار بە یەکێک لە گەورەترین گۆڕستانە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ئەنادۆڵ وەسف دەکرێت و بەردەگۆڕەکانی لە سەدەی 14ەوە تا 17 دەگرنەوە. گومبەتەکە مەزنترین بینای یادگارییە لەو مەیدانەی بەردەگۆڕە هەڵکەندراوەکاندا.
مێژوو و میرنشینی هەکاری
نووسینە هەڵکەندراوەکەی سەر دەروازە یادگارەکە بە مەلیک عیزەددین، واتە عیزەددین شێر بەگ، دەبەستێتەوە. بە فراوانی بە دامەزرێنەری میرنشینی هەکاری دەناسرێت، میرنشینێکی کورد کە لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا ناوچە چیاوییەکەی وان–هەکاریی لە ژێر دەسەڵاتیدا بوو. بەپێی ئەم گێڕانەوەیە، گۆڕەکە لە 1335دا بۆ کچەکەی حەلیمە خاتوون دروست کراوە، کە لە هەمان ساڵدا مردووە.
کتێبە ڕێبەرە ئینگلیزییەکان هەندێک جار حەلیمە خاتوون بە شێوەیەکی تر وەسف دەکەن: وەک شازادەیەکی قەرەقۆیونلو، واتە تورکمانەکانی مەڕەڕەش، کە شووی بە میری کوردی هەکاری کردبوو، فەرمانڕەوای ئەوکاتی ناوچەکە. ئەم دوو گێڕانەوەیە ئەوەندەی دەردەکەون لە یەکتر دوور نین؛ ڕەنگدانەوەی ئەوەن کە میرنشینە کوردییەکەی هەکاری بە هۆی هاوسەرگیری و سیاسەتەوە بە توندی بە هاوپەیمانییە تورکمانییەکانی دەوروبەری تێکەڵ بووبوو.
نەریتی خۆجێیی ڕەچەڵەکێکی دیار بە حەلیمە خاتوون دەبەخشێت؛ وەک نەوەی شێخ ئیبراهیم و هاوسەری شێخ محەمەد تەیار، کە دەگوترێت کوڕی عەبدولقادری گەیلانیی کەسایەتییە مەزنە سۆفییەکە بووە. ئەم ڕەچەڵەکانە نەریتین و بە بەڵگەی پتەو سەلمێنراو نین، وردەکارییەکانیش لە نێوان گێڕانەوەکاندا جیاوازن.
تەلارسازی
گومبەتەکە بینایەکی دوو نهۆمە: ژوورێکی یادگاری لە سەرەوەی ژوورەگۆڕێکی خوارەوە (جەنازەلیک) دروست کراوە، کە لە دەرگایەکی لای ڕۆژهەڵاتەوە بە پلەیەک دەچیتە ناوی. بنکەیەکی چوارگۆشە بە گۆشە لارکراوەکان بەرز دەبێتەوە و دەبێتە جەستەیەکی دوازدەلایەن، کە سەربانێکی بەرزی بەردینی مەخرووتیشێوە یان هەرەمیشێوە (کوڵاه) تاجی لەسەرە؛ ئەو شێوەیەی کە پەیکەرە دیارەکەی گومبەت پێک دەهێنێت.
دەروازەیەکی تاجدار و ڕازاوە (تاجقاپی) ڕووی باکوور دیاری دەکات. پەنجەرەکان لە لایەنەکانی تر دەکرێنەوە و تاقە سێگۆشەکان ڕووەکانی نێوانیان شێوە دەدەن. هەموو ڕووکارەکان بە چین و نەخشی بازنەیی و ڕازاندنەوەی ڕووەکی و ئەندازەیی و خۆشنووسی هەڵکەندراون. گۆڕەکە بە بەردی کڵسیی سپیی وردتاشراو دروست کراوە و نەخشە و نەریتی ڕازاندنەوەی گۆڕە بەناوبانگەکانی سەردەمی سەلجوقی لە ئەخڵاتی نزیک دووبارە دەکاتەوە؛ ئەمەش گونجاوە، چونکە تەلارسازەکەی، ئەسەد، خەڵکی ئەو شارۆچکەیە بوو.
بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
گومبەتی حەلیمە خاتوون یەکێکە لە ڕوونترین یادگارە ماوەکانی میرنشینە کوردییەکەی هەکاری لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. پیشان دەدات بنەماڵەکانی میرە کوردەکان تەنها هێزی سەربازی و سیاسی نەبوون، بەڵکو پشتگیری تەلارسازیی یادگاریشیان دەکرد و فەرمانی بەردکاریی ورد و پێشکەوتوویان دەدا کە هاوتای بەرهەمەکانی بنەماڵە گەورەکانی ئەنادۆڵ لەو سەردەمەدا بوو.
هەروەها مێژووی بنەماڵە کوردییەکان بە جێگیری لە ناو دیمەنە ڕۆشنبیرییە چینبەچینەکەی دەریاچەی واندا دادەنێت، کە میراتی کورد و ئەرمەنی و تورکمان شان بە شانی یەکتر تێیدا وەستاون. گومبەتەکە دوورییەکی کەمی لە کاتیدراڵە ئەرمەنییەکەی ئەخدامار و لە گۆڕە سەلجوقییەکانی ئەخڵات لە ئەوبەری ئاوەکەوە هەیە.
هێڵی کات
سەرەتای سەدەی 14 — عیزەددین شێر بەگ لە بەرزاییەکانی وان–هەکاری سەرکردایەتیی میرنشینی هەکاری دەکات
1335 — گومبەتەکە بۆ حەلیمە خاتوون دروست دەکرێت، بەپێی نووسینەکەی دەروازە
1358 — بەرواری جێگرەوەی دروستکردن کە چەند سەرچاوەی ئینگلیزی دەینووسن
سەدەکانی 14–17 — گۆڕستانە ئیسلامییەکەی گەڤاش لە دەوروبەری هێشتا بەکار دەهێنرێت
2007 — بینایەکی چوار نهۆمی بەشی ناوخۆیی خوێندکاران ڕاست لە پشت گۆڕەکە دروست دەکرێت
2014 — وێنە بڵاوکراوەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕەخنەی سەرانسەریی لە بەشی ناوخۆییەکە دەورووژێنن
2022 — دوای چەند ساڵێک فشاری خەڵک، بەشی ناوخۆییەکە دەڕووخێنرێت
مشتومڕەکان و مێژووی جێگەی ناکۆکی
بەرواری دروستکردن بە ڕاستی نادیارە. دامەزراوە تورکییەکانی میرات و نووسینە هەڵکەندراوەکەی دەروازە بە گشتی بەوە دەخوێندرێنەوە کە 1335 دەنووسن، لە کاتێکدا زۆر سەرچاوەی گەشتیاریی ئینگلیزی 1358 تۆمار دەکەن. هەردوو بەروارەکە لە سەرچاوە متمانەپێکراوەکاندا هاتوون و ناکۆکییەکە بە تەواوی چارەسەر نەکراوە.
ناسنامەی حەلیمە خاتوونیش جێگەی مشتومڕە؛ ئایا کچی عیزەددین شێر، میری کوردی هەکاری بووە، یان شازادەیەکی قەرەقۆیونلو کە بە هاوسەرگیری چووەتە ناو میرنشینەکە، یان هەردووکیان؛ هەروەها ئایا شێخ ئیبراهیمی نزیک ئەو شوێنە باوکی بووە یان باپیرێکی پێشووتری. پرسیارێکی تری چۆنیەتیی ناساندنیش هەیە: دەسەڵاتدارانی ڕۆشنبیریی تورکیا گۆڕەکە بە یادگارێکی هونەری «تورکی–ئیسڵامیی پێش عوسمانی» پێشکەش دەکەن، بەڵام لە مێژووی کورددا بە یادگارێکی میرنشینە کوردییەکەی هەکاری دەخوێندرێتەوە. هەردوو خوێندنەوەکە ڕەنگدانەوەی جیهانە تێکەڵەکەی بنەماڵە حوکمڕانەکانن لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
پاراستن و گۆڕەکە لە ئەمڕۆدا
گومبەتەکە یادگارێکی پارێزراوی میرات و نیشانەیەکی بەناوبانگی گەڤاشە. بەڵام دەوروبەرەکەی بوو بە بابەتێکی ناوبانگدار و جێگەی مشتومڕ: بینایەکی چوار نهۆمی بەشی ناوخۆیی خوێندکاران کە لە 2007دا ڕاست لە پشت گۆڕەکە دروست کرابوو، دوای بڵاوبوونەوەی وێنەکانی لە ئینتەرنێت لە 2014ەوە ڕەخنەی فراوانی لێ گیرا؛ دوای فشاری بەردەوامی خەڵکیش لە 2022دا ڕووخێنرا. ڕاپۆرتەکان هەروەها لە ساڵاندا زیان و پشتگوێخستنیان لە گۆڕستانە فراوانترەکە باس کردووە.
ئەمڕۆ گۆڕەکە بۆ سەردانکەرانی ڕێگەی کەناری دەریاچەی وان بەردەستە، کە سەردانەکەی زۆرجار لەگەڵ گەشتێک بۆ دوورگەی ئەخدامار تێکەڵ دەکرێت. هێشتا ناوەندێکە بۆ سەرنج بۆ میراتی کوردی و سەدەکانی ناوەڕاست لە ناوچەکە.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بەدلیس: میرنشینە کوردییەکە و شەرەفنامە
بابەتە پەیوەندیدارەکانی تر بریتین لە شارۆچکەی گەڤاش، دەریاچەی وان، میرنشینە کوردییەکەی هەکاری، کاتیدراڵە ئەرمەنییەکەی دوورگەی ئەخدامار و گۆڕەکانی سەردەمی سەلجوقی لە ئەخڵات لە ئەوبەری دەریاچەکە.
پرسیارە باوەکان
گومبەتی حەلیمە خاتوون چییە؟
ئارامگایەکی بەردینی فرەلایەنی سەدەی 14ە لە گەڤاش، لە کەناری باشووری دەریاچەی وان، کە وەک گۆڕ بۆ ژنێک بە ناوی حەلیمە خاتوون دروست کراوە.
کێ گومبەتی حەلیمە خاتوونی دروست کردووە؟
نووسینەکەی دەروازە مەلیک عیزەددین (عیزەددین شێر بەگ) بە دروستکەری دادەنێت. بە دامەزرێنەرێکی میرنشینە کوردییەکەی هەکاری دادەنرێت و دەگوترێت بۆ کچەکەی دروستی کردووە.
ئایا گومبەتی حەلیمە خاتوون کوردییە؟
پەیوەندییەکی نزیکی بە میرنشینە کوردییەکەی هەکارییەوە هەیە، کە فەرمانڕەواکەی فەرمانی دروستکردنی داوە. بەڵام لە جیهانە تێکەڵەکەی کورد و تورکمان و ئەرمەنیی دەریاچەی وان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا هەڵکەوتووە، و دامەزراوە تورکییەکانی میراتیش بە هونەری تورکی–ئیسڵامیی پێش عوسمانی پۆلێنی دەکەن.
کەی دروست کراوە؟
نووسینەکە بە گشتی بە 1335 دەخوێندرێتەوە، لە کاتێکدا چەند سەرچاوەی ئینگلیزی 1358 دەنووسن؛ بەروارە وردەکە هێشتا جێگەی مشتومڕە.
لە کوێیە و ئایا دەکرێت سەردانی بکەیت؟
لە گەڤاش، پارێزگای وان، لە تەنیشت ڕێگەی وان–تەتوان، نزیک بەندەری دوورگەی ئەخدامار هەڵکەوتووە و بۆ سەردانکەران بەردەستە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
گومبەتی حەلیمە خاتوون — ویکیپیدیا (ویکیپیدیای تورکی)
گومبەتی حەلیمە خاتوون لە گەڤاش — پۆرتاڵی ڕۆشنبیری (وەزارەتی ڕۆشنبیریی تورکیا)