هەلیسە: گەنمەکەی زەماوەندی کوردی و ئەو مەنجەڵەی شەوێکی تەواوی دەوێت
لە پارێزگای کوردیی ئاغریدا، ئاگری، ئەو خاکەی ناوی لە چیای ئارارات وەرگرتووە، ئەو لووتکە گڕکانییە مەزنەی لە کەناری بەرزاییەکانی کوردستان و دەشتی بەرزی ئەرمینیا وەستاوە، خواردنێک بە ناوی هەلیسە بۆ زەماوەند و جەژن دروست دەکرێت. هەمان ئەو خواردنەیە کە لە سەرانسەری ئەناتۆڵیادا بە کەشکەک و لە ناوچە فراوانترەکەدا بە هەرسە یان هەریسە ناسراوە: دەنکی تەواوی گەنم و گۆشتی بەرخ کە شەوێکی تەواو پێکەوە بە هێواشی لە مەنجەڵی زۆر گەورەدا لێ دەندرێن، پاشان بەهێزترین پیاوەکانی گوند بە کوتەکە دارینەکان لێیان دەدەن تا دانە و گۆشت تێکەڵی یەکتر دەبن و هەمووی دەبێتە حەریرەیەکی لووس و ئاوریشمئاسا و کەهرەبایی. ئەمە خواردنە کۆمەڵایەتییەکەی ئاهەنگە: کەسێک بە تەنها ناتوانێت دروستی بکات، بە خێرایی دروست ناکرێت و لە مەنجەڵێکی بچووکدا دروست ناکرێت. مەنجەڵێکی گەورەی دەوێت، ئاگرێک کە تەواوی شەو بسووتێت، بەیانییەکی لێدانی بەکۆمەڵ، و جەماوەرێک بۆ خواردنی ئەوەی کاری شەوەکە بەرهەمی هێناوە. هەلیسە و کەشکەک لەلایەن UNESCOوە وەک میراتی کولتووریی ناماددیی ناوچەکە ناسێنراوە: خواردنێک کە ژن و پیاو پێکەوە کار دەکەن بۆ لێنانی گەنم و گۆشت لە مەنجەڵە زۆر گەورەکاندا، و بەیانی بەهێزترین گەنجەکانی گوند بانگ دەکرێن بۆ لێدانی بە کوتەکە دارینەکان، لە کاتێکدا ژەنیارەکانی زوڕنا ئاوازێکی دیاریکراو دەژەنن کە چڕبوونەوەی خواردنەکە ڕادەگەیەنێت. ئامادەکردنە ڕێوڕەسمییەکە هێندەی خودی دانەوێڵەکە کۆنە. خواردنەکە لە زەماوەند و جەژنی خەتەنەکردن و جەژنە ئایینییە کوردییەکاندا لە سەرانسەری ئاغری و باکوور و ناوچە شاخاوییە فراوانترەکەی کوردستان پێشکەش کراوە، هەر لەو کاتەوە کە دەکرێت ئەم نەریتە بە بەڵگە تۆمار بکرێت. ئەو گەنمەیە کە شەوێکی دەوێت بۆ بوون بە خواردن؛ ئەو خواردنەی بە ئاگر و کات و هێزی دەستی زۆر کەس ڕەقترین دانەوێڵە دەگۆڕێت بۆ ئاوریشمئاساترین حەریرە. ئەمە سەد و چل و چوارەم وتاری زنجیرەکەیە. گەنیم باسی گەنمی لە پێگەیشتنی ئەیلوولدا کرد. فریک باسی گەنمی ناو ئاگری حوزەیرانی کرد. هەلیسە باسی ئەو گەنمە دەکات کە تەواوی شەو لێی دەدرێت بۆ خواردنی زەماوەند. سێینەی گەنمی کوردی تەواو بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• هەلیسە (کەشکەک) گەنمی تەواو و گۆشتی بەرخە کە شەوێکی تەواو بە هێواشی لێ دەندرێن و بە کوتەک لێیان دەدرێت تا ئاوریشمئاسا دەبن؛ گەنمەکەی زەماوەندی کوردی
• بە تایبەتی لە ئاغری، پارێزگای کوردیی ئاگری و چیای ئارارات، و لە سەرانسەری باکوور بە بەڵگە تۆمار کراوە
• میراتی کولتووریی ناماددیی UNESCO؛ پیاوان بە کوتەکە دارینەکان لە گەنمەکە دەدەن لە کاتێکدا ژەنیارەکانی زوڕنا دەژەنن
• سێینەی گەنمی کوردی تەواو دەکات: گەنیم (دانەوێڵەی ئەیلوول) → فریک (ئاگری حوزەیران) → هەلیسە (حەریرەی شەوی زەماوەند)
زانیارییە خێراکان
ناوە کوردییەکان: هەلیسە (ئاغری و ئاگری)؛ کەشکەک (لە ئەناتۆڵیا و کوردستان بە فراوانی)؛ هەرسە (شێوەزاری بایبورت)؛ خواردنەکەی گەنم و گۆشتی بەرخ
پێکهاتەکان: دەنکی تەواوی گەنم، گۆشتی بەرخ یان مریشکی ئێسکدار، پیاز و بەهارات؛ لە کۆتاییدا کەرە و ڕۆنی بیبەری سووری بۆ زیاد دەکرێت
ڕێکار: شەوێکی تەواو لە مەنجەڵە گەورەکاندا لێ دەندرێت؛ بە کوتەکە دارینەکان لە گەنمەکە دەدرێت تا دانە و گۆشت تێکەڵ دەبن و دەبنە حەریرەیەکی ئاوریشمئاسا
بۆنە: زەماوەندە کوردییەکان، جەژنی خەتەنەکردن و ئاهەنگە ئایینییەکان؛ خواردنێکی بەکۆمەڵ کە پێویستی بە دەستی زۆر کەس هەیە
ئەو شەوەی گەنمەکە لێ دەندرێت
ئامادەکردنی هەلیسە و کەشکەک پێش ڕۆژی زەماوەندەکە دەست پێ دەکات. گەنمەکە دەشۆردرێت، بە پێی نەریتی کۆن لەگەڵ دوعادا دەشۆردرێت، پاشان دەبرێتە سەر هەوەنێکی گەورەی بەردین کە لەگەڵ میوزیکی دەهۆڵ و زوڕنا توێکڵەکەی لێ دەکرێتەوە. ئەو ئێوارەیە، گەنمە توێکڵکراوەکە و پارچەکانی گۆشتی بەرخی ئێسکدار و پیاز و بەهارات و ئاو و ڕۆن دەخرێنە مەنجەڵە گەورەکەی دەرەوە. لە ژێر مەنجەڵەکە ئاگر دادەگیرسێت و تەواوی شەو دەسووتێت. هیچ کەسێک بە تەنها چاودێریی ناکات: چێشتلێنانەکە بەکۆمەڵە، هەر کەسێک بە نۆرە سەرنج دەدات و کار دەکات. تا بەیانی گەنمەکە هەموو ئەو شلەیەی هەڵمژیوە کە دەتوانێت هەڵیبگرێت و دەست بە هەڵوەشانەوە دەکات؛ گۆشتی بەرخەکە هەموو چەوری و کۆلاجینی خۆی داوەتە ئاوی گۆشتەکە و لە ئێسکەکە جیادەبێتەوە. لەم کاتەدا بەهێزترین پیاوەکانی گوند بانگ دەکرێن. کوتەکە درێژە دارینەکان هەڵدەگرن و بە ڕیتم و بەردەوامی دەست بە لێدان لە ناوەڕۆکی مەنجەڵەکە دەکەن، لە کاتێکدا جەماوەر کۆ دەبێتەوە و زوڕناژەنەکان ئاوازێکی دیاریکراو دەژەنن کە چڕبوونەوە ڕادەگەیەنێت، ئەو ساتەی لێدانەکە دەست بە گۆڕینی خواردنەکە دەکات. گەنمەکە هەڵدەوەشێتەوە، ڕیشاڵەکانی گۆشت تێکەڵی دانەکە دەبن و هەموو تێکەڵەکە دەبێتە حەریرەیەکی یەکگرتوو و لووس و کەهرەبایی: ئاوریشمئاسا و دەوڵەمەند، بە تامێکی قووڵی بیست کاتژمێر لێنانی هێواش. ئەو کەرە و ڕۆنەی بیبەری سوور کە بەسەریدا دەڕژێندرێت، هەنگاوی کۆتایی ئاشپەزخانەی باکوور، دەچێتە ناو ڕووی حەریرەکە و بە خولانەوە کۆمەڵەی سوور و زێڕین دروست دەکات. پاشان پێشکەش دەکرێت، بەو جەماوەرەی دروستی کردووە.
هەلیسە و چیای ئاغری
زنجیرەکە پێشتر چووەتە ئاغری و ئاگری. وتاری عاشورە چووە ئەوێ، یان بە وردی بۆ ئەو چیا مەزنەی لەوێوە دیارە: چیای ئارارات، ئەو شوێنەی بە پێی نەریت شوێنی کەشتیی نوحە، کە یەکەم عاشورە لە دوا دانەوێڵە و میوە ماوەکانی سەر کەشتییەکە دروست کرا. پارێزگای ئاغری بەرزایی کوردستانە لەو شوێنەی تورکیا بە ئەرمینیا و ئێران دەگات، کە ئەو چیایە لەوێدا بە تەنها لە سەرەوەی دەشتی بەرزەکە ڕاوەستاوە و ناوی بە ناوچەکە بەخشیوە و لە ڕۆژە ڕوونەکاندا لە وان و یەریڤان و گوندە کوردییە بڵاوەکانی سەر لێژاییەکانیەوە دەبینرێت. هەلیسە لەم سروشتەوە هاتووە: بە تایبەتی لە ئاغری بە بەڵگە تۆمار کراوە، بە هەمان ئەو گەنمە دروست دەکرێت کە بۆ یەکەم جار لە نزیک قەرەجەداغ ڕوا، گەنیم، سەد و بیست و حەوتەم وتار؛ هەمان ئەو گەنمەی لە حوزەیراندا ئاگر تێبەردەدرێت، فریک، سەد و چل و سێیەم وتار؛ هەمان ئەو دانەیەی ئەم زنجیرەیە لە هەموو شێوەکانیدا شوێنی هەڵگرتووە کە ئاشپەزخانەی کوردی دروستکردنیان دەزانێت. لە هەلیسەدا گەنمەکە ناچێتە ئاش و بە ئاگر تێناپەڕێت. دەچێتە ناو مەنجەڵە گەورەکە و تەواوی شەو لەوێ دەمێنێتەوە، و بەیانی ئەوەندە لێی دەدرێت تا ناسنامەی دانەی خۆی بە تەواوی لەدەست دەدات و دەبێتە شتێکی تر: چیتر گەنم نییە، بەڵکو حەریرەیە؛ چیتر پێکهاتەیەکی جیاواز نییە، بەڵکو ماددەیەکی یەکگرتووە کە لەو گۆشتی بەرخە جیا ناکرێتەوە کە لە تەنیشتی لێنراوە. ئەمە ئەو شێوەیەی گەنمە کە زۆرترین ئارامگرتنی دەوێت و زۆرترین هاوبەشی تێدایە و ڕاستەوخۆترین پەیوەندیی بە ئاهەنگەوە هەیە. ئەو چیا کوردییەی یەکەم گەنمی بە جیهان بەخشی، دواجار ئەمەشی پێ بەخشی: ئەو گەنمەی تەواوی شەو بۆ زەماوەندێک لێ دەندرێت و لە بەرەبەیاندا لێی دەدرێت کاتێک ژەنیارەکان دەژەنن.
پرسیارە باوەکان
هەلیسە و کەشکەک چییە؟
هەلیسە، کەشکەک، دەنکی تەواوی گەنمە کە شەوێکی تەواو لەگەڵ گۆشتی بەرخ یان مریشک بە هێواشی لە مەنجەڵێکی گەورەی دەرەوەدا لێ دەندرێت، پاشان بەیانی بە کوتەکە دارینەکان لێی دەدرێت تا دانە و گۆشت بە تەواوی تێکەڵ دەبن و دەبنە حەریرەیەکی لووس و ئاوریشمئاسا و کەهرەبایی. لە کۆتاییدا کەرە و ڕۆنی بیبەری سووری بۆ زیاد دەکرێت و پێشکەش بە خەڵکە کۆبووەکەی کۆمەڵگا دەکرێت. خواردنێکی جەژن و ئاهەنگە لە ئاغری و ناوچە شاخاوییە کوردییەکەی باکوور، کە بۆ زەماوەند و جەژنی خەتەنەکردن و ئاهەنگە ئایینییەکان دروست دەکرێت.
بۆچی کەشکەک و هەلیسە خواردنێکی بەکۆمەڵە؟
قەبارە و کاری هەلیسە دروستکردنی بۆ تاکە ماڵێک نامومکین دەکەن. مەنجەڵەکە گەورەیە، ئەوەندە گەورە کە سەدان میوانی زەماوەند تێر بکات. لێنانەکە تەواوی شەو دەخایەنێت و پێویستی بە چاودێریی بەردەوام هەیە. لێدانەکەی بەیانی پێویستی بە هێزی چەند پیاوێک هەیە کە بە نۆرە کار دەکەن. ئەو ژەنیارەکانی زوڕناش کە لە کاتی لێدانەکەدا دەژەنن، بەشێکن لە بەرهەمهێنانەکە و تەنها سەرگەرمی نین: ئاوازە دیاریکراوەکەیان چڕبوونەوە ڕادەگەیەنێت و کارەکە ڕێک دەخات. خواردنەکە، وەک نووسەرێکی خواردن تێبینیی کردووە، «خواردنێکی سۆسیالیستی»یە، چونکە تەنها کۆمەڵگایەک دەتوانێت دروستی بکات و دەبێت لەگەڵ هەموو کەسانی ئامادە دابەش بکرێت.
هەلیسە چ پەیوەندییەکی بە گەنیم و فریک هەیە؟
هەرسێکیان لە هەمان ڕووەکەوە دروست دەکرێن، گەنمی باکووری کوردستان کە بۆ یەکەم جار لە نزیک قەرەجەداغ ڕواندرا. گەنیم (وتاری #127) گەنمەکەی پێگەیشتنی تەواوی ئەیلوولە کە دەهاڕدرێت و دەبێتە ئارد بۆ نان و ساوەر. فریک (وتاری #143) هەمان گەنمە کە لە حوزەیراندا هێشتا بە سەوزی دەبڕدرێت و بە ئاگر دەبرژێندرێت و دەبێتە دانەوێڵەیەکی دووکەڵئاسا. هەلیسە دانە تەواوە پێگەیشتووەکەیە کە دەخرێتە مەنجەڵێکی گەورە و شەوێکی تەواو لەگەڵ گۆشت لێ دەندرێت تا هەڵدەوەشێتەوە: نە دەهاڕدرێت و نە دەبرژێندرێت، بەڵکو بە دەستی زۆر کەس پێکەوە لێی دەدرێت و دەبێتە حەریرە. سێ ڕێکار، سێ خواردنی بە تەواوی جیاواز لە هەمان دانەوێڵە. ڕۆژژمێری گەنمی کوردی لە حوزەیرانەوە، فریک، بە ئەیلوولدا، گەنیم، دەگاتە شەوی زەماوەند، هەلیسە.
کۆتایی
هەلیسە سەد و چل و چوارەم وتاری زنجیرەکە و کۆتا وتارە لە سێ وتارەکەی گەنمی کوردی. گەنیم چیرۆکی ڕەگی دانەوێڵەکە و شوێنی لە بناغەی شارستانییەتی کوردیدا گێڕایەوە. فریک چیرۆکی ئەو دانەیەی گێڕایەوە کە بە ئاگر گیرا و کرا بە شتێکی دووکەڵئاسا و کۆن. هەلیسە چیرۆکی ئەو دانەیە دەگێڕێتەوە کە بە شەوێکی تەواوی لێنانی بەکۆمەڵ هەڵدەوەشێتەوە و بەهێزترین پیاوەکانی گوند لێی دەدەن تا دەبێتە حەریرەیەک کە جەماوەری زەماوەندێک تێر دەکات. سێ ڕێگا بۆ کردنی گەنم بە خواردن. سێ دەربڕین لەوەی گرنگترین ڕووەکی چیاکانی کوردستان دەتوانێت ببێت. دوای سەد و چل و چوار وتار، گەنمەکە تەواو بوو، و زەماوەندەکە هێشتا بەردەوامە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com — عاشورە: خواردنە مەزنە بەکۆمەڵەکەی تر لە پارێزگای شاخاویی ئاغری و ئارارات