پێشەکی
هوومان یەکێکە لە ستایشکراوترین پاڵەوانە توورانییەکانی شاینامە، کتێبە فارسییەکەی پاشاکان: فەرماندەیەکی بەهێزی تووران و برای پیرانی بەشەڕەف، کە ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێرییەکەی ئەوەندە مەزن بوون کە تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی هەمیشەییی ئەو، سەرسامیان پێی دەکرد. لە حەماسەیەکدا کە چیرۆکە درێژەکەی شەڕەکانی نێوان ئێران و تووران زۆربەی لە ڕوانگەی لایەنی ئێرانییەوە دەگێڕێتەوە، هوومان وەک یەکێک لە کەسایەتییە دەگمەنەکانی گەلی دوژمن دەردەکەوێت کە بە شەڕەف و ڕێزی ڕاستەقینەوە وێنا کراون.
هوومان کوڕی ویسە و دووەم کەسی پێشەنگی هۆزی مەزنی ویسە بوو، دوای براکەی، پیران. ئەو بەرزترین فەرماندەی سوپای تووران بوو؛ شەڕکەرێکی ئازا و جوانمێر کە لە ماوەی شەڕە درێژەکاندا لە خزمەتی ئەفراسیابی پاشای تووران جەنگا. لە شەڕە مەزنەکەی دوازدە ڕوخدا کۆتاییی ژیانی هات؛ لە شەڕی تاک بە تاکدا بەدەستی پاڵەوانە ئێرانییەکە، بیژەن، کوژرا؛ مردنێکی شایستە بۆ پاڵەوانێکی شایستە.
هوومان وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبەکەی پاشاکان سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە. ناسینی هوومان واتە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕووە بەشەڕەفترەکەی دوژمن لە حەماسە مەزنەکەدا؛ پاڵەوانێکی توورانی کە جوانمێری و ئازایەتییەکەی تەنانەت ستایشی دوژمنانیشی بەدەست هێنا. هەروەها واتە نرخدان بە توانای حەماسەکە بۆ ڕێزگرتن لە ئازایەتی و شەڕەف لە هەر شوێنێکدا هەبن، تەنانەت لە نێو دوژمنایەتیی درێژی ئێران و تووراندا. ئەو یەکێکە لە باشترین پاڵەوانەکانی لایەنی بەرامبەر.
ناوەڕۆک
جوانمێرییەکی ستایشکراو لەلایەن دوژمنەوە
هوومان کێیە؟
هوومان، کە بە پیتی لاتینی Human یان Homanیش دەنووسرێت، یەکێکە لە بەناوبانگترین پاڵەوانە توورانییەکانی شاینامە. ئەو لە نەوەکانی توور و کوڕی ویسەیە، برای پیرانی بەشەڕەفە و دوای ئەو دووەم کەسی پێشەنگی هۆزی ویسەیە؛ پێگەی بەرزترین فەرماندەی سوپای توورانی هەیە. هوومان بە ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێری دەناسرێت؛ ئەم سیفەتانە ئەوەندە بەرچاون کە تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی هەمیشەییی تووران، ستایشی کەسایەتیی ئەویان دەکرد. لە ماوەی شەڕە درێژەکانی نێوان ئێران و تووراندا لە خزمەتی ئەفراسیابی پاشای تووران جەنگا و لە شەڕە مەزنەکەی دوازدە ڕوخدا، لە شەڕی تاک بە تاک لەگەڵ پاڵەوانە ئێرانییەکە، بیژەن، کوژرا. وەک یەکێک لە بەشەڕەفترین و ستایشکراوترین پاڵەوانە توورانییەکان یاد دەکرێتەوە؛ دوژمنێکی شایستە و جوانمێری ئێران.
بنەماڵەی ویسە
هوومان سەر بە بنەماڵەی ویسەیە، گرنگترین هۆزی توورانی لە شاینامەدا و ڕکابەرە مەزنەکەی بنەماڵە پاڵەوانەکانی ئێران لە لایەنی توورانییەوە. ویسەگان لە نەوەکانی توور، باوباپیری توورانییەکان، بوون؛ وەک بنەماڵەی پێشەنگی شەڕکەران و فەرماندەکانی تووران لە ژێر فەرمانڕەواییی پاشا ئەفراسیاب خزمەتیان دەکرد. هۆزەکە ناوەکەی لە ویسە وەرگرتبوو، باوکی هوومان و براکانی، کە فەریقی سوپای تووران بوو.
ویسە چەندین کوڕی هەبوو کە شەڕکەری تووران بوون؛ لەوانە پیران، وەزیر و فەرماندەی گشتیی دانا و بەشەڕەف؛ هوومان، بەرزترین فەرماندەی مەیدانی؛ و کەسانی دیکە وەک بارمان، نەستیهان، لەحاک و فەرشیدوەرد. لە نێو ئەمانەدا پیران و هوومان بە ڕادەیەکی زۆر لە هەمووان بەرچاوتر بوون، دوو کەسی پێشەنگی هۆزەکە: پیران وەک وەزیری دانا و سپاهبەدی ئەفراسیاب و هوومان وەک فەرماندەی یەکەمی سوپا. بەمەش بنەماڵەی ویسە وەک بنەماڵە مەزنە شەڕکەرەکەی تووران دەردەکەوت؛ هاوتای بنەماڵە ئێرانییەکانی وەک بنەماڵەی گودەرز بوو لە لایەنی دوژمنەوە. جێی سەرنجە کە هۆزی ویسە لە بنەماڵەی خودی ئەفراسیاب جیاوازە؛ ویسەگان ئەو بنەماڵە مەزنە خانەدانە بوون کە خزمەتی تەختی توورانیان دەکرد. ناسنامەی هوومان وەک ئەندامێکی پێشەنگی گرنگترین هۆزی تووران و وەک برای پیرانی بەشەڕەف، پێگەکەی لە حەماسەکەدا وەک یەکێک لە پاڵەوانە یەکەمەکانی تووران دیاری دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
هوومان یەکێکە لە بەناوبانگترین و ستایشکراوترین پاڵەوانە توورانییەکانی شاینامە.
کوڕی ویسە و برای پیرانی بەشەڕەفە.
بەرزترین فەرماندەی سوپای تووران بوو.
بە ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێری دەناسرێت.
تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی هەمیشەییی ئەو، ستایشی کەسایەتیی ئەویان دەکرد.
لە شەڕی دوازدە ڕوخدا بەدەستی پاڵەوانەکە، بیژەن، کوژرا.
زانیارییە خێراکان
ناو: هوومان (هەروەها بە پیتی لاتینی Human، Homan)
ڕۆڵ: بەرزترین فەرماندەی سوپای تووران
هۆز: بنەماڵەی ویسە
باوک: ویسە
برا بەناوبانگەکەی: پیران، وەزیرە بەشەڕەفەکەی تووران
خزمەت دەکات بە: ئەفراسیاب، پاشای تووران
بەناوبانگە بە: ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێری
ستایشکراو لەلایەن: تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی
مردن: کوژرا بەدەستی بیژەن لە شەڕی دوازدە ڕوخدا
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسیی ئێرانی
برای پیران
پێگەی هوومان لە حەماسەکەدا بە توندی بە پێگەی برا بەناوبانگەکەی، پیران، بەستراوەتەوە؛ وەزیر و فەرماندەی گشتیی دانا و بەشەڕەفی تووران. پیران یەکێکە لە ستایشکراوترین کەسایەتییەکانی تەواوی شاینامە، توورانییەکی بەشەڕەف و ئاشتیخواز کە لە تەنیشت ئەغریرەت یەکێکە لەو توورانییە زۆر کەمانەی حەماسەکە بە شێوەیەکی تەواو ئەرێنی وێنایان دەکات. هوومان وەک برای پیران و دووەم کەسی پێشەنگی هۆزی ویسە، لەو شەڕەف و ڕێزەدا هاوبەشە کە بنەماڵەکە و بە تایبەتی پیران پێیان بەناوبانگ بوون.
هەردوو براکە پێکەوە لە پێشەوەی لایەنی تووراندا وەستابوون؛ پیران وەک وەزیری دانا و فەرماندەی گشتی هەوڵی دەدا هەر کاتێک بۆی دەکرا توندیی ململانێکە کەم بکاتەوە و بە شەڕەفەوە هەڵسوکەوت بکات، هوومانیش وەک فەرماندەی یەکەمی مەیدان و شەڕکەرە بەهێزەکەی سوپا. کاتێک پیران زیاتر لە هەموو شتێک بە دانایی و شەڕەف و ئاشتیخوازی دەناسرێت، هوومان بە ئازایەتیی جەنگی و جوانمێری دەناسرێت؛ هەردوو براکە پێکەوە ڕووە بەشەڕەفترینەکەی تووران بەرجەستە دەکەن. پەیوەندیی هوومان بە پیرانی بەشەڕەفەوە، وێنای خودی ئەو وەک پاڵەوانێکی شایستە و جوانمێر بەهێزتر دەکات؛ جیاواز لە کەسایەتییە خائین و بێشەڕەفەکانی دەرباری تووران وەک گەرسیڤازی فێڵباز. لە هاوکاریی هەردوو براکەدا، پیرانی دانا و هوومانی ئازا، حەماسەکە جووتێک ڕابەری بەڕاستی بەشەڕەف بە تووران دەبەخشێت، ڕکابەرانی شایستەی پاڵەوانەکانی ئێران؛ ناسنامەی هوومان وەک برای پیرانی خۆشەویست لە ناوەندی پێگە ڕێزلێگیراوەکەی لە نەریتەکەدایە.
بەرزترین فەرماندەی تووران
هوومان پلەی بەرزترین فەرماندەی سوپای توورانی هەبوو؛ فەرماندەی یەکەمی مەیدانی تووران لە ژێر دەسەڵاتی پاشا ئەفراسیاب و فەرماندەی گشتی، پیران. لەم ڕۆڵەدا کەسایەتییەکی پێشەنگی شەڕە درێژەکانی نێوان ئێران و تووران بوو؛ لە مەیداندا فەرماندەییی هێزە توورانییەکانی دەکرد و لە کەمپەینە زۆرەکانی سەردەمی پاڵەواناندا لە شەڕدا ڕووبەڕووی پاڵەوانەکانی ئێران دەبووەوە.
هوومان وەک فەرماندەی یەکەمی سوپاکانی تووران بەردەوام لە ناوەڕاستی شەڕەکاندا بوو؛ شەڕکەرێکی بەهێز و ئازا کە لێهاتوویییەکەی دەیکردە یەکێک لە بەهێزترین پاڵەوانەکانی لایەنی دوژمن. بەشداریی شەڕ و کەمپەینە مەزنەکانی کرد، لەوانە شەڕە شەوانە بەناوبانگەکان و ململانێ درێژەکانی نێوان هەردوو گەلەکە؛ لە ڕووداوێکەوە بۆ ڕووداوێکی دیکە وەک یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگە توورانییەکان تۆمار کراوە. فەرماندەییی باڵا و ئازایەتیی جەنگییەکەی کردبوویە کەسایەتییەکی سەرەکیی هەوڵی جەنگیی تووران؛ لە نێو فەرماندەکانی تووراندا تەنها براکەی، پیران، لە ئەو پێشتر بوو. لە ڕووبەڕووبوونەوە زۆرەکانی نێوان پاڵەوانەکانی ئێران و تووراندا، هوومان وەک یەکێک لە شەڕکەرە سەرەکییەکانی دوژمن دەوەستا؛ ڕکابەرێکی شایستە و مەترسیدار بۆ پاڵەوانە ئێرانییەکان. ڕۆڵەکەی وەک بەرزترین فەرماندەی سوپای تووران دەیخاتە ناوەندی گێڕانەوە سەرەکییەکەی حەماسەکە، شەڕە درێژ و تاڵەکانی نێوان ئێران و تووران، وەک یەکێک لە پاڵەوانە یەکەمەکانی لایەنی توورانی.
جوانمێرییەکی ستایشکراو لەلایەن دوژمنەوە
سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی وێنای هوومان لە شاینامەدا ئەو ستایشەیە کە تەنانەت لەلایەن ئێرانییەکانەوە بەدەستی دەهێنێت، دوژمنانی هەمیشەییی خۆی. ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێرییەکەی ئەوەندە مەزن بوون کە حەماسەکە تەنانەت پاڵەوانە ئێرانییەکان، ئەوانەی لە ماوەی شەڕە درێژەکاندا دژی ئەو جەنگان، وێنا دەکات کە ستایشی کەسایەتی و هەڵسوکەوتی ئەویان دەکرد. ئەمە ڕێزێکی دەگمەن و گرنگە لە حەماسەکەدا، کە بە گشتی توورانییەکان وەک دوژمن و هێرشبەر وێنا دەکات.
ئەم ستایشە توانای حەماسەکە بۆ ڕێزگرتن لە شەڕەف و ئازایەتی لە هەر شوێنێکدا هەبن ڕەنگ دەداتەوە، تەنانەت لە نێو ڕیزەکانی دوژمندا. هوومان هەرچەند توورانییە و دوژمنی هەمیشەییی ئێرانە، وەک پاڵەوانێک بە جوانمێری و شەڕەفی ڕاستەقینەوە وێنا کراوە؛ لە شەڕدا ئازایە، بە پاشا و گەلەکەی وەفادارە و بەو شەڕەفە هەڵسوکەوت دەکات کە شایستەی پاڵەوانێکی مەزنە. بەمەش لە کەسایەتییە خائین و بێشەڕەفەکانی دەرباری تووران جیا دەبێتەوە و لە تەنیشت براکەی، پیران، و ئەغریرەتی بەشەڕەف دەوەستێت، لە نێو ئەو توورانییانەی حەماسەکە بە ڕێز و ستایشی ڕاستەقینەوە وێنایان دەکات. ئەوەی خودی پاڵەوانە ئێرانییەکان ستایشی هوومان دەکەن، ڕێگای حەماسەکەیە بۆ ناساندنی وەک ڕکابەرێکی شایستە؛ دوژمنێک کە تەنانەت ئەوانەی دژی جەنگاون بەهۆی ئازایەتی و جوانمێرییەکەیەوە ڕێزی لێ دەگرن. ئەم وێناکردنە شەڕەف و پێگەیەکی تایبەتی بە هوومان دەبەخشێت و یەکێک لە باشترین سیفەتەکانی شاینامە ڕەنگ دەداتەوە: ئەو دانپێدانانەی کە ڕێز و ئازایەتی و جوانمێری فەزیلەتن و شایستەی ستایشن لە هەر شوێنێکدا دەربکەون، تەنانەت لە دوژمندا؛ هەروەها ئامادەییی حەماسەکە بۆ پێدانی ڕێزی شایستە بە دوژمنانی ئێران وەک پاڵەوانانی بەشەڕەف و شایستە. هوومان نموونەی باڵای دوژمنی جوانمێرە لە حەماسەکەدا.
مردن لە شەڕی دوازدە ڕوخدا
هوومان لە شەڕە مەزنەکەی دوازدە ڕوخدا، دەوازدە ڕۆخ، کۆتاییی ژیانی هات؛ یەکێک لە بەناوبانگترین شەڕە ڕێکخراوەکانی شاینامە کە تێیدا چارەنووسی شەڕەکە بە شەڕی تاک بە تاکی نێوان پاڵەوانە هەڵبژێردراوەکانی ئێران و تووران دیاری کرا. لە ڕەوتی ئەم شەڕە مەزنەدا، هوومانی ئازا لە شەڕی تاک بە تاکدا بەدەستی پاڵەوانە ئێرانییەکە، بیژەنی کوڕی گیڤ و پاڵەوانی بنەماڵەی گودەرز، کوژرا.
کوژرانی هوومان بەدەستی بیژەن ڕووداوێکی بەرچاوی شەڕەکان بوو، ڕووخانی یەکێک لە پاڵەوانە یەکەمەکانی تووران. حەماسەکە دەگێڕێتەوە کە هوومان هێزە ئێرانییەکانی بە شەڕ بانگ کرد و لە شەڕدا ڕووبەڕووی بیژەن بووەوە؛ دوای ململانێیەکی سەخت، فەرماندە توورانییەکە کوژرا. لە لایەنی توورانییەوە مردنەکەی زۆر هەستپێکرا و شەڕی زیاتر بەدوایدا هات، لەوانە هێرشێکی شەوانە کە تێیدا بیژەن نەستیهانی برای هوومانیشی کوشت. ڕووخانی هوومان، بەرزترین فەرماندەی تووران، یەکێک لە سەرکەوتنە گرنگەکانی ئێرانییەکان بوو لە شەڕە درێژەکاندا؛ هەروەها پێوەرێکی لێهاتووییی بیژەنی گەنج بوو کە بەسەر دوژمنێکی ئەوەندە بەهێزدا زاڵ بووبوو. بەڵام تەنانەت لە مردنیشدا هوومان شەڕەف و پێگەکەی دەپارێزێت: وەک پاڵەوانێکی ئازا و شایستە دەکوژرێت، لە شەڕی تاک بە تاکێکی ئازایانەدا کۆتاییی ژیانی دێت وەک شایستەی پاڵەوانێکی مەزنە، نەک بە خیانەت یان ڕیسوایی. مردنی هوومان لە شەڕی دوازدە ڕوخدا کۆتاییی گونجاوی شەڕکەرێکی جوانمێرە، ڕکابەرێکی شایستە کە بە شەڕەفەوە جەنگا و کوژرا؛ یەکێکە لە شەڕە لەبیرنەکراوەکانی یەکێک لە مەزنترین شەڕەکانی حەماسەکە.
هێما و مانا
هوومان زیاتر لە هەموو شتێک نموونەی دوژمنی جوانمێر و بەشەڕەف بەرجەستە دەکات؛ ڕکابەرە شایستەکە کە تەنانەت ئەوانەی دژیان دەجەنگێت ستایشی دەکەن. لە حەماسەیەکدا کە دوژمنایەتیی درێژی نێوان ئێران و تووران زۆربەی لە ڕوانگەی ئێرانییەوە دەگێڕێتەوە، هوومان وەک نموونەی باڵای دوژمنی بەشەڕەف دەوەستێت؛ ئەو توورانییەی ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێرییەکەی تەنانەت ستایشی ئێرانییەکانیش بەدەست دەهێنێت. حەماسەکە لە ئەودا دانپێدانانی خۆی بەوە بەرجەستە دەکات کە شەڕەف و ئازایەتی فەزیلەتن و شایستەی ستایشن لە هەر شوێنێکدا هەبن، تەنانەت لە دوژمندا؛ هەروەها توانای خۆی بۆ پێدانی ڕێزی شایستە بە دوژمنانی ئێران وەک پاڵەوانانی شایستە.
هوومان هەروەها شەڕەفی بنەماڵەی ویسە و ئاڵۆزیی وێنای حەماسەکە بۆ تووران بەرجەستە دەکات. لە تەنیشت براکەی، پیران، و ئەغریرەتی بەشەڕەف، هوومان نیشان دەدات کە توورانییەکان هەرچەند دوژمنن، هەندێکیان وەک کەسایەتیی خراپ وێنا نەکراون؛ بەڵکو کەسایەتیی بە ڕێز و جوانمێریی ڕاستەقینەش لەخۆ دەگرن، ڕکابەرانی شایستەی پاڵەوانەکانی ئێران. بەمەش حەماسەکە ئاڵۆزی و بەخشندگییەکی ئەخلاقی بەرجەستە دەکات کە لە لایەنگریی ڕەها بەرزتری دەبات؛ دان بە شەڕەفدا دەنێت لە هەردوو لایەنی ململانێ مەزنەکەدا. لە مردنە ئازایانەکەشی لە شەڕی تاک بە تاکدا، هوومان نموونەی شەڕکەرێک بەرجەستە دەکات کە بە شەڕەفەوە دەجەنگێت و دەکوژرێت؛ وەک پاڵەوانێکی ئازا کۆتاییی ژیانی دێت، نەک بە خیانەت یان ڕیسوایی. بەمەش هوومان کەسایەتییەکی پڕمانایە کە ئایدیالی جوانمێریی حەماسەکە و توانای ڕێزگرتنی لە دوژمنی شایستە و شەڕەفی ڕاستەقینەی باشترین کەسایەتییەکانی تووران بەرجەستە دەکات. یەکێکە لە بەشەڕەفترین ڕکابەرەکانی ئێران؛ پاڵەوانێکی جوانمێر کە تەنانەت دوژمنانیشی ڕێزی لێ دەگرن و بەڵگەیەکە بۆ بەخشندگیی ئەخلاقیی حەماسە مەزنەکە.
هوومان و کوردەکان
هوومان وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسی و ئەفسانەییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی بە پاڵەوان و شەڕەکانی میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتە دێرینە ئەفسانەییە ئێرانییەکەدا هاوبەشن، ئەو نەریتەی حەماسەکە لێوە سەرچاوە دەگرێت. ڕاستگۆیانە و دروستە لە هوومان و بنەماڵەی ویسە وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە تێبگەین، نەک کەسایەتییەکی بە تایبەتی کوردی.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شاینامە بەشێکن لە جیهانە فراوانترە کولتووری و ئەفسانەییەکەی کە کورد سەر بەیەتی؛ حەماسەکە و پاڵەوانەکانی، هەم لە ئێران و هەم لە تووران، شوێنێکیان لە میراتە فراوانە ئێرانییەکەدا هەیە کە کورد تێیدا هاوبەشە. کەسایەتیی هوومان، فەرماندە توورانییە جوانمێرەکە کە تەنانەت دوژمنانیشی ستایشی دەکەن، بەشێکە لە کۆگای هاوبەشی نەریتی حەماسیی ئێرانی کە لە سەرانسەری خاکە ئێرانییەکاندا ناسراو و بە نرخە. بەمەش بە پێشکەشکردنی هوومان، پاڵەوانێکی بە تایبەتی کوردی پێشکەش ناکەین، بەڵکو یەکێک لە کەسایەتییە بەشەڕەفەکانی حەماسە هاوبەشە ئێرانییەکە؛ پاڵەوانە جوانمێرەکەی تووران کە سەر بەو میراتەیە کورد لەگەڵ گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە. هەروەها جێی ئاماژەیە کە توورانییەکانی حەماسەکە گەلێکی ئەفسانەیین کە لە نەریتی دواتردا زۆرجار بە گەلانی باکوور و ڕۆژهەڵاتەوە پەیوەست کراون؛ نابێت بە سادەیی لەگەڵ هیچ نەتەوەیەکی هاوچەرخ یەکسان بکرێن. ئەم چوارچێوە ڕاستگۆیانەیە هوومان بە دروستی لە نەریتە فراوان و دەوڵەمەندەکەی حەماسەی ئێرانیدا دادەنێت کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرییەتی.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا هوومان پاڵەوانێکی بە تایبەتی کوردییە؟ نەخێر؛ گرنگە لەم خاڵەدا ڕوون و ڕاستگۆ بین. هوومان کەسایەتییەکی شاینامە فارسییەکەیە و سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە، نەک کەسایەتییەکی بە تایبەتی کوردی. لە ڕاستیدا هوومان پاڵەوانێکی توورانە، ڕکابەرە ئەفسانەییەکەی ئێران، نەک پاڵەوانێکی خودی ئێران. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتە فراوانە ئێرانییەکەی حەماسەکەدا هاوبەشە؛ کەسایەتییەکانی، هەم ئێرانی و هەم توورانی، بەشێکن لە نەریتە هاوبەشە ئێرانییەکە. بانگەشەکردنی ئەوەی هوومان بە تایبەتی کوردییە نادروست دەبێت؛ بەڵکو سەر بە حەماسە هاوبەشە ئێرانییەکەیە کە کورد لە تەنیشت دراوسێکانیدا میراتگرییەتی.
ئایا هەموو توورانییەکان لە شاینامەدا کەسایەتیی خراپ بوون؟ نەخێر، هوومانیش یەکێکە لە باشترین بەڵگەکانی ئەمە. هەرچەند حەماسەکە چیرۆکی شەڕەکان زۆربەی لە ڕوانگەی ئێرانییەوە دەگێڕێتەوە و زۆرێک لە توورانییەکان، لەوانە پاشا ئەفراسیاب و گەرسیڤازی خائین، وەک دوژمن و کەسایەتیی خراپ وێنا کراون، حەماسەکە هەروەها کەسایەتییە توورانییەکان بە ڕێز و شەڕەفی ڕاستەقینەوە لەخۆ دەگرێت. هوومان و براکەی، پیران، و ئەغریرەتی بەشەڕەف تەنانەت لەلایەن ئێرانییەکانیشەوە ستایش دەکرێن و وەک پاڵەوانانی جوانمێر و بەشەڕەف وێنا کراون. ئەم ئاڵۆزییە ئەخلاقییە، دانپێدانان بە شەڕەف لە لایەنی دوژمندا، یەکێکە لە باشترین تایبەتمەندییەکانی حەماسەکە؛ هوومانیش نموونەی باڵای ئەمەیە لە نێو شەڕکەرەکانی تووراندا.
ئایا هوومان لەگەڵ کەسایەتییەکانی دیکە کە ناوی هاوشێوەیان هەیە هەمان کەسە؟ لە کۆمەڵەی زۆر فراوانی کەسایەتییەکانی شاینامەدا ناوی زۆر هەیە و پێویستە بە وردی لە یەکدی جیا بکرێنەوە. ئەو هوومانەی لێرە باس دەکرێت فەرماندە توورانییە بەناوبانگەکەیە، کوڕی ویسە و برای پیران، یەکێک لە پاڵەوانە پێشەنگەکانی تووران. پێویستە لە کەسانی دیکە کە لە شوێنەکانی دیکەی حەماسەکە و نەریتی ئێرانیدا ناوی هاوشێوەیان هەیە جیا بکرێتەوە. ئەم هوومانەیە، برا جوانمێرەکەی پیران و بەرزترین فەرماندەی سوپای تووران کە بەدەستی بیژەن لە شەڕی دوازدە ڕوخدا کوژرا، ئەو پاڵەوانە بەناوبانگ و ستایشکراوەیە. وەک هەمیشە لە حەماسە مەزنەکەدا، سەرنجدان بە ڕەچەڵەک، لێرە کوڕی ویسە و برای پیران، لە نێو ناوە زۆرەکانی نەریتەکەدا یارمەتیی ناسینی دروستی کەسایەتییەکە دەدات.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
پیران ویسە: برا بەشەڕەفەکەی هوومان، وەزیرە داناکەی تووران
ئەفراسیاب: پاشای تووران کە هوومان خزمەتی دەکرد
بیژەن و مەنیژە: بیژەن، ئەو پاڵەوانەی هوومانی کوشت
گەرسیڤاز: توورانییە خائینەکە، کە پێچەوانەی هوومانی بەشەڕەفە
سیاوەش: شازادەکە کە کوژرانی پاڵنەری شەڕەکان بوو
گودەرز: باوباپیرە ئێرانییەکە کە بنەماڵەکەی دژی تووران وەستا
گۆستەهەم: پاڵەوانە ئێرانییەکەی شەڕی دوازدە ڕوخ
شاینامە: کتێبە فارسییەکەی پاشاکان، حەماسە مەزنەکەی ئێران
پرسیارە باوەکان
هوومان لە شاینامەدا کێیە؟
هوومان، کە بە پیتی لاتینی Humanیش دەنووسرێت، یەکێکە لە بەناوبانگترین پاڵەوانە توورانییەکانی شاینامە. کوڕی ویسە و برای پیرانی بەشەڕەفە؛ دووەم کەسی پێشەنگی هۆزی ویسە و بەرزترین فەرماندەی سوپای توورانە. بە ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێری دەناسرێت، سیفەتگەلێک کە ئەوەندە مەزنن کە تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی هەمیشەییی ئەو، ستایشیان دەکرد. لە شەڕەکاندا لە خزمەتی ئەفراسیابی پاشای تووران جەنگا و لە شەڕی دوازدە ڕوخدا بەدەستی پاڵەوانەکە، بیژەن، کوژرا.
بۆچی تەنانەت ئێرانییەکانیش ستایشی هوومان دەکەن؟
تەنانەت ئێرانییەکان، دوژمنانی هەمیشەییی هوومان، بەهۆی ئازایەتی و وەفاداری و جوانمێرییە مەزنەکەیەوە ستایشی دەکەن. شاینامە هەرچەند شەڕەکان زۆربەی لە ڕوانگەی ئێرانییەوە دەگێڕێتەوە، هوومان وەک پاڵەوانێکی بە ڕێز و شەڕەفی ڕاستەقینەوە پێشکەش دەکات کە بەو جوانمێرییە هەڵسوکەوت دەکات کە شایستەی پاڵەوانێکی مەزنە. ئەم ستایشە توانای حەماسەکە بۆ ڕێزگرتن لە ئازایەتی و شەڕەف لە هەر شوێنێکدا هەبن ڕەنگ دەداتەوە، تەنانەت لە دوژمندا؛ هوومان وەک ڕکابەرێکی شایستە دەناسێنێت کە تەنانەت ئەوانەی دژی جەنگاون ڕێزی لێ دەگرن.
برای هوومان کێ بوو؟
برای هوومان پیران بوو، وەزیر و فەرماندەی گشتیی دانا و بەشەڕەفی تووران، یەکێک لە ستایشکراوترین کەسایەتییەکانی تەواوی شاینامە. هەردووکیان کوڕی ویسە و ئەندامە پێشەنگەکانی بنەماڵەی ویسە بوون، گرنگترین هۆزی توورانی. پیران بە دانایی و ئاشتیخوازی و هوومان بە ئازایەتیی جەنگی و جوانمێری دەناسران؛ پێکەوە ڕووە بەشەڕەفترینەکەی توورانیان بەرجەستە دەکرد، جووتێک ڕابەری بەڕاستی بەشەڕەف و ڕکابەرانی شایستەی پاڵەوانەکانی ئێران.
هوومان چۆن مرد؟
هوومان لە شەڕە مەزنەکەی دوازدە ڕوخدا (دەوازدە ڕۆخ) کوژرا، کە تێیدا چارەنووسی شەڕەکە بە شەڕی تاک بە تاکی نێوان پاڵەوانە هەڵبژێردراوەکان دیاری کرا. هوومانی ئازا دوای ململانێیەکی سەخت لە شەڕی تاک بە تاکدا بەدەستی پاڵەوانە ئێرانییەکە، بیژەنی کوڕی گیڤ، کوژرا. مردنەکەی سەرکەوتنێکی بەرچاوی ئێرانییەکان و پێوەرێکی لێهاتووییی بیژەن بوو. بەڵام تەنانەت لە مردنیشدا هوومان شەڕەفەکەی پاراست؛ لە شەڕی تاک بە تاکێکی ئازایانەدا وەک پاڵەوانێکی ئازا و شایستە کوژرا، نەک بە خیانەت یان ڕیسوایی.
ئایا هەموو توورانییەکان لە شاینامەدا کەسایەتیی خراپ بوون؟
نەخێر. هەرچەند حەماسەکە شەڕەکان زۆربەی لە ڕوانگەی ئێرانییەوە دەگێڕێتەوە و زۆرێک لە توورانییەکان، لەوانە پاشا ئەفراسیاب و گەرسیڤازی خائین، وەک دوژمن و کەسایەتیی خراپ وێنا دەکات، هەروەها کەسایەتییە توورانییەکانی بە شەڕەفی ڕاستەقینەوە لەخۆ دەگرێت. هوومان و براکەی، پیران، و ئەغریرەتی بەشەڕەف تەنانەت لەلایەن ئێرانییەکانیشەوە ستایش دەکرێن و وەک پاڵەوانانی جوانمێر و بەشەڕەف وێنا کراون. ئەم ئاڵۆزییە ئەخلاقییە، دانپێدانان بە شەڕەف لە لایەنی دوژمندا، یەکێکە لە باشترین تایبەتمەندییەکانی حەماسەکە؛ هوومانیش نموونەی باڵای ئەمەیە لە نێو شەڕکەرەکانی تووراندا.
ئایا هوومان پاڵەوانێکی کوردییە؟
هوومان کەسایەتییەکی شاینامە فارسییەکەیە و سەر بە میراتە هاوبەشە حەماسییەکەی گەلە ئێرانییەکانە، ئەو نەریتەی کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانیدا تێیدا هاوبەشە، نەک کەسایەتییەکی بە تایبەتی کوردی. لە ڕاستیدا پاڵەوانێکی توورانە، ڕکابەرە ئەفسانەییەکەی ئێران. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتە فراوانە ئێرانییەکەی حەماسەکەدا هاوبەشە؛ کەسایەتییەکانی، هەم ئێرانی و هەم توورانی، بەشێکن لە نەریتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کورد لە تەنیشت دراوسێکانیدا میراتگرییەتی.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Human, son of Vesa - Encyclopaedia Iranica
Bizhan slays Nastihan - Fitzwilliam Museum Shahnameh
Shahnameh - Encyclopaedia Iranica