دەوڵەتی نوێی عێراق دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە خاکێکی مێژوودار پێکهات. شار و زمان و پرسی سنووری کوردی و شوێنەوارناسی پەیوەندیی میرات و دەوڵەتبوون ڕوون دەکەنەوە.
شارە کۆنەکان
میسۆپۆتامیا ناوچەیەکی کۆنی دیجلە و فورات بوو؛ بەشێکی زۆری لە عێراقی ئێستادایە. Getty هاوکۆبوونی شار و بینای گەورە و بەڕێوەبردن و سەرەتای نووسین لە ٣٤٠٠–٣٠٠٠ پێش زایین لە باشوور دەستنیشان دەکات. ئوروک ناوەندێکی گرنگ بوو. ئاودێری و موڵکی پەرستگا و تۆمار پێکەوە گرێدرابوون. [1] دەربڕینی لانکەی شارستانیەت گرنگیی ناوچەکەیە، نە بەرواری دامەزراندنی دەوڵەتی نوێ.
بەڵگە و پەیامی سیاسی
لیستی شاکانی سۆمەر چەند نوسخەی ماوە. پریزمی ئەشمۆلیان نزیکەی ١٨٠٠ پێش زایینە و ڕەنگە لە لارسا بێت؛ شار و شا و ماوەی حوکم تۆمار دەکات. هەر ڕوویەکی دوو ستوونی سۆمەری هەیە. مۆزەخانە تێکەڵبوونی مێژوو و ئەفسانە و پاشایەتیی بەخشراوی خوداکان دەبینێت. [2] ئەمە چۆنیەتیی ڕێکخستنی ڕابردوو نیشان دەدات و پێویستی بە خوێندنەوەی ڕەخنەیی هەیە.
پێکهاتنی دەوڵەت
Burcu Kurt داگیرکاریی بەریتانیا و ماندات و دژایەتیی عێراقییەکان دەخوێنێتەوە. ڕاپەڕینی ١٩٢٠ دەسەڵاتی بەریتانیای ئاستەنگ کرد. فەیسەڵ ٢٣ ی ئابی ١٩٢١ تاجی لەسەر نرا؛ ڕێککەوتنی عێراق و بەریتانیا ١٠ ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٢ هات. عێراق ٣ ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ چووە کۆمەڵەی گەلان و ماندات کۆتایی هات. بەڵام بەریتانیا بە پەیمانی ١٩٣٠ بنکە و کاریگەریی پاراست. [3] ساڵی ١٩٢٣ بە تەنها ئەم پڕۆسەیە ڕوون ناکاتەوە.
مووسڵ و پرسی کورد
لۆزان لە ١٩٢٣ چارەنووسی مووسڵی یەکلایی نەکردەوە. Kurt ناردنی بۆ کۆمەڵە لە ١٩٢٤ و کۆمیسیۆنی سنوور لە ١٩٢٥ و ڕێککەوتنی تورکیا و بەریتانیا و عێراق لە حوزەیرانی ١٩٢٦ دەگێڕێتەوە. داواکاریی کورد و گەرەنتیی بەڵێندراو بەشی ڕێکخستنە ناکۆکەکە بوون. [3] ئەمە مێژووی نوێنەرایەتی و سنوورە؛ کۆمەڵگا کۆنەکان ناسڕێتەوە.
گۆڕانی زمان
Zamazalová سۆمەری و ئەکەدی و خەتی مێخی جیا دەکاتەوە. ئەکەدی سامییە و سۆمەری پەیوەندیی زمانی پێوە نییە. هەردوو هاوکات بەکار هاتن؛ سۆمەری دوای نەمانی وەک زمانی دایک لە زانست و پەرستندا مایەوە. نووسەران ئامرازی دووزمانییان بەکارهێنا. [4] ڕاپۆرتی ٢٠٢٥ ی نەتەوە یەکگرتووەکان عەرەبی و کوردی و زمانە پارێزراوەکانی تورکمانی و سریانی و ئەرمەنی و مەندایی تۆمار دەکات. [5] هەبوونی زمانێک بە ناوی دەوڵەت مەرجی مێژوو نییە.
سنووری ڕەچەڵەکی جینی
NHGRI ڕەچەڵەکی جینی و نەتەوەیی و ئەتنیک و زمان بە پێناسەی جیاواز دادەنێت. ڕەچەڵەکی جینی خەمڵاندنێکی ئامارییە بە نموونە و ڕێبازە بەراوردییەکانەوە بەستراو. ئەتنیک مێژوو و ڕەفتاری کەلتووریش دەگرێتەوە و تایبەتمەندیی زیندەزانی نییە. [6] زمان یان یەک نیشانەی باوکی ڕەچەڵەکی نەتەوەییی تایبەت ناسەلمێنێت. میرات و ماف بە ڕێژەیەکی جینی پێناسە ناکرێن.
پاراستنی میرات
یونسکۆ لە ٢٠١٩ بابل تۆمار کرد. هەڵسەنگاندنەکە پاشماوەی کۆن لە بنیاتنانەوەی سەدەی ٢٠ جیا دەکاتەوە و مەترسیی بنیاتنانەوەی خەمڵاندە ڕوون دەکاتەوە. پاراستن و بەڵگەسازی و لێکۆڵینەوە گرنگن. [7] پرسیاری بەسوود کات و کەرەستە و بەکارهێنانی دواترە. میراتی کۆن و مێژووی سیاسیی نوێ هەردوو دەخوێندرێنەوە؛ هەموو ڕابردوو بە تەنها بۆ یەک ناسنامە تەرخان ناکرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- J. Paul Getty Museum, Mesopotamia: Civilization Begins; exhibition sections on first cities and writing.
- Ashmolean Museum, Sumerian King List, AN1923.444; date, probable Larsa origin and political interpretation.
- Burcu Kurt, Mesopotamia, British Mandate for, 1914–1918-online (16 April 2018); DOI 10.15463/ie1418.11242.
- Silvie Zamazalová, The Sumerian language, Nimrud project, ORACC, updated 18 December 2019; bilingual scholarship and script.
- United Nations, A/80/352 (2025), paragraph 11; account of Iraq’s official and protected languages.
- National Human Genome Research Institute, Use of Population Descriptors in Genomics; distinctions and limits of ancestry estimates.
- UNESCO World Heritage Centre, Babylon, inscribed 2019; significance, integrity, authenticity and conservation.
- Gts-tg, Weld-Blundell prism, 15 March 2017; own-work photograph, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.