Dewleta nû ya Îraqê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem li ser erdeke bi dîroka pir dirêj ava bû. Bajar, ziman, pirsa sînorên kurdî û arkeolojî têkiliya mîrat û dewletbûnê ronî dikin.
Bajarên kevnar
Mezopotamya herêmeke kevnar a Dîcle û Firatê bû; beşeke mezin di Îraqa îroyîn de ye. Getty kombûna bajar, avahiyên mezin, rêveberî û nivîsa destpêkê di 3400–3000 berî zayînê de li başûrê herêmê destnîşan dike. Uruk navendeke girîng bû. Avdan, sîstema perestgehan û tomar girêdayî hev bûn. [1] Derbirîna dergûşa şaristaniyê girîngiya vê herêmê vedibêje; dîroka damezrandina dewleta nû nîne.
Çavkaniyeke bi peyama siyasî
Lîsteya şahên Sumerê di çend guhertoyan de maye. Prîzma Ashmolean, nêzî 1800 berî zayînê û belkî ji Larsayê, bajar, şah û salên desthilatdariyê dide. Çar rûyên wê her yek du stûnên nivîsa sumerî hene. Muzey wê têkeliyeke dîrok û efsaneyê dibîne, ku desthilatdarî ji aliyê xwedayan ve ji bo bajarekî tê diyarkirin. [2] Ev belge rêya fahmkirina rabirdûyê nîşan dide û xwendina rexneyî dixwaze.
Avakirina dewleta nû
Burcu Kurt dagirkirina Brîtanî, mandayê û dijberiya Îraqiyan vedikole. Serhildaneke fireh di 1920 de desthilata Brîtanî dijber kir. Feysel 23 Tebax 1921 tac kir; peymana Brîtanya–Îraqê 10 Cotmeh 1922 hat. Îraq 3 Cotmeh 1932 ket Civata Miletan û manda qediya. Lê Brîtanya bi peymana 1930 baregeh û bandor parast. [3] Dewletbûn pêvajoyeke dagirkerî, berxwedan û saziyê bû; saleke 1923 bi tenê wê rave nake.
Mûsil û pirsa kurdî
Lozanê rewşa Mûsilê di 1923 de neqedand. Kurt veguhastina pirsê bo Civatê di 1924, komîsyona sînorê di 1925 û peymana Tirkî–Brîtanî–Îraqî yaHezîrana 1926 vedibêje. Daxwazên Kurdan û garantiyên sozdar beşên nakokiyê bûn. [3] Ev dîroka nûnerî û sînorê ye; civakên berê nasitire.
Ziman û berdewamî
Zamazalová sumerî, akadî û nivîsa mixî ji hev cuda dike. Akadî zimanekî samî ye, lê sumerî bi wê re nehevgirêdayî ye. Herdu hevdem hatin bikaranîn; sumerî piştî dawîbûna wek zimanê dayikê jî di zanist û perestandinê de ma. Nivîskar amûrên duzimanî bikar anîn. [4] Rapora NY ya 2025 erebî û kurdî û zimanên parastî yên tirkmenî, suryanî, ermenî û mendaî qeyd dike. [5] Hebûna zimanekî bi navê dewletê şertê dîrokê nîne.
Sînorên genetîkê
NHGRI eslê genetîkî, netewetî, etnîsîte û ziman wek pênaseyên cuda dinasîne. Esla genetîkî texmîneke statîstîkî ye ku bi nimûneyên berawirdê û rêbazê ve girêdayî ye. Etnîsîte dîrok û pratîka çandî jî dihewîne û taybetiyeke biyolojîk nîne. [6] Ziman an nîşaneyeke tenê ya bavî esla neteweyî ya yekane naselmîne. Mîrat û maf bi rêjeyeke genetîkî nayên pênasekirin.
Parastina mîratê
UNESCO di 2019 de Babîl qeyd kir. Nirxandina wê bermahiyên kevnar ji nûavakirina sedsala 20 cuda dike û xetereyên nûavakirina texmînî destnîşan dike. Parastin, tomarkirin û lêkolîn girîng in. [7] Pirsên rast li ser dem, materyal û bikaranîna paşîn in. Mîrata kevnar û dîroka siyasî ya nû herdu dikarin bên xwendin; rabirdû hemû ji bo nasnameyeke yekane nayê veqetandin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- J. Paul Getty Museum, Mesopotamia: Civilization Begins; exhibition sections on first cities and writing.
- Ashmolean Museum, Sumerian King List, AN1923.444; date, probable Larsa origin and political interpretation.
- Burcu Kurt, Mesopotamia, British Mandate for, 1914–1918-online (16 April 2018); DOI 10.15463/ie1418.11242.
- Silvie Zamazalová, The Sumerian language, Nimrud project, ORACC, updated 18 December 2019; bilingual scholarship and script.
- United Nations, A/80/352 (2025), paragraph 11; account of Iraq’s official and protected languages.
- National Human Genome Research Institute, Use of Population Descriptors in Genomics; distinctions and limits of ancestry estimates.
- UNESCO World Heritage Centre, Babylon, inscribed 2019; significance, integrity, authenticity and conservation.
- Gts-tg, Weld-Blundell prism, 15 March 2017; own-work photograph, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.