سێبەری ئەلبیۆن: لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیری بەڵگەناسی لە تیۆرییەکانی پیلان دەربارەی «بریکاری بەریتانیا» و «دەوڵەتی دەستکرد» لە پەیوەندی بە دامەزراندنی کۆماری تورکیاوە
ناوەڕۆک
1.3 چوارچێوەی ڕێباز: جیاکردنەوەی واقیعی ئەرشیفی لە ئەفسانەی دووبارە داڕشتنەوەی مێژوو
2.1 ڕەگە ئیلاهیاتییەکانی پیلان: ڕەخنە ئیسلامییەکان لە کۆمارە سیکولارەکە
2.2 ڕووداوی ڤیزای سامسون: نائاسایییەکی بێرۆکراتی یان ڕەزامەندیی هەواڵگری؟
2.3 کۆبوونەوە خەیاڵییەکە: تی. ئی. لۆرەنس، مستەفا کەمال و ستراتیژیی «بەرەو ڕۆژهەڵات»
2.4 گێڕانەوەی «جەنگی ساختە»: قەیرانی چاناک و تۆمەتی پیلانگێڕیی هاوبەش
2.5 یادەوەرییەکانی دکتۆر ڕەزا نور: دەقی بنەڕەتیی گێڕانەوەی «خیانەتکار»
2.6 بەڵگەی ئەرشیفیی پێچەوانە: هەڵسەنگاندنەکانی هەواڵگریی بەریتانیا بۆ «هەڕەشەی کەمالیست» (1919–1923)
«دەوڵەتی دەستکرد»: پەیماننامەی لۆزان وەک «شکستێکی» دیپلۆماسی
3.1 ئەفسانەی «ماددە نهێنییەکان»: بەسەرچوونی ماوە لە 2023 و قەدەغەکردنی سەرچاوەکان
3.2 «دۆکترینەکەی ناهوم»: حاییم ناهوم ئەفەندی و ئەو پەیمانە جوولەکە–بەریتانییەی بانگەشەی بۆ دەکرێت
3.3 هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت: پێویستیی ئیمپراتۆریی بەریتانیا یان پراگماتیزمی کۆماری؟
4.1 «خیانەتی فریودەرانە»: بەکارهێنانی نەتەوەخوازیی کورد دژ بە خەلافەت
4.2 پەیماننامەی سێڤر بەرامبەر پەیماننامەی لۆزان: سڕینەوەی یاسایی کوردستان
4.3 ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): هاندانێکی بەریتانی، تەڵەیەکی تورکی یان ڕاپەڕینێکی ناوخۆیی؟
4.4 سنوورە «دەستکردەکان»: سایکس–پیکۆ و پارچەپارچەکردنی نیشتمانی کورد
میراتی ئەیووبی و «کینەی سەلاحەدین»: ڕەهەندی ئیلاهیاتی–مێژوویی
5.1 سەلاحەدینی ئەیووبی لە خەیاڵی ڕۆژاوادا: ترۆمای «خاچپەرستان»
5.3 شیکردنەوەی بانگەشەکە: ئایا سیاسەتی بەریتانیا کینەیەکی مێژوویی ڕەنگ دەداتەوە؟
5.4 نەجیب فازڵ قیساکورەک و لێکدانەوەی «ڕۆژهەڵاتی مەزن» (Büyük Doğu) بۆ مێژوو
شیکردنەوەی بەراوردی: ئەرکی تیۆریی پیلان لە ناسنامەی سیاسیی تورکیدا
6.1 خاڵەکانی جیاوازی: ئەو شوێنانەی تۆماری مێژوویی و گێڕانەوەی پیلان لێک جیا دەبنەوە
1. پێشەکی: شیکردنەوەی ترۆمای دوای ئیمپراتۆریەت
1.1 ڕووخانی باب عالی و سەرهەڵدانی گومان
هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تەنها دووبارە ڕێکخستنەوەیەکی جیۆپۆلیتیکیی ڕۆژهەڵاتی نزیک نەبوو؛ بەڵکو کارەساتێکی دەروونی و ڕۆحی بوو بۆ دانیشتووانە موسڵمانەکانی ئەناتۆلیا و جیهانی بەرفراوانتری ئیسلامی. بۆ ماوەی شەش سەدە، دەوڵەتی عوسمانی تەنها وەک یەکەیەکی سیاسی کار نەدەکرد، بەڵکو وەک Devlet-i Ebed-Müddet (دەوڵەتی هەتاهەتایی)، پارێزەری شارە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینە و ناوەندی خەلافەت بوو. خێراییی ڕووخانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کە لە تشرینی دووەمی 1918 بە داگیرکردنی ئیستانبوڵ لەلایەن هێزە هاوپەیمانەکانەوە گەیشتە لووتکە، هەستێکی قوڵی سەرلێشێواوی و بێپارێزیی بەدوادا هێنا کە هێشتا لە هۆشیاریی سیاسیی ناوچەکەدا دەنگ دەداتەوە.1
لە دوای ئاگربەستی مۆدرۆس، خاکەکانی ئیمپراتۆریەت بەسەر هێزە سەرکەوتووەکانی ئەنتانت، بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتالیا، دابەش کران، لە کاتێکدا پێکهاتەی دانیشتووانی ناوخۆی بەهۆی جەنگ و ئاوارەبوون و ململانێی نەتەوەییەوە تێک شکابوو. لە ناو ئەم بووتەیەی سووکایەتی و لەدەستداندا مەیلی نوێی تورکی بۆ تیۆرییەکانی پیلان داڕێژرا. گواستنەوە لە ئیمپراتۆریەتێکی فرەنەتەوەیی و ئایینساڵارەوە بۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی سیکولار و یەکپارچە لە ژێر سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورکدا، گۆڕانێکی ڕیشەیی و ترۆمازا بوو. بۆ بەشە پارێزگارە موسڵمانەکانی کۆمەڵگە، هەڵوەشاندنەوەی سوڵتانەت (1922) و خەلافەت (1924)، کە بە سەپاندنی سیکولارکردنی ژیانی گشتیی بەدوادا هات، وەک پەرەسەندنێکی سیاسیی تەواو ناوخۆیی ڕوون نەدەکرایەوە. بەڵکو وەک بەردەوامیی جەنگ بە ئامرازی دیکە سەیر دەکرا: «داگیرکارییەکی کولتووری» کە هاوکارە ناوخۆییەکان ئاسانکارییان بۆ دەکرد.2
تیۆریی سەرەکیی پیلان کە ئەم ڕاپۆرتە لێکۆڵینەوەی لەبارەوە دەکات ئەوە دەخاتە ڕوو کە کۆماری تورکیا ئەنجامی جەنگێکی پاڵەوانانەی سەربەخۆیی نییە، بەڵکو «دەوڵەتێکی دەستکرد»ە کە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا دروستی کردووە. لەم گێڕانەوەیەدا، مستەفا کەمال ئەتاتورک لە جیاتی ڕزگارکەری نەتەوە، وەک کەسێک لە خزمەتی هەواڵگریی بەریتانیا دووبارە وێنا دەکرێتەوە، کە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئیسلام لە ناوەوە وەرگیراوە. هەروەها ئەم تیۆرییە پرسی کورد تێکەڵ دەکات و بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەریتانییەکان نەتەوەخوازیی کوردیان بەکار هێنا بۆ لەناوبردنی دەوڵەتی عوسمانی، تەنها بۆ ئەوەی دواتر کورد «بخەنە تەڵەوە» بۆ لەناوبردن لەلایەن کۆمارە نوێیەکەی تورکیاوە، بەهۆی کینەیەکی قوڵی مێژوویی کە لە جەنگەکانی خاچپەرستان و بنەماڵەی ئەیووبییەوە سەرچاوە دەگرێت.3