پێشەکی
لە ساڵی 637ی زایینی، سوپا عەرەبی و موسوڵمانەکان کە پێشتر لە شەڕی قادسیە ئیمپراتۆریای ساسانییان تێک شکاندبوو، بە هێزەوە بەرەو باکوور چوونە ناو بەرزاییەکانی کورد. لە ماوەی چەند ساڵێکدا، ئەو خاکانەی بۆ چەندین سەدە ناوچەی سنووریی نێوان ڕۆما و ئێران بووبوون، خرانە ناو خەلافەتی ئیسلامی کە بە خێرایی فراوان دەبوو. بۆ هۆزە کوردییەکان، ئەمە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو؛ ئەو ئیمپراتۆریایانەی بۆ چەندین نەوە لە نێوانیاندا ڕێگەی خۆیان دۆزیبووەوە، نەمان و هێزێکی نوێ بە ئایینێکی نوێ و سیستەمێکی سیاسیی نوێ جێگەی گرتنەوە.
بەڵام ملکەچبوون بۆ خەلافەت هەرگیز تەواو نەبوو. لە دوو سەدەی دواتردا، بەرەنگاربوونەوەی کورد بەرامبەر فەرمانڕەواییی عەرەبی و ئیسلامی بەردەوام هەڵدەگیرسا؛ لە ڕاپەڕینی ناوخۆیی هۆزەکانەوە تا یاخیبوونە فراوانەکان کە دەیان هەزار جەنگاوەریان ڕاکێشا و ڕابەرە کوردەکانیان بە بزووتنەوەگەلێکەوە پەیوەست کرد کە لە ئازەربایجانەوە تا بیزەنتە بڵاو بوونەوە. ماوەی نێوان داگیرکاریی ئیسلامی و سەرهەڵدانی یەکەم بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان لە سەدەی دەیەمدا، یەکێکە لەو ماوانەی کەمترین لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە لە مێژووی سەربازیی کورد، بەڵام ڕووداوگەلێکی بەرەنگاربوونەوە لەخۆ دەگرێت کە شایانی ئەوەن زۆر باشتر بناسرێن.
ناوەڕۆک
داگیرکاریی عەرەبی بۆ بەرزاییەکانی کورد (637–641ی زایینی)
بەرەنگاربوونەوەی سەرەتایی کورد بەرامبەر خەلافەت
بابەک و خوڕەمییەکان و پەیوەندیی کوردی
تیۆفۆبۆس: فەرماندە کوردەکەی بیزەنتە
ڕاپەڕینی داسنییەکان و یاخیبوونی میر جەعفەر (838ی زایینی)
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
داگیرکاریی عەرەبی بۆ بەرزاییەکانی کورد (637–641ی زایینی)
هۆزە کوردییەکان بۆ یەکەم جار لە کاتی داگیرکاریی عەرەبی بۆ مێزۆپۆتامیا لە ساڵی 637ی زایینی پەیوەندییان بە سوپا عەرەبە موسوڵمانە پێشڕەوەکانەوە کرد. کورد لە ئیمپراتۆریای ساسانیدا توخمێکی گرنگ بوو، خزمەتی سەربازیی دابین دەکرد و لە خاکە بەرزاییە بە گرنگییە ستراتیژییەکانی سنووری ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریاکە جێگیر بوو. کاتێک سوپا عەرەبییەکان لە شەڕی قادسیە لە ساڵی 637 هێزی سەربازیی ساسانییان تێک شکاند و ساڵی دواتر پایتەخت، تیسفۆنیان، گرت، دەوڵەتی ساسانی داڕمانی کۆتایی خۆی دەست پێ کرد.
لە نێوان ساڵانی 639 و 644، هۆزە کوردییەکان لە سەرەتادا پاڵپشتییەکی بەهێزی ساسانییەکانیان کرد کە هەوڵیان دەدا بەرەنگاری پێشڕەویی موسوڵمانان ببنەوە. بەڵام کاتێک قەبارەی شکستی ساسانی ڕوون بووەوە، ڕابەرانی هۆزە کوردییەکان یەک بە یەک دەستیان کرد بە ملکەچبوون بۆ ئیسلام و زۆرجار تەواوی کۆمەڵگای هۆزەکانیانیش لەگەڵ خۆیان دەهێنا. ئەمە هەڵوێستێکی کردەیی بوو، نە گۆڕینێکی لەناکاوی ئایین؛ ملکەچبوون بۆ هێزە نوێکە واتای مانەوەی دەدا، لەو کاتەدا کە بەرەنگاربوونەوەی هێزێکی سەربازیی ڕانەگیراو واتای وێرانبوونی دەدا.
بەڵام هەموو کوردەکان ملکەچ نەبوون. کۆمەڵگا بچووکەکان لەو ناوچە شاخاوییانەی چوونە ناویان لە هەموو شوێنێک دژوارتر بوو، ڕەتیان کردەوە ئیسلام پەسەند بکەن و بۆ چەندین سەدە دوای داگیرکارییەکە، کردەوە ئایینییەکانی پێش ئیسلامیان پاراست؛ زەردەشتی و یەزدانی و نەریتە ڕەسەنەکانی دیکەی بەرزایی. هەندێک لەم کۆمەڵگایانە تا سەدەی سێزدەهەم و دواتریش مانەوە و هەندێک جار لە قەڵا شاخاوییەکانیانەوە هێرشیان دەکردە سەر نیشتەجێگە موسوڵمانەکان.
بەرەنگاربوونەوەی سەرەتایی کورد بەرامبەر خەلافەت
بە درێژایی سەدەکانی حەوتەم و هەشتەم، خەلافەت ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوەیەکی بەردەوامی سنووردار لەلایەن کۆمەڵگا بەرزایینشینە کوردییەکانەوە دەبووەوە. شێوازەکە لە ئەزموونی هەموو دەسەڵاتە ئیمپراتۆریاییەکانی پێشتر کە هەوڵیان دابوو زاگرۆس کۆنترۆڵ بکەن، ناسراو بوو؛ سوپاکانی دەشت دەیانتوانی زاڵ بن بەسەر دەشتەکان و ڕێگا سەرەکییەکاندا، بەڵام دۆڵە شاخاوییەکان بابەتێکی دیکە بوون. هۆزە کوردییەکان لە ناوچە هەرە دوورەدەستەکاندا خۆبەڕێوەبردنی کردەییان دەپاراست؛ کاتێک ناچار دەکران باج دەدان و کاتێک باجکۆکەرەکان لەگەڵ سەربازدا دەهاتن، پاشەکشەیان دەکرد بۆ ناو بەرزاییەکان.
جوگرافیانووس و مێژوونووسە عەرەبەکانی ئەم سەردەمە دانیان بە دژواریی کۆنترۆڵکردنی بەرزاییەکانی کورددا دەنا. زەوییەکەیان بەوە وەسف دەکرد کە دەستڕاگەیشتن پێی ناکرێت، دانیشتووانەکەیان بە جەنگاوەر دەناساند و خەرجیی گەشتە سەربازییەکانی ناو چیاکانیشیان بە زۆر لە توانابەدەر وەسف دەکرد، بە بەراورد بەو داهاتەی دەکرا لەوێوە بەدەست بهێنرێت. ئەمە هەمان هەڵسەنگاندن بوو کە ئاشوورییەکان دوو هەزار ساڵ پێشتر کردبوویان و خەلافەتیش بە شێوازێکی زۆر لێکچوو وەڵامی دەدایەوە؛ بە هێرشی سزادانی ناوبەناو کە ماوە درێژەکانی پشتگوێخستنی کردەیی لە نێوانیاندا بوو.
بابەک و خوڕەمییەکان و پەیوەندیی کوردی
گەورەترین یاخیبوونی دژ بە خەلافەت کە جەنگاوەری کوردی بەشداری تێدا کرد، یاخیبوونی بابەکی خوڕەمدین بوو کە لە ساڵانی 816 تا 837ی زایینی بەردەوام بوو. بابەک بزووتنەوەی خوڕەمییەکانی ڕابەرایەتی دەکرد؛ ڕاپەڕینێکی ئایینی و سیاسی کە ڕەگی لە نەریتە ئێرانییەکانی پێش ئیسلامدا بوو و زاڵبوونی عەرەب و ئەو سیستەمە کۆمەڵایەتییەی خەلافەتی عەباسی سەپاندبووی ڕەت دەکردەوە. ناوەندی یاخیبوونەکەی لە ئازەربایجان بوو، بەڵام پاڵپشتیی دانیشتووانی بەرزاییەکانی سەرتاسەری زنجیرەچیاکانی زاگرۆسی ڕادەکێشا، لەوانە هۆزە کوردییەکان.
ڕابەرێکی کورد بە ناوی نەسر، کە بە نەرسە یان ئیسمەح ئەلکوردیش دەناسرا، یەکێک لە دیارترین فەرماندەکانی بزووتنەوەی خوڕەمییەکان بوو. کاتێک سوپا عەباسییەکان لە ژێر فەرماندەییی خەلیفە ئەلموعتەسیم لە ساڵی 833 هێزەکانیان تێک شکاند، مێژوونووسی موسوڵمان تەبەری تۆماری کرد کە نزیکەی 60,000 لە شوێنکەوتووانی کوژران. خودی نەسر ڕزگاری بوو و گرووپێک لە پەنابەرە خوڕەمییەکانی بە سنوورەکەدا ڕابەرایەتی کردە ناو ئیمپراتۆریای بیزەنتی، کە لەوێ چیرۆکەکەی وەرچەرخانێکی سەرسامکەری تێدا ڕوویدا.
خودی بابەک لە ساڵی 837 گیرا و لە ساڵی 838 لە سامەڕا بە دڕندەییەکی زۆر ئێعدام کرا؛ دەست و قاچەکانی لە بەردەم خەلیفەدا بڕان. دەگوترێت ڕووخساری بە خوێنی خۆی شوشتووە تا خەلیفە نەبینێت ڕەنگی زەرد هەڵدەگەڕێت. یاخیبوونەکە بیست ساڵ بەردەوام بووبوو و سوپا مەزنە عەباسییەکانی سەرقاڵ کردبوو و ئەوەی پیشان دا کە دانیشتووانی بەرزاییەکانی زاگرۆس، دوو سەدە دوای داگیرکاریی ئیسلامی، هێشتا توانای بەرەنگاربوونەوەی بەردەوام و فراوانی دەسەڵاتی خەلافەتیان هەبوو.
تیۆفۆبۆس: فەرماندە کوردەکەی بیزەنتە
ڕابەری کورد نەسر، دوای هەڵاتنی بۆ بیزەنتە لەگەڵ شوێنکەوتووە خوڕەمییەکانی، بوو بە مەسیحی و ناوە یۆنانییەکەی تیۆفۆبۆسی هەڵبژارد. ڕێڕەوی ژیانی لە ئیمپراتۆریای بیزەنتیدا یەکێکە لە سەرسامکەرترین ڕووداوەکانی مێژووی سەربازیی کورد. پلەیەکی بەرزی پێ بەخشرا و بە هاوسەرگیری چووە ناو بنەماڵەی ئیمپراتۆر تیۆفیلۆس و فەرماندەییی پەنابەرە خوڕەمییە هاوگرووپەکانی پێ درا، کە وەک نیشتەجێگەیەکی سەربازی لە ئەناتۆلیا نیشتەجێ کران.
تیۆفۆبۆس لە شەڕەکانی دژ بە خەلافەتی عەباسی لە ساڵانی 837–838دا، وەک فەرماندەیەکی سەربازیی بیزەنتی خزمەتی کرد؛ واتە ئەم جەنگاوەرە کوردە دژ بە هەمان هێز شەڕی کرد کە هێزەکانی لە ئێران لەناو بردبوو، بەڵام ئێستا لەو دیوی سنوورەکەوە. دوای شکستی بیزەنتی لە شەڕی ئەنزێن، هێزەکانی خودی تیۆفۆبۆس وەک ئیمپراتۆر ڕایانگەیاند. ئەو بەدوای ئەو بانگەشەیەدا نەچوو، بەڵکو بە ئاشتی ملکەچی تیۆفیلۆس بوو. وا دەردەکەوێت لێی خۆش بووبن، بەڵام لە ساڵی 842، کاتێک ئیمپراتۆر لە سەرەمەرگدا بوو، تیۆفۆبۆس ئێعدام کرا تا ڕێگری لێ بکرێت کێبڕکێ لەگەڵ جێگرەوەبوونی میخائیلی سێیەمی گەنجدا بکات.
چیرۆکی تیۆفۆبۆس مەودای سەرسامکەری کاریگەریی سەربازیی کورد لەم سەردەمەدا پیشان دەدات. ڕابەرێکی هۆزە کوردییەکان لە چیاکانی زاگرۆسەوە بەرز بووەوە تا بوو بە یەکێک لە بەهێزترین فەرماندە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریای بیزەنتی، بە هاوسەرگیری چووە ناو بنەماڵەی ئیمپراتۆریایی و بۆ ماوەیەکی کورت وەک ئیمپراتۆر ڕاگەیەنرا. هیچ سەردەمێکی دیکەی مێژووی کورد شتێکی تەواو لەم جۆرەی بەرهەم نەهێنا.
ڕاپەڕینی داسنییەکان و یاخیبوونی میر جەعفەر (838ی زایینی)
ساڵی 838 ڕاپەڕینی زیاتری کوردی لە ناو خودی خەلافەتدا بینی. ڕابەرێکی کورد بە ناوی میر جەعفەر، کە بنکەکەی لە موسڵ بوو، دژ بە خەلیفە ئەلموعتەسیم یاخی بوو. خەلیفە فەرماندەکەی، ئیتاخی، نارد تا یاخیبوونەکە سەرکوت بکات. ئیتاخ هێزەکانی میر جەعفەری تێک شکاند و زۆرێک لە جەنگاوەرە کوردەکانی ئێعدام کرد؛ سەرکوتکردنێکی دڕندانە کە بەشێک بوو لە شێوازی فراوانتری هەڵمەتە سەربازییە عەباسییەکان دژ بە بەرەنگاربوونەوەی هۆزە کوردییەکان لە باکووری مێزۆپۆتامیا.
لە هەمان سەردەمدا، لە نێوان ساڵانی 838 و 841، هۆزە داسنییەکان — ئەو گرووپە هۆزییە کوردییانەی پەیوەندییان بە ناوچەی لالش و شێخانەوە هەبوو لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای دهۆکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق — ڕاپەڕینی خۆیان دژ بە دەسەڵاتی خەلافەت دەست پێ کرد. بەرەنگاربوونەوەی داسنی گرنگە چونکە هۆزە داسنییەکان پەیوەندییەکی بەهێزیان بە نەریتە ئایینییە کوردییەکانی پێش ئیسلامەوە پاراستبوو و دواتر بە نزیکی پەیوەندییان بە ئایینی ئێزدییەوە دەبوو. ڕاپەڕینەکەیان هەم سیاسی و هەم کولتووری بوو؛ ڕەتکردنەوەی پەسەندکردنی دەسەڵاتی تەواوی دەوڵەتی ئیسلامی بەسەر کۆمەڵگاکاندا کە هەرگیز بە تەواوی ملکەچی سیستەمە ئایینییە نوێکە نەبووبوون.
شێوازی بەرەنگاربوونەوە
ئەو دوو سەدەیەی لە نێوان داگیرکاریی ئیسلامی و سەرهەڵدانی یەکەم بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکاندا بوو، شێوازێکی دامەزراند کە مێژووی سیاسیی کوردی بۆ هەزارەی دواتر دیاری دەکرد. خەلافەت، وەک هەموو ئیمپراتۆریاکانی پێش خۆی، ئەوەی دۆزییەوە کە دەیتوانی دەشتەکانی کوردستان داگیر بکات، بەڵام نەیدەتوانی بەرزاییەکان بۆ هەمیشە ملکەچ بکات. ڕابەرە کوردەکان کاتێک ئیسلامیان پەسەند دەکرد کە لە بەرژەوەندییاندا بوو و کاتێک دەرفەت یان پێویستی داوای دەکرد، یاخی دەبوون. هەندێکیان، وەک تیۆفۆبۆس، لە ئیمپراتۆریا ڕکابەرەکاندا دەرفەتی پیشەییان دۆزییەوە. ئەوانی دیکە، وەک میر جەعفەر و سەرۆکە داسنییەکان، لە چیاکانی خۆیاندا شەڕیان کرد و مردن.
تا کۆتایی سەدەی نۆیەم، خەلافەتی عەباسی کە لاواز دەبوو، چیتر نەیدەتوانی درێژە بەو هەوڵە سەربازییە بدات کە بۆ هێشتنەوەی بەرزاییەکانی کورد لە ژێر کۆنترۆڵدا پێویست بوو. ئەنجامەکە سەرهەڵدانی یەکەم بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان بوو؛ عەیشانییەکان و حەسەنەوەییەکان و عەننازییەکان، کە دەوڵەتە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان لە بۆشایی دەسەڵاتی خەلافەتە ڕوولەداڕمانەکەدا دادەمەزراند. بەرەنگاربوونەوەی سەدەکانی حەوتەم و هەشتەم و نۆیەم ئەو سەرهەڵدانە سیاسییەی کرد بە شتێکی مومکین.
میرات
داگیرکاریی ئیسلامی نیشانەی کۆتایی جیهانی کۆن لە کوردستان و سەرەتای سەردەمی ناوەڕاست بوو. بەڵام ڕەوتە بنەڕەتییەکان نەگۆڕان. چیاکان هێشتا پەناگەیان دابین دەکرد. دەربەندەکان هێشتا پێگەی بەرگرییان دابین دەکرد. پێکهاتەی هۆزی هێشتا ڕێگەی بە کۆکردنەوەی خێرا و بە هەمان خێرایی بڵاوبوونەوە دەدا. هەمان پرسیارەی لە هەڵمەتە ئاشوورییەکانی زامواوە مێژووی سەربازیی کوردی دیاری کردبوو، ئایا ئیمپراتۆریایەک دەتوانێت گەلێکی بەرزایینشین کە ڕەت دەکاتەوە کۆنترۆڵ بکرێت، بۆ هەمیشە کۆنترۆڵ بکات، هەمان وەڵامی هەمیشەی وەرگرتەوە: نەخێر.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
637ی زایینی — سوپا عەرەبی و موسوڵمانەکان ساسانییەکان لە قادسیە تێک دەشکێنن؛ هۆزە کوردییەکان بۆ یەکەم جار ڕووبەڕووی خەلافەتە پێشڕەوەکە دەبنەوە
639–644ی زایینی — هۆزە کوردییەکان لە سەرەتادا پاڵپشتیی بەرەنگاربوونەوەی ساسانی دەکەن؛ لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریای ساسانیدا وردەوردە ملکەچی ئیسلام دەبن
816–837ی زایینی — بابەکی خوڕەمدین یاخیبوونی خوڕەمییەکان دژ بە خەلافەتی عەباسی ڕابەرایەتی دەکات؛ جەنگاوەرە کوردەکان بەشداری دەکەن
833ی زایینی — ڕابەری کورد نەسر (تیۆفۆبۆس) لەلایەن هێزە عەباسییەکانەوە تێک دەشکێت؛ لەگەڵ شوێنکەوتووانیدا بۆ ئیمپراتۆریای بیزەنتی هەڵدێت
837–838ی زایینی — تیۆفۆبۆس وەک فەرماندەی سەربازیی بیزەنتی دژ بە عەباسییەکان خزمەت دەکات؛ دوای شەڕی ئەنزێن بۆ ماوەیەکی کورت وەک ئیمپراتۆر ڕادەگەیەنرێت
838ی زایینی — بابەک لە سامەڕا دەگیرێت و ئێعدام دەکرێت؛ میر جەعفەر لە موسڵ یاخی دەبێت و لەلایەن فەرماندەی عەباسی ئیتاخەوە تێک دەشکێنرێت
838–841ی زایینی — ڕاپەڕینی هۆزیی داسنی لە ناوچەی لالش/شێخان دژ بە دەسەڵاتی خەلافەت
842ی زایینی — تیۆفۆبۆس لەلایەن ئیمپراتۆر تیۆفیلۆس کە لە سەرەمەرگدایە، ئێعدام دەکرێت تا ڕێگری لە کێبڕکێی جێگرەوەبوون بکرێت
905ی زایینی — هەڵمەتێکی مەزنی عەباسی دژ بە هۆزە کوردییەکانی باشوور؛ قەڵای سەرماج لە نزیک بێستون دەگیرێت
پرسیارە باوەکان
کوردەکان یەکەم جار کەی ڕووبەڕووی ئیسلام بوونەوە؟
هۆزە کوردییەکان بۆ یەکەم جار لە کاتی داگیرکاریی عەرەبی بۆ مێزۆپۆتامیا لە ساڵی 637ی زایینی پەیوەندییان بە سوپا عەرەبە موسوڵمانەکانەوە کرد. هۆزە کوردییەکان لە سەرەتادا پاڵپشتیی بەرەنگاربوونەوەی ساسانی بەرامبەر پێشڕەویی عەرەب کرد، بەڵام لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریای ساسانی لە نێوان ساڵانی 639 و 644، ڕابەرانی هۆزە کوردییەکان وردەوردە ملکەچی ئیسلام بوون.
تیۆفۆبۆس کێ بوو؟
تیۆفۆبۆس ڕابەرێکی کورد بوو کە لە سەرەتادا ناوی نەسر (یان نەرسە) بوو و لە یاخیبوونی خوڕەمییەکان دژ بە خەلافەتی عەباسیدا شەڕی کرد. دوای ئەوەی هێزەکانی لە ساڵی 833 تێک شکێنران، بۆ ئیمپراتۆریای بیزەنتی هەڵات، بوو بە مەسیحی، بە هاوسەرگیری چووە ناو بنەماڵەی ئیمپراتۆریایی و بوو بە فەرماندەیەکی سەربازیی پلەبەرز. هێزەکانی بۆ ماوەیەکی کورت وەک ئیمپراتۆر ڕایانگەیاند، پێش ئەوەی لە ساڵی 842 ئێعدام بکرێت.
ئایا هەموو کوردەکان ئیسلامیان پەسەند کرد؟
نەخێر. لەو کاتەدا کە زۆربەی هۆزە کوردییەکان لە کۆتاییدا بوون بە موسوڵمان، کۆمەڵگا بچووکەکانی ناوچە شاخاوییە هەرە دوورەدەستەکان بۆ چەندین سەدە دوای داگیرکارییەکە نەریتە ئایینییەکانی پێش ئیسلامیان پاراست. هەندێک لەم کۆمەڵگایانە، لەوانە گرووپەکانی دواتر پەیوەندیدار بە ئایینی ئێزدی، تا ناو سەردەمی ناوەڕاست بەرەنگاری دەسەڵاتی ئیسلامی بوونەوە و هەندێک جار لەگەڵ نیشتەجێگە موسوڵمانەکان پێکدادان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Wikipedia — Spread of Islam among Kurds
Wikipedia — Babak Khorramdin Revolt
Greek City Times — Theophobos: The Kurdish 'Emperor' of Byzantium, 2023
Al-Tabari — History of the Prophets and Kings (گێڕانەوەکانی بەرەنگاربوونەوەی کورد و شەڕەکانی خوڕەمییەکان)
New Lines Magazine — The Untold History of Turkish-Kurdish Alliances, 2024
Wikipedia — Arab Conquest of Mesopotamia