لە تابلۆ ئاژاوەدارەکەی مێژووی ئێران لە سەدەی 18 و سەرەتای سەدەی 19دا، کە ئیمپراتۆرییەکان بە یەکدا دەکەوتن و بنەماڵە ناوخۆییەکان لەناو سەرهەڵدانی بنەماڵەی قاجاردا بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕکابەرییان دەکرد، کەم کەسایەتی بە ڕوونیی جەعفەر قولی خان دونبولی ئەو سەمایە پڕمەترسییەی دەسەڵات بەرجەستە دەکات. لەناو هۆزە بەهێزەکەی دونبولیدا لەدایک بوو، کە ڕەگ و ڕیشەی کوردیی هەبوو؛ جەعفەر قولی خان وەک دوا فەرمانڕەوای کاریگەری خاننشینی خۆی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران پێگەی بەرز بووەوە، بەڵام ڕووبەڕووی شکست، دوورخستنەوە و گۆڕانێکی گەورە لە لایەنگرییەکاندا بووەوە کە بردییە فەرمانڕەوایی خاننشینە دوورەکەی شەکی لە ژێر پاڵپشتیی ڕووسیادا.

ژیانی، کە لە دەرەنجامەکانی کۆتایی سەردەمی سەفەوییەوە تا سەردەمەکانی زەند و قاجار دەگرێتەوە، ململانێ ژیۆپۆلیتیکییە فراوانترەکانی نێوان ئێران، ئیمپراتۆریی عوسمانی و فراوانبوونی ئامادەیی ڕووسیا لە قەفقازدا ڕەنگ دەداتەوە. جەعفەر قولی لە 3ی ئەیلوولی 1814 لە شەکی بەهۆی مەلاریاوە مرد و میراتێکی خۆڕاگری و خۆگونجاندنی بەجێ هێشت، لەگەڵ نەوەکانێک کە لە سەدەی 20دا کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی ئازەربایجان دەبوو. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە ژیاننامەکەی دەکۆڵێتەوە و سوود لە گێڕانەوە مێژووییەکان وەردەگرێت بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵە، کردەوە سەربازییەکان، جووڵە دیپلۆماسییەکان و کاریگەریی بەردەوامی ئەو؛ چیرۆکێک کە لە پاشخانی گۆڕانی سنوور و ئاواتە ئیمپراتۆرییەکاندا پەرە دەسێنێت.

میراتی دونبولی: ڕەگ و ڕیشەی کوردی و بەرزبوونەوەی پێگە

بنەماڵەی دونبولی، کە جەعفەر قولی خان سەر بەو بوو، بنەچەکەی دەگەڕایەوە بۆ هۆزە کوردییەکان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆڵیا کە لە سەردەمی ناوەڕاستدا بەرەو ڕۆژهەڵات کۆچیان کرد بۆ باکووری ڕۆژاوای ئێران. تا سەدەی 13، لە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی ئەیووبیدا خۆیان وەک فەرمانڕەوای ناوخۆیی جێگیر کردبوو و کەسایەتییەکانی وەک میر ئیبراهیم دونبولی (مردوو لە 1320) هاوپەیمانییان لەگەڵ مەغۆلە ئیلخانییەکان دەپاراست.

ناوی هۆزەکە، «دونبولی»، لە خاکی باوباپیرانیانەوە هاتووە و سەرەتا پەیڕەوی ئێزدییان دەکرد پێش ئەوەی ببن بە موسڵمان و دڵسۆزیی هۆزی بە نەریتە کارگێڕییە فارسیئامێزەکان تێکەڵ بکەن. بە درێژایی سەدەکان، دونبولییەکان حوکمی ناوچە سنوورییە گرنگەکانی وەک خۆی و سەڵماسیان دەکرد و لە سەردەمی سەفەویدا (1501–1736) وەک بەربەست لە بەرامبەر هێرشەکانی عوسمانی خزمەتیان دەکرد. فەرمانڕەواییە بۆماوەییەکەیان لە ژێر سەفەوییەکاندا جێگیرتر بوو، کە ئەوانیان وەک حاکم دەستنیشان دەکرد بۆ بەرگری لە بەرامبەر هەڕەشەکان لە ڕۆژاواوە.

جەعفەر قولی خان لە خۆی، دڵی خاکەکانی دونبولی، وەک دووەم کوڕی ساهباز خان دونبولی لەدایک بوو. ساڵی وردی لەدایکبوونی هێشتا نادیارە، بەڵام ئەگەری هەیە لە ناوەڕاستی سەدەی 18دا بووبێت، لەناو ئاژاوەکانی دوای ڕووخانی سەفەوییەکاندا. بنەماڵەکەی لە پیلان نامۆ نەبوو: برازاکەی، حوسەین قولی خان دونبولی، دەبوو بە کەسایەتییەکی سەرەکی لە سەرەتای کارەکەیدا. دەسەڵاتی دونبولییەکان لە کۆتایی سەدەی 18دا لە ژێر حوکمی ئەحمەد خان دونبولی (فەرمانڕەوایی: 1763–1786)، مامی جەعفەر قولی، گەیشتە لووتکە؛ ئەو لە ماوەی لاوازبوونی بنەماڵەی زەنددا بە خۆبەڕێوەبردنێکی بەرچاو حوکمی خۆی و تەورێزی دەکرد. تیرۆرکردنی ئەحمەد خان لە 1786 لەلایەن ڕکابەرەکانەوە خاڵێکی وەرچەرخانی نیشان دا و بنەماڵەکەی خستە ناو تۆڵەسەندنەوە و ململانێکانی دەسەڵاتەوە.

جەعفەر قولیی گەنج، کە پێشتر لێهاتوویی سەربازیی نیشان دەدا، ڕۆڵێکی سەرەکی لە تۆڵەکردنەوەی مردنی ئەحمەد خان بینی. لەگەڵ حوسەین قولی، سزای مەرگی بکوژەکانی جێبەجێ کرد، شەرەفی بنەماڵەکەی گەڕاندەوە و گەیشتنی حوسەین قولی بە تەختی خۆی مسۆگەر کرد. ئەم ماوەیە تواناکانی جەعفەر قولیی وەک فەرماندە پەرە پێ دا؛ لە 1788، لە شەڕێکدا لە دژی محەمەد قولی خان ئەفشاری ورمێ لە نزیک ئاق زیارەت سەرکردایەتیی هێزەکانی کرد، بە ئامانجی ڕزگارکردنی خزمێکی دیلکراو. ململانێکە بەبێ ئەنجامێکی یەکلاکەرەوە کۆتایی هات، بەڵام ئەو ڕکابەرییەی نێوان خاننشینەکانی ڕوون کردەوە کە سیاسەتی ئازەربایجانی دیار دەکرد. ئاواتەکانی جەعفەر قولی زوو بە هی حوسەین قولی پێکدا هاتن و لەناو سەرهەڵدانی ئاغا محەمەد خان قاجاردا زەمینەیان بۆ ناکۆکیی ناوخۆیی بنەماڵە خۆش کرد.

لە لووتکەیاندا ژمارەی دونبولییەکان نزیکەی 12,000 خێزان بوو و سەرچاوەی سەربازی و ئابووریی بەرچاویان لە دەستدا بوو. خاکەکانیان زەوییە بە پیتەکانی درێژایی سنووری عوسمانی و ئێرانی دەگرتەوە و ئەمە کردییانە لایەنێکی گرنگ لە دیپلۆماسیی ناوچەکەدا. گەورەبوونی جەعفەر قولی لەم ژینگەیەدا هەستێکی توندی دڵسۆزیی هۆزی و ڕێبازێکی پراگماتیستی بۆ هاوپەیمانی لە ناخیدا چاند؛ ئەو خەسڵەتانەی دواتر کارەکەیان دیار دەکرد.

ڕێگادۆزینەوە لە سەرهەڵدانی قاجاردا: گوێڕایەڵی و شۆڕش

کاتێک بنەماڵەی قاجار لە ژێر دەسەڵاتی ئاغا محەمەد خاندا (فەرمانڕەوایی: 1789–1797) سەری هەڵدا، دونبولییەکان سەرەتا لەگەڵ دەسەڵاتە نوێکە ڕێک کەوتن. لە 1791، حوسەین قولی خان بەڵێنی دڵسۆزیی دا و حوکمی خاکێکی فراوانی وەرگرت کە خۆی، تەورێز، ئەردەبیل و بەشێک لە ئازەربایجانی دەگرتەوە. جەعفەر قولی، کە لە ژێر دەسەڵاتی برازاکەیدا خزمەتی دەکرد، بەشداریی لە هەڵمەتەکانی قاجاردا کرد، وەک گەمارۆدانی شوشا لە 1791 لە دژی ئیبراهیم خەلیل خانی قەرەباخ. بەڵام گومان لەسەر هاوسەرگیریی حوسەین قولی لەگەڵ کچی ئیبراهیم خەلیل سەری هەڵدا و وای لە ئاغا محەمەد کرد بۆ ماوەیەک لە 1793 تا 1797 جەعفەر قولی لە جێگەی ئەو بکاتە حاکمی خۆی.

ئەم ماوەیە یەکەم تامکردنی فەرمانڕەوایی سەربەخۆی جەعفەر قولی بوو. بە کاریگەری حوکمی دەکرد، باجی دەسەپاند و ڕێکی دەپاراست، بەڵام تا 1797 حوسەین قولی دووبارە پەسەندبوونی بەدەست هێنابوو. تیرۆرکردنی ئاغا محەمەد لەو ساڵەدا ئاژاوەی ئازاد کرد و خانە ناوخۆییەکانی وەک سادق خان شەقاقی لە سەرتاسەری ئازەربایجاندا شۆڕشیان کرد. جەعفەر قولی، کە هەستی بە دەرفەت کرد، لە دژی حوسەین قولی ڕاپەڕی و لەگەڵ هاوپەیمانە ئێزدی و شەقاقییەکان گەمارۆی خۆی دا. مردنی لەناکاوی حوسەین قولی لە بەهاری 1798دا، بە هۆکارێکی نادیار، ڕێگەی بە جەعفەر قولی دا خاننشینی خۆی بگرێتە دەست و بە هێرشکردن و تاڵانکردنی سەراب ئاشتی لەگەڵ ڕکابەرەکانی وەک سادق خان بکات.

وەک خانی خۆی لە 1798 تا 1799، فەرمانڕەوایی جەعفەر قولی کورتخایەن بوو، بەڵام یاخییانە بوو. داننانی بە فەتح عەلی شای قاجار (فەرمانڕەوایی: 1797–1834)، شا نوێکە، ڕەت کردەوە و ناوەندیکردنی دەسەڵاتی قاجاری بە هەڕەشە بۆ خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی دەزانی. لە 1799، پەیوەست بوو بە هاوپەیمانییەکی خانەکانی ئازەربایجان لە شۆڕشێکی چەکداردا، بە ئامانجی پاراستنی سەربەخۆیی بنەماڵەی دونبولی. هێزەکانی قاجار بە فەرماندەیی عەباس میرزا لە نزیک سەڵماس لە 17ی ئەیلوولی 1799 شکستیان پێ هێنا و ئەمە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی خاننشینەکە و خستنە ژێر دەسەڵاتی ئێرانی قاجار. جەعفەر قولی هەڵهات، سەرەتا بۆ خاننشینی ئێرەڤان، پاشان بەرەو دوورکەوتنەوەیەکی زیاتر.

ئەم شۆڕشە ڕەگی لە مێژووە درێژەکەی نیوەسەربەخۆیی دونبولییەکاندا بوو. قاجارەکان هەوڵیان دەدا خاننشینە پەراوێزییەکان یەک بخەن و حوکم و باجی ڕاستەوخۆ بسەپێنن، کە بە نەریتە هۆزییەکان پێکدا دەهات. هاندەرەکانی جەعفەر قولی دوو لایەنیان هەبوو: ئاواتی کەسی و پاراستنی بنەماڵەی فەرمانڕەوا، کە جووڵەی دەکرد بۆ تێپەڕاندنی ڕکابەرەکانی ناو بنەماڵەکەی و دەرەوەی ئەو.

دوورخستنەوە و تاکتیکی عوسمانی: گەڕان بەدوای هاوپەیمانانی ڕۆژاوایی

جەعفەر قولی کە شکست خواردبوو و لە موڵک و دەسەڵات بێبەش کرابوو، بەرەو ڕۆژاوا ڕووی لە ئیمپراتۆریی عوسمانی کرد، ڕکابەرە نەریتییەکەی ئێران. لە دەوروبەری 1800، بە سوودوەرگرتن لە تۆڕە هۆزییەکان، داوای پەناگەی لە ناوچە سنوورییەکانی وەک بایەزید و ماکۆ کرد. بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکان، کچەکەی بە پاشای بایەزید دا و پەیوەندیی لەگەڵ پاشا عوسمانییەکانی دیکە دروست کرد. لەم بنکەیانەوە هێرشی بۆ ناو خاکی ئێران دەست پێ کرد و نائارامیی دروست دەکرد بۆ فشارخستنە سەر قاجارەکان.

قۆناغەکەی بە ناوی «عوسمانیخوازی» ئامانجی ئەوە بوو بابەعالی بخاتە ناو کاروباری ئێرانەوە، بە هیوای پاڵپشتیی سەربازی بۆ وەرگرتنەوەی خۆی. بەڵام دیپلۆماسیی قاجار سەرکەوت: نێردراوەکانی فەتح عەلی شا ئیستانبوڵیان قەناعەت پێ هێنا سەبارەت بە مەترسییەکان و ئەمە بووە هۆی فەرمانێکی عوسمانی، بە ناوی جەعفەر قولی، کە لە دەوروبەری 1804–1805 یارمەتیدانی قەدەغە دەکرد. لە خاکی عوسمانی دەرکرا و شوێنکەوتووانی ڕووبەڕووی سەختی بوونەوە و ئەمە وای لێ کرد لە دۆخێکی تەنگژەدا ئاراستەکەی بگۆڕێت.

ئەم ماوەیە ژیۆپۆلیتیکی گۆڕاوی سەردەمەکە ڕوون دەکاتەوە. عوسمانییەکان کە چاکسازییە ناوخۆییەکان و فشارە ئەورووپییەکان لاوازیان کردبوون، حەزیان نەدەکرد ئێران بورووژێنن، بە تایبەت لەناو کاریگەرییە پەخشبووەکانی شەڕەکانی ناپلیۆندا. شکستی جەعفەر قولی لێرەدا سنوورداریی دیپلۆماسیی هۆزیی لە بەرامبەر دەوڵەتە نەتەوەییە تازەسەرهەڵداوەکاندا ڕوون کردەوە.

گۆڕانی ئاراستە بۆ ڕووسیا: لە پەنابەرەوە بۆ بریکاری ئیمپراتۆری

جەعفەر قولی، کە بژاردەی نەما بوو، داوای یارمەتیی لە ئیمپراتۆریی ڕووسیا کرد، کە بەرەو باشوور لە قەفقازدا فراوان دەبوو. لە 1804، لە ماوەی گەمارۆدانی ئێرەڤاندا پەیوەست بوو بە هێزە ڕووسییەکان، زانیاریی هەواڵگریی پێ دەبەخشین و لەگەڵیان دەجەنگا. لە تەممووزی 1804 ڕەگەزنامەی ڕووسیی وەرگرت و بەهۆی زانیاری و کاریگەریی ناوخۆییەوە بوو بە سەرمایەیەکی بە نرخ.

قیسەر ئەلیکساندەری یەکەم هەستی بە تواناکەی کرد و شوێنکەوتووانی لە شەکی نیشتەجێ کردەوە و لە 10ی کانوونی یەکەمی 1806 کردییە خان.

جەعفەر قولی پلەی لێفتینەنت جەنەڕاڵی وەرگرت و خەڵاتی پێ بەخشرا، لەوانە نیشانی ئەنا پێرۆز (پلەی 1ەم)، شمشێرێکی بە ئەڵماس ڕازاوە و مەدالیایەکی زێڕ. لە ماوەی شەڕی ڕووسیا و فارسدا (1804–1813)، بە دڵسۆزی خزمەتی کرد و یاخیبوونە ئێرانخوازەکانی لە شەکی و خاننشینە دراوسێکان سەرکوت کرد.

«ڕووسیاخوازی»ی ئەو پراگماتیستی بوو: ڕووسیا ئاسایش و پێگەیەکی پێ دەبەخشی کە لە شوێنەکانی دیکە بەدەست نەدەهات. ڕاپەڕینەکانی کەسایەتییەکانی وەک سەلیم خانی شەکی و یاخییە ناوخۆییەکانی دامرکاندەوە، باجی کۆ دەکردەوە (لەوانە لە کۆمەڵگە مەسیحییەکان)، قەڵا و بەربەستی دروست دەکرد و ناوبژیوانیی ناکۆکییەکانی لەگەڵ خانەکانی وەک مستەفای شێروان دەکرد. لە 1808، یارمەتیی دا بە گرتنی نەخجەوان و بەرگریی لە بەرامبەر هۆزە داغستانییەکان دەکرد.

ئەم هاوپەیمانییە جێگیرکردنی دەسەڵاتی ڕووسیای لە قەفقاز ئاسان کرد و کۆنترۆڵی قاجاری لاواز کرد. کردەوەکانی جەعفەر قولی گرژیی نەتەوەیی و ئایینییان لەناو دانیشتووانە جۆراوجۆرەکەی شەکی (تورکی، ئەرمەنی، موسڵمان) ورووژاند، بەڵام تا مردنی پێگەکەیان مسۆگەر کرد.

فەرمانڕەوایی لە شەکی: ئاستەنگەکان و کارگێڕی

وەک خانی شەکی (1806–1814)، جەعفەر قولی حوکمی ناوچەیەکی ستراتیژیی زۆر گرنگی دەکرد کە پێشتر لە ژێر باڵادەستیی ئێراندا بوو. سیاسەتەکانی ڕووسیای جێبەجێ دەکرد، ڕاپۆرتی لەسەر کاروباری ناوچەکە دەدا و ناڕەزایی سەرکوت دەکرد. کارگێڕییەکەی کۆکردنەوەی باجی دەگرتەوە کە مشتومڕی دەورووژاند و بەرگریی سەربازیی لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەکییەکاندا دەکرد.

ژیانی کەسی فەرمانڕەواییەکەی دەوڵەمەند کرد: لانیکەم سێ هاوسەری هەبوو، شەرەفنیسا بەگوم (لەوانەیە پەیوەندیی بە عوسمانییەکانەوە هەبووبێت)، سەڵتەنەت بەگوم (خوشکی محەمەد خانی ئێرەڤان) و گەوهەر ئاغا جەوانشیر (کچی ئیبراهیم خەلیل خانی قەرەباخ). منداڵەکانی لەگەڵ بنەماڵە دیارەکان هاوسەرگیرییان کرد، وەک کوڕەکەی ئەحمەد خان لەگەڵ کچەکانی جەواد خانی گەنجە و محەمەد حوسەین خان موشتاق. نەوەکانی نازناوی بنەماڵەی خۆیسکییان هەڵبژارد و دەوڵەتپیاوانی وەک فەتحعەلی خان خۆیسکی، سەرۆکوەزیرانی کۆماری دیموکراتیکی ئازەربایجان (1918–1920)، لێیان هەڵکەوت.

ئاستەنگەکان نائارامیی ناوخۆییان دەگرتەوە: توخمە ئێرانخوازەکان ڕاپەڕین و سەرکوتکردنی توندی پێویست بوو. فەرمانڕەواییە دەساڵەکەی جەعفەر قولی یارمەتیی دا بە فراوانبوونی ڕووسیا و بە پەیمانی گوڵستان (1813) گەیشتە لووتکە، کە شەکیی بە ڕووسیا بەخشی.

مردن و میراتی بەردەوام

جەعفەر قولی خان دونبولی لە 3ی ئەیلوولی 1814 لە شەکی بەهۆی مەلاریاوە لە تەمەنێکی خەمڵێنراوی 50–60 ساڵیدا مرد. کوڕەکەی ئیسماعیل خان بۆ ماوەیەکی کورت تا 1819 جێگەی گرتەوە، کە ڕووسیا خاننشینەکەی هەڵوەشاندەوە. لە شەکی نێژرا و مردنی کۆتایی سەردەمێکی بۆ دونبولییەکان وەک فەرمانڕەوای سەربەخۆ نیشان دا.

میراتەکەی فرەلایەنەیە: وەک یاخییەک لە دژی ناوەندیکردنی دەسەڵاتی قاجار، هێمای بەرەنگاربوونەوەی ناوخۆیی بوو؛ وەک هاوپەیمانێکی ڕووسیا، گۆڕانە ئیمپراتۆرییەکانی لە قەفقاز ئاسان کرد. نەوەکانی وەک خۆیسکییەکان ڕۆڵیان لە سەربەخۆیی ئازەربایجاندا بینی، لە کاتێکدا جووڵەکانی ناسکیی بنەماڵە فەرمانڕەوا هۆزییەکانی دەخستە ڕوو. لە مێژوونووسیی نوێدا، جەعفەر قولی تێکەڵبوونی ئاڵۆزی نەتەوە، دیپلۆماسی و دەسەڵات بەرجەستە دەکات لە ناوچەیەکدا کە ئەمڕۆش هێشتا ململانێی لەسەرە.

ژیانی جەعفەر قولی بیرمان دەخاتەوە کە «خیانەتکاران» یان «هەلپەرستان»ی مێژوو زۆرجار ڕێگایان لەناو هەڵبژاردنە نامومکینەکاندا دەدۆزییەوە. لە تەختی خۆیەوە تا دوورخستنەوەی شەکی، چیرۆکەکەی بەناو ئیمپراتۆرییەکاندا دەهۆنێت و تاڵەکانێک بەجێ دەهێڵێت کە لە گێڕانەوە کوردی، ئێرانی و ئازەربایجانییەکاندا بەردەوامن.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە و بەڵگە مێژووییە گرنگەکانی پەیوەندیدار بە جەعفەر قولی خان دونبولی (مردوو لە 1814) هەیە، کە لە ماددە ژیاننامەیی، ئەکادیمی و ئەرشیفییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراوە. ئەمانە ژیان، فەرمانڕەوایی بەسەر خۆی و شەکی، هاوپەیمانییەکانی لەگەڵ عوسمانی و ڕووسیا، پاشخانی بنەماڵە و میراتەکەی دەگرنەوە. سەرچاوەکان بە شێوەی ژمارەکراو لیست کراون، لەگەڵ ناونیشانەکان، نووسەران (ئەگەر بەردەست بن)، زانیاریی بڵاوکردنەوە و بەستەرەکان بۆ ئاسانکردنی دەستگەیشتن.

  1. Jafar Qoli Khan Donboli - بابەتی Wikipedia لەسەر ژیاننامە، بنەماڵە (کوڕی ساهباز خان دونبولی)، حوکمی وەک دوا خانی خۆی (1798-1799) و خانی شەکی (1806-1814) و مردنی بەهۆی مەلاریاوە لە 1814.

  2. The Politics of Otomanism to Russianism in the Relations of Jafar Qoli Khan Donboli with the Qajar Government - وتارێکی Journal of Historical Researches کە هاوپەیمانییە گۆڕاوەکانی لە عوسمانیخوازییەوە بۆ ڕووسیاخوازی، ڕۆڵی لە شۆڕشەکانی دژی قاجار و فەرمانڕەوایی لە شەکی شیکار دەکات.

  3. Donbolī - بابەتی Encyclopædia Iranica کە ڕەگ و ڕیشەی کوردیی هۆزی دونبولی، کۆچکردن بۆ ئێران، گۆڕانی باوەڕ بۆ ئیسلام و ڕۆڵەکانی لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی، زەند و قاجاردا بە وردی باس دەکات، لەوانە کارەکەی جەعفەر قولی خان.

    • نووسەران: Dawud, Ali Al-e؛ Oberling, Pierre

    • بڵاوکراوەتەوە: 1995

    • لە: Yarshater, Ehsan (ڕێکخەر). Encyclopædia Iranica. بەرگی VII/5: Divorce IV–Drugs. لەندەن و نیویۆرک: Routledge & Kegan Paul. لاپەڕەکانی 492–495. ISBN 978-1-56859-023-3

    • بەستەر: https://www.iranicaonline.org/articles/donboli-1

  4. Khoy (Ḵoy) - بابەتی ئۆنلاین لە Encyclopædia Iranica لەسەر مێژووی خۆی، لەوانە خاننشینی دونبولی و فەرمانڕەوایی و شۆڕشی جەعفەر قولی خان.

    • نووسەر: Gledhill, Kevin

    • بڵاوکراوەتەوە: 2022

    • لە: Yarshater, Ehsan (ڕێکخەر). Encyclopædia Iranica (چاپی ئۆنلاین). Encyclopædia Iranica Foundation

    • بەستەر: https://www.iranicaonline.org/articles/khoy-koy

  5. Hosaynqoli Khan Donboli - بابەتی Encyclopedia of the Islamic World (بە فارسی) لەسەر حوسەین قولی خان، لەگەڵ ئاماژەکان بۆ پەیوەندی و ناکۆکییە بنەماڵەییەکانی جەعفەر قولی خان.

  6. The Politics of Otomanism to Russianism in the Relations of ... - وتارێکی PDFی SID لەسەر گۆڕانە دیپلۆماسییەکانی جەعفەر قولی خان و مامەڵەکانی لەگەڵ قاجار، عوسمانی و ڕووسیا.

  7. The Politics of Otomanism to Russianism in the Relations of Jafar Qoli Khan Donboli with the Qajar Government - PDFێک لە Journal of Historical Researches کە لیستێکی وردی سەرچاوەکانی لەسەر بنەماڵەی دونبولی و سیاسەتی سەردەمی قاجار دەگرێتەوە.

  8. Hosayn Qoli Donboli - بابەتی Wikipedia لەسەر براکەی حوسەین قولی، لەگەڵ سەرچاوەکان لەسەر هۆزی دونبولی و پەیوەندییە ناوخۆییەکانی بنەماڵە کە جەعفەر قولی تێیاندا بەشدارە.

  9. The Role and Position of Kalbalikhan Kangarloo Nakhjavani in the First Round of Iranian-Russian Wars in the Caucasus - بڵاوکراوەیەکی ResearchGate کە ئاماژە بە هاوپەیمانییەکانی جەعفەر قولی خان لە ماوەی ململانێکانی ڕووسیا و فارسدا دەکات.

  10. Donboli - Wikipedia - PDFێکی Scribdی ناوەڕۆکی Wikipedia لەسەر مێژووی هۆزی دونبولی، لەوانە ڕەگ و ڕیشەکانی لە سەردەمی ناوەڕاست و فەرمانڕەواکانی سەدەکانی 18-19 وەک جەعفەر قولی خان.

    بەستەر: https://www.scribd.com/document/547896320/Donboli-Wikipedia