پێشەکی
لە 24ی کانوونی یەکەمی 1922، دەسەڵاتدارانی بەریتانیا لە عێراقی ژێر ئینتیداب ڕاگەیاندنێکیان دەرکرد کە دواتر بە ڕاگەیاندنی کریسمس ناسرا؛ یەکەم دانپێدانانی فەرمیی بەریتانیا بە خودموختاریی کورد لە ناو دەوڵەتی نوێدامەزراوی عێراقدا. ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق بە ڕوونی دانی بە مافی خەڵکی کورد بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیاندا نا و دەسەڵاتی ئیدارەی ناوخۆیی بە کورد بەخشی. لەسەر کاغەز، دانپێدانانێکی مێژوویی بوو بەوەی خەڵکی کوردی باشووری کوردستان (کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ) ناسنامەیەکی جیاوازیان هەیە و داواکارییەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕەوا بوون.
بەڵام، وەک زۆرێک لەو بەڵێنانەی بە خەڵکی کورد دراون، ڕاگەیاندنی کریسمس هەرگیز لە کرداردا جێبەجێ نەکرا. دەسەڵاتدارانی بەریتانیا و عەرەبی عێراق هەرگیز خودموختاریی کوردیان بەو شێوەیەی باس کرابوو جێبەجێ نەکرد. لەبری ئەوە، ڕاگەیاندنەکە بووە بەڵێنێکی شکێنراوی دیکە لە مێژووی درێژی خیانەتکردن بە کورددا؛ شێوازێک کە لە چاڵدێران (1514) تا سیڤەر (1920) درێژ دەبێتەوە و تا ئەمڕۆ بەردەوامە. سەرنەکەوتنی ڕاگەیاندنەکە بە ڕاستەوخۆ بووە هۆی زنجیرەیەک ڕاپەڕینی کوردی کە شێوەیان بە پەیوەندییەکانی عێراق–کورد لە سەدەی دواتردا بەخشی.
ناوەڕۆک
ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق چی بوو؟
ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق چی بوو؟
ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق (کە بە ڕاگەیاندنی کریسمسیش ناسراوە) لە 24ی کانوونی یەکەمی 1922 لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراقەوە دەرکرا. ئەمە یەکەم دانپێدانانی فەرمیی حکومەتی بەریتانیا بوو بە خودموختاریی کورد لە ناو پاشایەتیی نوێدامەزراوی عێراقدا. ڕاگەیاندنەکە بە ڕوونی دانی بە مافی کوردەکانی ناوچە باکوورییەکانی عێراق بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیاندا نا و دەسەڵاتی ئیدارەی ناوخۆیی پێ بەخشین.
ڕاگەیاندنەکە لە ساتێکی پڕئاژاوەدا دەرکرا. پەیماننامەی بەریتانیا–عێراقی تشرینی یەکەمی 1922 چوارچێوەی پەیوەندییەکانی بەریتانیا–عێراقی لە ژێر ئینتیدابدا دانابوو، و فەیسەڵی یەکەم وەک پاشا دانرابوو. بەڵام دانیشتوانە کوردەکانی باکووری عێراق هەرگیز ڕەزامەندییان نەدابوو بخرێنە ناو دەوڵەتێکی عێراقییەوە کە عەرەب تێیدا زاڵ بن. سەرکردەکانی کورد، بە تایبەتی شێخ مەحموودی بەرزنجیی سلێمانی، بە ئاشکرا دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراق ڕاپەڕیبوون. ڕاگەیاندنی کریسمس هەوڵێک بوو بۆ هێورکردنەوەی بەرخۆدانی کورد بە بەڵێنی خۆبەڕێوەبردن، لە هەمان کاتدا خاکەکانی کورد لە ناو سنوورەکانی عێراقی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیادا بهێڵێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕاگەیاندنی کریسمس یەکەم دانپێدانانی فەرمیی بەریتانیا بوو بە خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا؛ دانی بە مافی کورد بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیاندا نا.
• ڕاگەیاندنەکە هەرگیز لە کرداردا جێبەجێ نەکرا؛ دەسەڵاتدارانی بەریتانیا و عەرەبی عێراق بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردیان جێبەجێ نەکرد، و ئەمە بە ڕاستەوخۆ بووە هۆی زنجیرەیەک ڕاپەڕینی کوردی.
• شێخ مەحموودی بەرزنجی پێشتر، لە تشرینی دووەمی 1922، لە سلێمانییەوە پاشایەتیی کوردستانی ڕاگەیاندبوو؛ ڕاگەیاندنەکە تا ڕادەیەک هەوڵێک بوو بۆ سنووردارکردنی ئاواتەکانی سەربەخۆیی کورد لە ناو چوارچێوەیەکی عێراقیدا.
• ڕاگەیاندنەکە بنەمایەکی بنچینەیی دانا ــ خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا ــ کە سەرئەنجام، دوای دەیان ساڵ خەبات، لە دەستووری عێراقی 2005 و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەدی هات.
زانیارییە خێراکان
ڕاگەیاندن: ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق (ڕاگەیاندنی کریسمس) بەروار: 24ی کانوونی یەکەمی 1922 دەرکەر: دەسەڵاتدارانی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق جۆر: ڕاگەیاندنێک بۆ دانپێدانان بە خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا بڕگەی سەرەکی: دانپێدانان بە مافی کورد بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیان لە باکووری عێراق چوارچێوە: پەیماننامەی بەریتانیا–عێراقی تشرینی یەکەمی 1922؛ ڕاگەیاندنی پاشایەتیی کوردستان لەلایەن شێخ مەحموودی بەرزنجییەوە (تشرینی دووەمی 1922)؛ ڕاپەڕینەکانی کورد دژ بە دەسەڵاتی بەریتانیا و عێراق ئەنجام: هەرگیز لە کرداردا جێبەجێ نەکرا؛ بووە هۆی بەردەوامبوونی ڕاپەڕینەکانی کورد میراتی درێژخایەن: بنەمای خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا سەرئەنجام لە دەستووری عێراقی 2005دا بەدی هات
چوارچێوەی مێژوویی: دەوڵەتێکی نوێ، کێشەیەکی کۆن
پاشایەتیی عێراق لە 1921 لەلایەن بەریتانیاوە دامەزرا، و فەیسەڵی کوڕی حوسێن ــ میرێکی هاشمیی حەجاز کە هیچ پەیوەندییەکی بە عێراقەوە نەبوو ــ وەک یەکەم پاشای دانرا. کۆنفرانسی قاهیرەی 1921، بە سەرۆکایەتیی وینستۆن چێرچڵ، چوارچێوەکەی دانا: عێراق دەبوو ناوچەیەکی ژێر ئینتیدابی بەریتانیا بێت، کە لە ڕێگەی پاشایەتییەکی تەنها بەناو سەربەخۆوە بەڕێوە ببرێت و خزمەتی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا بکات. ئینتیدابی کۆمەڵەی نەتەوەکان دیاری کردبوو کە عێراق دەبێت لە ژێر چاودێریی بەریتانیادا بۆ خۆبەڕێوەبردن ئامادە بکرێت، و بەریتانیا هەڵیبژارد ئەم پەیوەندییە لە ڕێگەی پەیماننامەی بەریتانیا–عێراقی تشرینی یەکەمی 1922ەوە دەرببڕێت.
بەڵام کوردەکانی باکووری عێراق هەرگیز ڕەزامەندییان نەدابوو بەشێک بن لەم ڕێکخستنە. ویلایەتی کوردنشینی مووسڵ خرابووە ناو عێراقی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا، سەرەڕای ئەوەی پەیماننامەی سیڤەر (1920) ئەگەری خستنەناوی لە کوردستانێکی سەربەخۆدا وێنا کردبوو. سەرکردەکانی کورد دەوڵەتی نوێی عێراقیان بە پڕۆژەیەکی سیاسیی عەرەبی دەبینی کە بەریتانیا سەپاندوویەتی و لە چاوی کورددا هیچ ڕەوایەتییەکی نییە. شێخ مەحموودی بەرزنجی، کە بەریتانیا سەرەتا وەک حاکمی سلێمانی داینابوو، پێشتر لە 1919 سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کردبوو و لە تشرینی دووەمی 1922 خۆی بە پاشای کوردستان ڕادەگەیاند.
ڕاگەیاندنی کریسمسی کانوونی یەکەمی 1922 وەڵامی بەریتانیا بوو بۆ ئەم قەیرانە. لە بەرامبەر بەرخۆدانێکی کوردیدا کە هەڕەشەی لە سەقامگیریی تەواوی ناوچەی ژێر ئینتیداب دەکرد، بەریتانیا ڕاگەیاندنێکی دەرکرد کە دانی بە خودموختاریی کورددا دەنا، بە هیوای سنووردارکردنی جیابوونەوەخوازیی کورد لە چوارچێوەی عێراقێکی یەکگرتوودا. ئەمە سازشێکی تاکتیکی بوو، نەک پابەندییەکی بنەمادار بە خۆبەڕێوەبردنی کورد.
بڕگەکانی ڕاگەیاندنەکە: خودموختاری لەسەر کاغەز
ڕاگەیاندنی کریسمس بە ڕوونی دانی بە خودموختاریی کورددا نا و دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیان لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا بە کورد بەخشی. دانی بەوەدا نا کە ناوچە کوردییەکانی باکووری عێراق پێداویستیی ئیداریی جیاوازیان هەیە و خەڵکی کورد دەبێت لە بەڕێوەبردنی خاکەکانی خۆیاندا دەنگ و ڕایان هەبێت. مەبەست لە ڕاگەیاندنەکە ئەوە بوو بە سەرکردەکانی کورد نیشان بدرێت کە لە ناو عێراقدا ڕێز لە مافەکانیان دەگیرێت.
بەڵام ڕاگەیاندنەکە میکانیزمی جێبەجێکردن و وردەکاریی یاسایی و ویستی سیاسیی ڕاستەقینەی نەبوو. لە هەمان کاتدا دەرکرا کە بەریتانیا هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەکار دەهێنا بۆ بۆردومانکردنی گوندە کوردەکان تا ناچاریان بکات ملکەچ بن؛ تاکتیکێک کە دواتر بووە یەکێک لە نیشانە دیارەکانی سیاسەتی بەریتانیا لە ناوچە کوردییەکانی عێراقدا. ناکۆکیی نێوان بەڵێنەکانی ڕاگەیاندنەکە بۆ خودموختاری و ئۆپەراسیۆنە ڕاستەقینەکانی هێزی ئاسمانیی شاهانە (RAF) دژ بە کۆمەڵگە کوردییەکان، بێباکیی ئەخلاقی لە ناوەڕۆکی سیاسەتی بەریتانیادا ئاشکرا دەکات: خودموختاری وەک هاندان پێشکەش دەکرا، لە کاتێکدا بۆردومانی ئاسمانی ئامرازی فشار بوو.
بۆچی ڕاگەیاندنەکە سەری نەگرت؟
ڕاگەیاندنی کریسمس بە هەمان هۆکار سەری نەگرت کە هەموو بەڵێنێکی خودموختاریی کورد سەری نەگرتووە: ئەو دەسەڵاتدارانەی بەڵێنەکەیان دا، نیازی جێبەجێکردنیان نەبوو. پێشینەی بەریتانیا لە عێراق خۆبەڕێوەبردنی کورد نەبوو، بەڵکو پاراستنی بەرژەوەندییە نەوتییەکانی بەریتانیا و پێگەی ستراتیژیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوو. خودموختاریی کورد تەنها تا ئەو ڕادەیە قبووڵ دەکرا کە هەڕەشەی لە کۆنترۆڵی بەریتانیا نەکردایە. هەر کاتێک سەرکردەکانی کورد داوای سەربەخۆیی ڕاستەقینەیان کرد ــ وەک شێخ مەحموود لە ڕێگەی پاشایەتیی کوردستانەکەیەوە ــ بەریتانیا بە هێزی سەربازی وەڵامی دەدایەوە.
دامەزراوەی دەسەڵاتی عەرەبی عێراقیش بە هەمان ڕادە دژایەتیی خودموختاریی کوردی دەکرد. پاشا فەیسەڵ و دەستەبژێری سیاسیی عەرەبی سوننە، عێراقیان بە دەوڵەتێکی یەکپارچەی عەرەبی دەبینی و خۆبەڕێوەبردنی کوردیان بە هەڕەشە بۆ یەکگرتوویی نەتەوەیی دەزانی. ناوچەکانی کورد بە وردەوردە خرانە ژێر ئیدارەی ناوەندیکراوی عێراق، و زمان و کەلتوور و دەربڕینی سیاسیی کورد سەرکوت کران. بەڵێنی ڕاگەیاندنەکە بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد هەرگیز لە ڕووی دامەزراوەییەوە نەبووە ڕاستی.
ئەنجامەکە سەدەیەک ململانێ بوو. لە ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحموود لە دەیەی 1920ەوە تا جەنگەکانی مستەفا بارزانی لە دەیەکانی 1960 و 1970، لە جینۆسایدی ئەنفالەوە تا ڕاپەڕینی 1991، لە حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە تا ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017، تەواوی مێژووی پەیوەندییەکانی کورد–عێراق بە بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکەی ڕاگەیاندنی کریسمس شێوەی وەرگرتووە: ئەوەی ڕێگە بە کورد بدرێت لە ناو عێراقدا خۆیان بەڕێوە ببەن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر بەڵێنی خودموختاریی کورد و ڕێگایەک بۆ سەربەخۆیی دەدات؛ هەرگیز جێبەجێ ناکرێت.
1921 ــ کۆنفرانسی قاهیرە؛ فەیسەڵی یەکەم لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیادا وەک پاشای عێراق دادەنرێت.
تشرینی یەکەمی 1922 ــ پەیماننامەی بەریتانیا–عێراق واژۆ دەکرێت؛ چوارچێوەی پەیوەندییەکانی ئینتیداب لە نێوان بەریتانیا و عێراق دادەنرێت.
تشرینی دووەمی 1922 ــ شێخ مەحموودی بەرزنجی لە سلێمانییەوە پاشایەتیی کوردستان ڕادەگەیەنێت.
24ی کانوونی یەکەمی 1922 ــ ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراق (ڕاگەیاندنی کریسمس) دان بە خودموختاریی کورددا دەنێت.
تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان هیچ باسێک لە کوردستان ناکات؛ دەوڵەتبوونی کورد لە یاسای نێودەوڵەتیدا دەسڕدرێتەوە.
1924 ــ هێزەکانی بەریتانیا پاشایەتیی کوردستانی شێخ مەحموود شکست دەدەن؛ خاکەکانی کورد دەخرێنە ناو عێراق.
2005 ــ دەستووری عێراق سەرئەنجام دان بە هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی خودموختاردا دەنێت؛ 83 ساڵ دوای ڕاگەیاندنی کریسمس.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
گرنگیی ڕاگەیاندنی کریسمسی 1922 لەوەدایە کە ئەو بنەمایەی دانا کە سەرئەنجام شێوەی بە پەیوەندییەکانی کورد–عێراق دەبەخشی: خودموختاریی کورد لە ناو عێراقێکی یەکگرتوودا. ئەم بنەمایە لە 1922 دەربڕا، بۆ هەشت دەیە بە دووبارە پێشێل کرا و سەرئەنجام، دوای هێرشی بەریتانیا–ئەمریکا و ڕووخاندنی سەددام حوسێن، لە دەستووری عێراقی 2005دا جێگیر کرا. حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) ــ تەنها هەرێمی خودموختاری کوردی لە جیهاندا کە بنەمای یاسایی هەیە ــ بە واتایەکی ڕاستەقینە جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنەیە کە لە ڕۆژی کریسمسی 1922 درا.
بەڵام ڕاگەیاندنەکە چیرۆکێکی پڕ لە پەند و ئاگادارکردنەوەشە. ئەو هەشتا و سێ ساڵەی نێوان ڕاگەیاندنی کریسمس و دەستووری 2005، پڕ بوون لە ڕاپەڕینەکانی کورد و سەرکوتی حکومەت و هێرشی کیمیایی و جینۆساید و ئازاری بێپێوانە. وانەکە ڕوونە: ڕاگەیاندنێک کە جێبەجێ نەکرێت بێبایەخە. لە 1922 دان بە خودموختاریی کورددا نرا، بەڵام تەنها کاتێک بووە ڕاستی کە کورد خۆیان، بە قوربانیدان و بەرخۆدان و بەردەوامیی سیاسی، لە دوای ڕووخانی سەددامدا چارەسەرکردنی بابەتەکەیان سەپاند.
ڕاگەیاندنی کریسمس هەروەها بیرخەرەوەی ئەوەیە کە لە درێژایی مێژوودا بە دووبارە دان بە مافەکانی کورددا نراوە؛ لە چاڵدێران و سیڤەر و ئەرزەڕووم، لە ڕاگەیاندنی کریسمس و ڕێککەوتنی خودموختاریی 1970 و دەستووری 2005دا. خەڵکی کورد هەرگیز لە دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مافەکانیان بێبەش نەبوون. ئەوەی نەیانبوو، هێزی جێبەجێکردنی ئەو مافانە بوو کاتێک ئەو حکومەتانەی بەڵێنیان دابوو، بڕیاریان دەدا بیانشکێنن.
پرسیارە باوەکان
ڕاگەیاندنی هاوبەشی بەریتانیا–عێراقی 1922 چی بوو؟
هەروەها بە ڕاگەیاندنی کریسمس (24ی کانوونی یەکەمی 1922) ناسراوە و یەکەم دانپێدانانی فەرمیی بەریتانیا بوو بە خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا. دانی بە مافی کوردەکانی باکووری عێراق بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکانی خۆیاندا نا، بەڵام هەرگیز لە کرداردا جێبەجێ نەکرا.
بۆچی بەڵێنی ڕاگەیاندنی کریسمس هەرگیز جێبەجێ نەکرا؟
بەریتانیا بەرژەوەندییە نەوتییەکان و کۆنترۆڵی ستراتیژیی خستە پێش خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینەی کورد. دامەزراوەی دەسەڵاتی سیاسیی عەرەبی عێراق خودموختاریی کوردی بە هەڕەشە بۆ یەکگرتوویی نیشتمانی دەبینی. بەریتانیا لە هەمان کاتدا بەڵێنی خودموختاریی کوردی دەدا و هێزی ئاسمانیی شاهانەی بۆ بۆردومانکردنی کۆمەڵگە کوردییەکان بەکار دەهێنا؛ ڕاگەیاندنەکە سازشێکی تاکتیکی بوو، نەک پابەندییەکی بنەمادار.
چ پەیوەندییەک لە نێوان ڕاگەیاندنی 1922 و خودموختاریی کوردی ئەمڕۆدا هەیە؟
بنەمای خودموختاریی کورد لە ناو عێراقدا یەکەم جار بە فەرمی لە ڕاگەیاندنی 1922دا دانی پێدا نرا. پێویستی بە 83 ساڵ خەبات و ڕاپەڕین و ئازار بوو تا ئەم بنەمایە سەرئەنجام لە دەستووری عێراقی 2005دا جێگیر بکرێت؛ ئەو دەستوورەی حکومەتی هەرێمی کوردستانی وەک تەنها هەرێمی خودموختاری عێراق کە بنەمای یاسایی هەیە، دامەزراند.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پەیماننامەی بەریتانیا–عێراقی 1922
Marr, P.، «مێژووی هاوچەرخی عێراق» (The Modern History of Iraq)، Westview Press، 2012.
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.