پێشەکی
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو (بە کوردی: ئەشکەوتی کەرفتوو) کۆمەڵە ژوورێکی ناوازەن کە لە بەردەستێکی چیاکانی پارێزگای کوردستان، لە ڕۆژئاوای ئێران، هەڵکۆڵراون و تاشراون. بەشێکیان ئەشکەوتی سروشتییە و بەشێکی تریان کاری دەستی مرۆڤە لە ماوەی سەدەی زۆردا. ئەشکەوتەکان لە ناو بەردەکەدا چەند نهۆمێک بەرز دەبنەوە و بە ڕێڕەو و کراوەکانەوە بە یەکەوە بەستراون؛ نووسین و نەخشە تاشراوە کۆنەکانیشیان لەسەرە. کەرفتوو شوێنێکی پڕ نهێنی و زۆر کۆنە لە بەرزاییە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات، کە هەزاران ساڵە پەرستکار و نیشتەجێ و حەزەزانان ڕادەکێشێت.
کەرفتوو، ئەو جیهانە پڕژوورەی لە قەدی چیادا هەڵکۆڵراوە، یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرەکانی کوردستانی ئێران. ئەم وتارە ئەشکەوتەکان، نەخشە تاشراوەکان و مێژوویان دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئەشکەوتەکانی کەرفتوو کۆمەڵە ئەشکەوتێکی کۆنی هەڵکۆڵراو لە بەردن، لە پارێزگای کوردستانی ڕۆژئاوای ئێران.
• ئەشکەوتە سروشتییەکان و ژوورە تاشراوەکانی دەستی مرۆڤ لە خۆ دەگرن.
• ئەشکەوتەکان لە ناو بەردەستێکدا چەند نهۆمن و بە ڕێڕەوەکانەوە بە یەکەوە بەستراون.
• نووسینی کۆنیان لەسەرە، لەوانە نووسینێکی یۆنانی لە سەردەمە کۆنەکانەوە.
• بۆ هەزاران ساڵ وەک شوێنی پەرستن و پەناگە بەکار هاتوون.
زانیارییە خێراکان
ناو بە کوردی: ئەشکەوتی کەرفتوو
جۆر: ئەشکەوتە کۆنە هەڵکۆڵراوەکان لە بەرد
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات)
پارێزگا: کوردستان (نزیک تەکاب / دیواندەرە)
شێوە: ژوورە چەندنهۆمییەکان لە ناو بەردەستێک
تایبەتمەندییەکان: نووسین و نەخشە تاشراوە کۆنەکان
بەکارهێنانی ڕابردوو: پەرستن و پەناگرتن
تەمەن: ڕابردووی زیاتر لە دووهەزار ساڵ
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو لە کوێن؟
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو لە چیاکانی باکووری پارێزگای کوردستان، لە ڕۆژئاوای ئێران، هەڵکەوتوون؛ لە زەوییەکانی نێوان سەقز و ناوچەی تەکاب، نزیک پەرستگا کۆنەکەی تەختی سولەیمان، لە ناو ئەو بەرزاییە کوردییە فراوانانەدا کە بەرەو سنە درێژ دەبنەوە. لە دۆڵێکی دوورەدەست و جواندا، دەمی ئەشکەوتەکان لە بەرزایی بەردەستێکی بەردی کەلسی دەکرێتەوە و ڕوویان لە گردەکانی دەوروبەرە.
شارێک لە ناو بەردەستدا
کەرفتوو ئەشکەوتێکی سادە نییە، بەڵکو کۆمەڵەیەکی تەواوە کە لە ناو بەرددا تاشراوە. چەند نهۆمێکی ژوور لە ناو بەردەستەکەدا بەسەر یەکدا بەرز دەبنەوە؛ بە کراوەکان و پلە و ڕێڕەوەکانەوە بە یەکەوە بەستراون. مرۆڤ لەسەر بۆشاییە سروشتییەکانی بەردەکە، ژوور و تەقچە و ڕێڕەوی هەڵکۆڵیوە. گەڕان بە ئەشکەوتەکاندا هەستی گەڕان بە نیشتەجێگەیەکی نهێن دەبەخشێت کە لە ناو چیادا دروست کراوە؛ تۆڕێکی ئاڵۆزی ژوورە نیمچەتاریکەکان و پەنجەرەکان کە دۆڵی خوارەوە لە چوارچێوەدا پیشان دەدەن. قەبارە و مەزنیی ئەم تاشینە کەرفتووی کردووە بە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین شوێنە هەڵکۆڵراوەکانی ناوچەکە لە بەرددا.
نووسینە کۆنەکان
لە ناسراوترین تایبەتمەندییەکانی کەرفتوو، ئەو نووسینانەن کە لە دەروازەکان و ناو ژوورەکانیدا تاشراون. یەکێکیان بە یۆنانیی کۆن نووسراوە؛ یادگارێکە لەو سەردەمەی دوای داگیرکارییەکانی ئەسکەندەر، کولتووری یۆنانی بە ڕۆژهەڵاتدا بڵاو بووەوە. نووسینەکە پاراستنی شوێنەکە لە خوداوەندێک داوا دەکات. نیشانە و نەخشە تاشراوەکانی سەردەمەکانی دواتریش بە ئەشکەوتەکاندا بڵاون. ئەم نووسینانە دەریدەخەن کە کەرفتوو لە چەندین سەردەم و کولتووردا ناسراو و بەکارهاتوو بووە، و شوێنەکە دەکەن بە تۆمارێکی بەنرخی مێژووە درێژ و چین‌لەسەرچینەکەی چیاکانی کوردستان.
شوێنێکی پەرستن
کەرفتوو لە ماوەی تەمەنی درێژیدا، هەم شوێنی پەرستن و هەم پەناگە بووە. نووسینە یۆنانییەکە وا دەنوێنێت کە ئەشکەوتەکان جارێک پەیوەندییان بە پەرستگا یان پیرۆزگەیەکەوە هەبووە. لە ماوەی سەدەکاندا، ڕەنگە کۆمەڵەکە پەنای بۆ گوشەگیران و گەشتیاران و شوانان دابین کردبێت و لە سەردەمە پڕئاشووبەکاندا پەناگە بووبێت. وەک پیرۆزگە هەڵکۆڵراوەکانی تری ناوچەکە لە بەرددا، کەرفتوو ڕەهەندی پیرۆز و بەکارهێنانی ڕۆژانەی تێکەڵ کردووە؛ شوێنێکە کە خەڵک لە دڵی چیادا هەم بەدوای پاراستن و هەم بەدوای هەستی ئامادەبوونی پیرۆزیدا گەڕاون.
کەرفتوو لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ ئەشکەوتەکانی کەرفتوو شوێنێکی پارێزراو و مەبەستی سەردانکەران و سەرکێشانن، کە بەرەو ژوورەکان سەردەکەون تا بە ڕێڕەو و نووسینەکاندا بگەڕێن و سەیری دیمەنەکانی دۆڵەکە بکەن. کەرفتوو لە بەرزاییە جوان و دوورەدەستەکانی کوردستانی ئێراندا هێشتا شوێنی نهێنی و سەرسوڕهێنەرییە؛ جیهانێکی کۆن کە لە بەردەستدا تاشراوە و نیشانەکانی ئەو گەلە زۆرانەی هەڵگرتووە کە بەم چیایانەدا تێپەڕیون.
هێڵی کات
سەردەمە کۆنەکان — ئەشکەوتە سروشتییەکانی کەرفتوو فراوان دەکرێن و ژووریان تێدا هەڵدەکۆڵرێت.
سەردەمی هێلێنیستی — نووسینێکی یۆنانی تاشراوە و شوێنەکە بە پیرۆزگەیەکەوە پەیوەست دەکات.
سەدەکانی دواتر — ئەشکەوتەکان بۆ پەناگرتن و پەرستن و پەناگە بەکار دەهێنرێن.
سەردەمی نوێ — کەرفتوو وەک شوێنێکی کۆن لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت و دەپارێزرێت.
ئەمڕۆ — ئەشکەوتەکان مەبەستی سەردانکەرانن لە بەرزاییەکانی کوردستان.
پرسیارە باوەکان
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو چین؟
کۆمەڵە ئەشکەوتێکی کۆنی چەندنهۆمیی هەڵکۆڵراو لە بەردن، لە چیاکانی پارێزگای کوردستانی ئێران؛ ئەشکەوتە سروشتییەکان و ژوورە تاشراوەکانی دەستی مرۆڤ لە خۆ دەگرن.
ئەشکەوتەکانی کەرفتوو لە کوێن؟
لە چیاکانی باکووری پارێزگای کوردستان، لە ڕۆژئاوای ئێران، لە نێوان سەقز و تەکاب هەڵکەوتوون؛ نزیک شوێنە کۆنەکەی تەختی سولەیمان.
چ نووسینێک لە کەرفتوو هەیە؟
نووسینی کۆن لەسەر ئەشکەوتەکان هەیە؛ لەوانە دەقێکی ناسراوی یۆنانی لە سەردەمی هێلێنیستی کە پاراستن لە خوداوەندێک داوا دەکات، لەگەڵ نەخشە تاشراوەکانی سەردەمەکانی دواتر.
ئەشکەوتەکان بۆ چی بەکار هاتوون؟
کەرفتوو لە ماوەی سەدەکاندا شوێنی پەرستن و پەناگرتن و پەناگە بووە و لە ناو چیادا بەکارهێنانی پیرۆز و ڕۆژانەی تێکەڵ کردووە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پیرۆزگە هەڵکۆڵراوەکان لە بەرد · نووسینە کۆنەکان · بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵات · سەقز · تەختی سولەیمان · سنە.