کارپوز: شوتیی ئامەد و باخەکانی دیجلە کە بەرهەمی دەهێنن
هەر ئەیلوولێک لە ئامەد، شارەکە ئەو کارە دەکات کە لە 1960ەوە ئەنجامی دەدات: شوتی بار دەکات لە حوشتر و بە شەقامی ئەکینجیلەردا بەرەو گۆڕەپانی داغقاپی دەیانبات و فێستیڤاڵی شوتی و کولتووری دیاربەکر دەست پێ دەکات. فێستیڤاڵەکە، کە لەم شارە زۆرینە کوردەی سەر کەناری دیجلە بەڕێوە دەچێت، ئاهەنگ بۆ بەناوبانگترین بەرهەمی هاوینی ئامەد دەگێڕێت: شوتییەکی ئەوەندە گەورە و شیرین و تایبەت بە شوێنی خۆی کە بڕوانامەی نیشانەی جوگرافی و ناوبانگی نێودەوڵەتی و ناوێکی هەیە کە لە بازاڕەکانی بەرهەمی کشتوکاڵی ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مانادارە. شوتیی دیاربەکر، کە بە کوردی بە کارپوز ناسراوە، لە باخەکانی هەڤسەل دەڕوێت؛ باخە بەرهەمهێنەرەکانی بازاڕ کە لە لیستی میراتی جیهانیی یونسکۆدان و لە پێچەکەی ڕووباری دیجلەدا ڕاستەوخۆ لە خوار دیوارە کۆنە بازاڵتە ڕەشەکانی شاری کۆن هەڵکەوتوون. ئەم باخانە لە سەردەمی بەردینی نوێوە کشتوکاڵیان تێدا کراوە. ئەمڕۆش خاکە قوڕاوییە ڕووبارییەکەیان هەمان شوتی بەرهەم دەهێنێت: لە دەرەوە سەوز و سپینە، لە ناوەوە وەک لەعل سوورە، کێشی تا پەنجا کیلۆگرام دەگات و، وەک براوەیەکی کێبڕکێیەک وەسفی کرد، «وەک شەکر و لوقوم» شیرینە. تورکیا نزیکەی بیست لە سەدی شوتیی جیهان بەرهەم دەهێنێت و دیاربەکر ناوەندی ئەو بەرهەمهێنانەیە. شوتیی ئامەد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا براندێکی کوردییە؛ لە باکووری کوردستان دەچێنرێت، بۆ سەرتاسەری تورکیا و دەرەوەی هەناردە دەکرێت و بە فێستیڤاڵێکی ساڵانە ڕێزی لێ دەگیرێت کە زیاتر لە شەست ساڵە بەردەوامە. تایبەتمەندیی شوتیی دیاربەکر، قەبارە و شیرینیی بێوێنەکەی، لە تێکەڵبوونی خاکی ڕووباریی دیجلە (دەوڵەمەند بە پاشماوە کانزاییەکان کە لە شاخەکانی کوردستانەوە دادەبەزن) و گەرمای هاوینی ئامەد (هەمان گەرما کە سەڵچەی بیبەر لەسەر سەربان وشک دەکات) و وەرزی درێژی گەشەکردن لەو باخانەوە دێت کە بە درێژایی ڕووبارەکە لە خوار دیوارەکانی شارەکە ڕاکێشاون. بەرهەمێکی شوێنە بە هەمان تایبەتمەندیی بیبەری ئیسۆت یان پەنیری وان. لە هیچ شوێنێکی دیکە هاوتای نییە. ئەمە وتاری سەد و چل و هەشتەمی زنجیرەکەیە. دوای چێشتە ئاودارەکانی زستان و سەڵچە هەڵگیراوەکان و نانی فڕنی گڵین و بەرخی لە چاڵدا برژاو، دوا نووسینی داڵا باسی ئەو شتە دەکات کە ئامەد لە هاویندا بەرهەمی دەهێنێت؛ ئەو میوەیەی خۆراکی شارێک دابین دەکات و بەناوبانگی دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• شوتیی ئامەد (دیاربەکر) لە باخەکانی هەڤسەل لە تەنیشت دیجلە دەڕوێت و کێشی تا 50 کیلۆگرام دەگات
• براندێکی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا؛ لە 1960ەوە بە فێستیڤاڵێکی ساڵانە لە ئامەد ڕێزی لێ دەگیرێت و بڕوانامەی نیشانەی جوگرافیی هەیە
• تورکیا 20%ی شوتیی جیهان بەرهەم دەهێنێت؛ پارێزگای دیاربەکر ناوەندی بەرهەمهێنانەکەیە
• باخەکانی هەڤسەل، میراتی جیهانیی یونسکۆ، لە سەردەمی بەردینی نوێوە لە ژێر دیوارە بازاڵتەکانی شارەکە کشتوکاڵیان تێدا کراوە
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: Karpûz / karpûza Amedê (شوتیی ئامەد)؛ ناوی فێستیڤاڵەکە: Jînê Karpûzê (بووکی شوتی)
شوێنی چاندن: باخەکانی هەڤسەل بە درێژایی ڕووباری دیجلە، دیاربەکر (ئامەد)؛ شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆ کە لە سەردەمی بەردینی نوێوە کشتوکاڵی تێدا کراوە
کێش: جۆرە ئاساییەکان 10–20 کیلۆگرام؛ جۆرە گەورە بەناوبانگەکەی کەناری دیجلە تا 50 کیلۆگرام؛ لە ئەیلوولدا پێ دەگات
ناسراوی: بڕوانامەی نیشانەی جوگرافی؛ فێستیڤاڵی ساڵانە لە ئامەد لە 1960ەوە؛ بەناوبانگترین شوتیی ناوچەیی تورکیا
باخەکانی هەڤسەل و خاکی دیجلە
باخەکانی هەڤسەل لە پانتە باریکەکەی زەوی نێوان بناغەی دیوارە کۆنە بازاڵتەکانی ئامەد و ڕووباری دیجلە هەڵکەوتوون. ئەم باخانە بۆ هەزاران ساڵ بێ پچڕان کشتوکاڵیان تێدا کراوە؛ یونسکۆ بە «بەستەرێکی نێوان شار و ئاو، کە لە سەردەمی بەردینی نوێوە خۆراکی شار دابین دەکات» وەسفیان دەکات. هەمان خاکی ڕووباری کە دیجلە هەر ساڵێک لەم پێچەی ڕووبارەکەدا کۆی دەکاتەوە، دەوڵەمەند بەو کانزایانەی لە بەرزاییە شاخاوییەکانی کوردستانەوە دادەبەزن، خۆراک بە ڕەگی شوتییەکان دەدات کە دەگەنە قەبارەیەکی سەرسوڕهێنەر. تایبەتمەندیی ئەم خاک و کەشوهەوایە دووبارە ناکرێتەوە: تێکەڵبوونی خاکی ڕووباریی دیجلە و گەرما گەڕاوەکەی دیوارە بازاڵتە ڕەشەکانی سەرەوە (کە خۆری هاوینی ئامەد هەڵدەمژن و گەرماکەی بڵاو دەکەنەوە) و پەیینی کۆتر (koğa) کە لە مێژوودا بۆ پیتاندنی باخەکان بەکار هاتووە و هاوینە درێژ و گەرم و وشکەکەی دیاربەکر، شوتییەک بەرهەم دەهێنن کە لە هیچ شوێنێکی دیکە بە هەمان ئەنجام ناچێنرێت. جۆرە گەورە بەناوبانگەکە، کە تەنها لە زەوییە تەختە قوڕاوییەکانی ڕاستەوخۆ تەنیشت کەناری ڕووبار دەچێنرێت و لە ئەیلوولدا کۆ دەکرێتەوە، کاتێک لە مێژە بەرهەمی شوتییەکانی دیکە لە بازاڕدایە، کێشی دەتوانێت بگاتە پەنجا کیلۆگرام. یەک میوە. پەنجا کیلۆگرام. لەگەڵ هەر کەسێک هاوبەش دەکرێت کە لەسەر مێزەکەیە. شوتییەکە لەسەر مێزەکە دەبڕدرێتەوە، چەقۆکە بە تەقەیەک بە ناو بەشە سوورەکەیدا دەڕوات و ئەوەی دەردەکەوێت شیرینییەکە کە شوتیچێنەکانی سەرتاسەری تورکیا و دەرەوەشی دان بەوەدا دەنێن هاوتای دروست ناکەن. «وەک شەکر و لوقوم»، براوەی کێبڕکێی شوتیخواردنی ئامەدی 2021 گوتی. «تامەکەی زۆر خۆش بوو. وەک شەکر و لوقوم بوو.»
براندێکی کوردی: فێستیڤاڵ و ناوبانگ
فێستیڤاڵی شوتی و کولتووری دیاربەکر لە 1960ەوە هەموو ساڵێک بەڕێوە چووە. بە کاروانێک دەست پێ دەکات: ئەو حوشترانەی ئەو شوتییە زەبەلاحانەیان بار کراوە، بە شەقامی ئەکینجیلەردا بەرەو گۆڕەپانی داغقاپی دەڕۆن و مۆسیقا و هەڵپەڕکێی فۆلکلۆری کوردی هاوڕێیەتییان دەکات. قورسترین شوتییەکان کێش دەکرێن و ناوی چێنەرەکانیان ڕادەگەیەنرێت. کێبڕکێیەکی خواردن بەڕێوە دەچێت. فێستیڤاڵەکە هەم ئاهەنگێکی مەدەنییە و هەم پێشانگەی کشتوکاڵ، بە تایبەتیش ئاهەنگێکە بۆ بەرهەمێکی کوردی لە شارێکی کوردی. هەر ساڵێک نزیکەی 27,000 دۆنم زەوی لە پارێزگای ئامەد بۆ چاندنی شوتی تەرخان دەکرێت. بەرهەمەکە تەنها بازاڕی خۆجێیی دابین ناکات، بەڵکو دەگاتە شارەکانی سەرتاسەری باکووری کوردستان و تورکیا و بازاڕەکانی هەناردە. شوتیی دیاربەکر بەرهەمێکی بڕوانامەداری نیشانەی جوگرافییە، واتە تەنها ئەو شوتییانەی لە ناوچەی دیاریکراوی پارێزگای دیاربەکر لە ژێر مەرجی تایبەتدا چێنراون، دەتوانرێت بە ناوەکەی بفرۆشرێن. وەک بڵاوکراوەیەکی خۆراکی کوردی وەسفی کردووە، «براندێکی کوردییە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا». تورکیا نزیکەی بیست لە سەدی شوتیی جیهان بەرهەم دەهێنێت. پارێزگای دیاربەکر ناوەندی نیشتمانیی ئەو بەرهەمهێنانەیە. زنجیرەکە باسی مەفتوونە و بریان و فڕنە گڵینەکەی و بیبەرە تۆخەکەی ئیسۆت و سەڵچەی بیبەری سوور و گەنمە سەوزەکەی لەسەر ئاگر برژاوی ئامەدی کردووە. ئێستا باسی دیاریی هاوینی شارەکە دەکات: ئەو میوەیەی لە ئەیلوولدا لە باخەکانی دیجلەوە دێت، پەنجا کیلۆگرام شیرینیی هاوین کە لەسەر مێز دەبڕدرێتەوە و لەگەڵ هەر کەسێک کە ئامادەیە هاوبەش دەکرێت. میوانپەروەری؛ وتارەکە بەڵگەی بۆ ئەوە هێنایەوە کە مێزی کوردی بۆ هاوبەشکردن هەیە. شوتیی ئامەد پەنجا کیلۆگرام بەڵگەیە.
پرسیارە باوەکان
بۆچی شوتیی دیاربەکر ئەوەندە بەناوبانگە؟
شوتیی دیاربەکر (ئامەد) بە سێ شت بەناوبانگە: قەبارەی بێوێنە (تا 50 کیلۆگرام بۆ جۆرەکەی کەناری ڕووباری دیجلە)، شیرینیی بێوێنە (لە خاکە ڕووبارییە دەوڵەمەندەکەی دیجلە بە کانزا و گەرمای توندی هاوینەوە) و ژینگە تایبەتەکەی گەشەکردنی باخەکانی هەڤسەل، ئەو باخانەی لە لیستی میراتی جیهانیی یونسکۆدان و بە درێژایی ڕووباری دیجلە لە خوار دیوارە کۆنە بازاڵتەکانی شارەکە ڕاکێشاون. تێکەڵبوونی خاک و گەرما و ڕووبار و مێژوو لە شوێنێکی دیکە دووبارە ناکرێتەوە و بەمە بڕوانامەی نیشانەی جوگرافی و ناسنامەیەکی ناسراوی نێودەوڵەتی وەک بەرهەمێکی کوردی بە شوتییەکە دەبەخشێت.
باخەکانی هەڤسەل چین؟
باخەکانی هەڤسەل باخە مێژووییەکانی ئامەدن (دیاربەکر) کە بەرهەم بۆ بازاڕ دەهێنن. لە پێچی ڕووباری دیجلە لە خوار دیوارە بازاڵتەکانی شارەکە هەڵکەوتوون، ئەو دیوارانەی لە لیستی میراتی جیهانیی یونسکۆدان. یونسکۆ بە «بەستەرێکی نێوان شار و ئاو، کە لە سەردەمی بەردینی نوێوە خۆراکی شار دابین دەکات» وەسفیان دەکات. باخەکان بەشێکن لە شوێنی میراتی جیهانیی قەڵای دیاربەکر و باخەکانی هەڤسەل (لە 2015دا تۆمارکراو). بۆ هەزاران ساڵ بەردەوام کشتوکاڵیان تێدا کراوە، بە بەکارهێنانی خاکە ڕووبارییە دەوڵەمەندەکە کە دیجلە کۆی دەکاتەوە و لە مێژوودا بە کۆغا (پەیینی کۆتر) پیتێنراون. شوتییەکانی ئامەد لێرە دەڕوێن.
فێستیڤاڵی شوتیی دیاربەکر کەیە؟
فێستیڤاڵی شوتی و کولتووری دیاربەکر لە ئەیلوولدا بەڕێوە دەچێت، هاوکات لەگەڵ کۆکردنەوەی جۆرە گەورە بەناوبانگەکەی شوتیی کەناری دیجلە لە ئەیلوول. لە 1960ەوە هەر ساڵێک لە ئامەد ڕووی داوە و ڕووداوێکی مەدەنیی سەرەکیی ئەم شارە کوردییەیە: بە کاروانێکی حوشتر دەست پێ دەکات کە شوتی بە شەقامە مێژووییەکاندا دەبات، هەڵپەڕکێ و مۆسیقای نەریتیی کوردی لەخۆ دەگرێت، کێبڕکێی شوتیخواردن بەڕێوە دەبات و ناوی چێنەرەکانی قورسترین میوەی وەرزەکە ڕادەگەیەنێت.
دەرئەنجام
کارپوز وتاری سەد و چل و هەشتەمی زنجیرەکە و دوا وتاری داڵایە. ئەو لەسەر هەموو وەرزێکی چێشتلێنخانەی باکوور نووسیویەتی: کەلەدۆشی زستان، مەنگەڵی بەهار، مەفتوونە و سەڵچەی بیبەری هاوین، پەستیل و سوماقی پاییز. ئێستا لە ئەیلوولدا باسی دوا شتێک دەکات کە هاوین پێش هاتنی سەرما بەرهەمی دەهێنێت: شوتیی ئامەد، پەنجا کیلۆگرام شیرینیی دیجلە کە لە ژێر دیوارە بازاڵتەکان لەو باخانەدا دەبڕدرێتەوە کە لە سەردەمی بەردینی نوێوە خۆراکیان بەرهەم هێناوە. دیاربەکر گەنم و بیبەر و نیسک و باینجان و بەرخی لە چاڵدا برژاو و گومەزی برنجی پڕکراو و سەوزەی لەسەر سەربان وشککراوەیە. لە ئەیلوولیش ئەمەیە: میوەیەکی ئەوەندە گەورە کە دوو کەسی دەوێت بۆ هەڵگرتن، ئەوەندە شیرین کە تامی وەک شەکر و لوقومە و لە 1960ەوە بۆ کاروانی فێستیڤاڵ بار دەکرێت لە حوشتر. دوای سەد و چل و هەشت وتار، چێشتلێنخانەی ئامەد تەواوە.