مەفتوونە: خورشە ترشە سیردارەکەی ئامەد

مەفتوونە خورشە ترشە گەورەکەی ئامەدە؛ ئەو شارەی نەخشەکان پێی دەڵێن دیاربەکر، و یەکێکە لە خۆشەویستترین خواردنەکانی گەورەترین شاری کوردی لەسەر زەوی. لە ناوەڕۆکیدا بیرۆکەیەکی سادە و بەهێز هەیە: گۆشتی بەرخ و سەوزەی وەرزی، سیرێکی زۆر و ترشییەکی تیژ و ئاوخەری دەم، لە سوماقێکەوە کە لە ئاودا نوقم کراوە و بەسەر مەنجەڵەکەدا دەڕژێنرێت. هاوین بە باینجان دروست دەکرێت؛ زستان بە کولەکە؛ بەهار بە پاقلە و بە شێوە کۆنەکە تەنانەت بە گیا دڕکاوییە کێوییەکەی گوندێلیا، هەر ئەو کەنگەرەی ئەم زنجیرەیە بە لێژی چیادا بەرەو سەرەوە شوێنی کەوتووە. سەوزەکە هەرچییەک بێت، ڕۆحی خواردنەکە هەمانە: گۆشتێک کە نەرم کراوە و سۆسێک کە بە شێوەیەکی ناوازە و هەوسکەر ترش کراوە. ناوەکە هەموو شتێک دەڵێت. مەفتوونە لە وشەیەکەوە هاتووە بە مانای ئەفسوونکراو یان دڵباختە؛ خواردنەکە بەم ناوە ناونراوە چونکە خەڵک دڵباختەی تامە ترشەکەی دەبن. لە ماڵ و چێشتخانەکانی سەرانسەری ئامەد لێ دەنرێت و هەم لە نانی ئێوارەی ئاسایی و هەم لە ئاهەنگی هاوسەرگیری و جەژن و فێستیڤاڵدا پێشکەش دەکرێت و بە فەرمی وەک خواردنێکی پارێزراو بە ناسنامەی جوگرافی ڕێزی لێ گیراوە. بەڵام ئەو ناساندنە بە ناوە تورکییەکەی شار، «دیاربەکر»، تۆمار کراوە و وەک تامێکی «باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ» وەسف کراوە؛ شاری کوردیی ئامەد و ئەو گەلە کوردەی ئەمە خواردنە ڕۆژانەکەیە، بە ڕواڵەتێکی ئەدەبانەوە بێ ناو هێڵراونەتەوە. ئەم زنجیرەیە ناویان دەهێنێت. ئەمە سەد و چوارەمین وتاری زنجیرەکەیە. مەفتوونە بە شێوەی خۆی لەگەڵ ناوچە فراوانەکەدا هاوبەشە؛ خواردنی هاوشێوەی لە ماردین و ئورفا لێ دەنرێت و ئەم زنجیرەیە بە ڕوونی ئەمە دەڵێت. بەڵام سەرەتا و بە ڕاستییەکی زیاتر خواردنی ئامەدە و بەشێکە لە خۆشەویستیی گەورەی کورد بۆ تامی ترش، کە لە ترشکەوە تا ئاڤەلیکی گەڵای دۆک دەڕوات.

خاڵە سەرەکییەکان

• مەفتوونە خورشێکی ترشی ناسێنەری ئامەد (دیاربەکر)ە، گەورەترین شاری کوردی

• گۆشتی بەرخ و سەوزەی وەرزی (باینجان، کولەکە، پاقلە) کە لەگەڵ سیر و ئاوی ترشی سوماق لێ دەنرێن

• ناوەکەی بە مانای «ئەفسوونکراو»ە؛ هەم لە ژەمەکانی خێزان و هەم لە ئاهەنگی هاوسەرگیری و فێستیڤاڵدا دەخورێت

• وەک خواردنێکی «دیاربەکر» تۆمار کراوە؛ شاری کوردیی ئامەد لە پشت ئەو ناونیشانەوە بێ ناو هێڵراوەتەوە

زانیارییە خێراکان

ناو: مەفتوونە (مەفتونە)؛ لە وشەیەکەوە بە مانای «ئەفسوونکراو / دڵباختە»

ماڵەوە: ئامەد (دیاربەکر)، باکووری کوردستان (باکور)

بنەما: گۆشتی بەرخ + سەوزەی وەرزی + سیر + ئاوی ترشی سوماقلێگیراو

کەی دەخورێت: لە ژەمە ڕۆژانەکان و لە ئاهەنگی هاوسەرگیری و جەژن و فێستیڤاڵدا؛ لەگەڵ برنج یان نان پێشکەش دەکرێت

ئامادەکردنی نەریتی

گرنگ ئەوەیە کە خواردنەکە بە تامی ترش دەست پێ دەکات. سوماقی تەواو یان هاڕاو لە ئاوی زۆردا نوقم دەکرێت و دەهێڵدرێت تا شیلە سوورە تۆخە ترشەکەی دەر بدات؛ باش ئامادەکردنی ئەم ئاوە گرنگترین هەنگاوە و چێشتلێنەرەکان زوو دەستی پێ دەکەن تا ئاوەکە زۆرترین تامی دەرهێنێت. لەو نێوەدا گۆشتەکە، کە گۆشتی بەرخی ئێسکدار هەڵبژاردەی پەسەندترە، بە هێواشی لە کەرەدا سوور دەکرێتەوە تا ڕەنگ دەگرێت و شیلەکانی خۆی دووبارە هەڵدەمژێتەوە، پاشان ڕەبی تەماتە یان بیبەر، خوێ و وردە بیبەری سوور تێکەڵ دەکرێن. دواتر سەوزەی وەرزەکە زیاد دەکرێت: هاوین پارچە چوارگۆشەکانی باینجان، کە پێشتر خوێیان لێ دراوە بۆ دەرکردنی تاڵییەکەی؛ زستان پارچەکانی کولەکە؛ یان بەهار پاقلە، لەگەڵ بیبەر و تەماتەدا. پاشان ئاوی پاڵاوتەی سوماق بەسەر هەموویاندا دەڕژێنرێت و مەنجەڵەکە دەهێڵدرێت بە هێواشی بکوڵێت تا گۆشتەکە نەرم دەبێت و سەوزەکان نەرم دەبن و شۆربە ترشەکە تێیان دەچێت. زیادکراوەی کۆتایی کە ناسنامەی خواردنەکە دیاری دەکات سیرە، سیرێکی زۆر، کە دەهاڕدرێت و لە نزیک کۆتاییدا زیاد دەکرێت تا تیژییەکەی زیندوو بمێنێتەوە. ئەنجامەکە خورشێکی شل و سۆسدار و پڕتامە کە ترشی و سیر بە هەموو شوێنێکیدا چوون؛ لەگەڵ برنج یان پارچە نانی تەخت دەخورێت بۆ هەڵمژینی هەموو دڵۆپێک. ئەو جۆرە خواردنەیە کە یەک جار تامی بکەیت، ناوەکەی خۆی ڕوون دەکاتەوە.

شارەکە لە پشت ناونیشانەکەوە

مەفتوونە پەنجەرەیەکە بۆ دوو شت کە ئەم زنجیرەیە بەردەوام بۆیان دەگەڕێتەوە. یەکەمیان خۆشەویستیی کوردە بۆ ترشی. لە ترشکەوە، ئەو خورشە ترشەی وەک خواردنێکی نەتەوەیی سەیر دەکرێت، تا تامی ترشی لیمۆی وشکی خورشی گندەنەی کێوی و ئاڤەلیکی گەڵای دۆک بە تامی لیمۆ، چێشتلێنانی کوردی جار دوای جار بەرەو ترشی دەڕوات؛ لە سوماق و لیمۆی وشک و ترێی کال و هەناری ترشەوە. مەفتوونە دەربڕینی ئامەدیی ئەو ئارەزووەیە؛ خواردنێکی تەواو لە دەوری ئاوی سوماق بنیات دەنێت، هەروەک ناوچەکانی دیکەی کوردستان هی خۆیان لە دەوری لیمۆی وشک بنیات دەنێن. دووەمیان سیاسەتی بێدەنگی ناونانە. مەفتوونە ڕاستەقینە و بەڵگەدار و پارێزراوە؛ خواردنێکی میراتیی تۆمارکراوە. بەڵام وەک چێشتلێنانی «دیاربەکر» تۆمار کراوە، تامێکی «باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ»، و بەرهەمهێنانی بە یاسا بە سنوورەکانی پارێزگایەکەوە بەستراوەتەوە کە ناوە کوردییەکەی، ئامەد، ناهێنرێت. ئەمە هەر ئەو سڕینەوە نەرمەیە کە ئەم زنجیرەیە لە خواردنەکانی دیکەدا شوێنی هەڵگرتووە: نکۆڵیکردن لە بوونی خواردنەکە نییە، بەڵکو چوارچێوەیەکی وریایە کە ڕێگە دەدات جیهان چێژی لێ وەربگرێت و لە هەمان کاتدا لەبیری بکات لە شاری کێوە هاتووە. ئامەد دڵی کولتووریی باکووری کوردستانە، شارێکی کوردی بۆ چەندین سەدە. ئەگەر مەفتوونە تەنها بە «چێشتلێنانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا» ناو ببەیت، تامی خواردنەکە دەکەیت و چێشتلێنەرەکە دەسڕیتەوە. ناوهێنانی ئامەد نکۆڵیکردن لە هاوبەشبوونی خواردنەکە نییە؛ پێداگرییە لەوەی هاوبەشکردنەکە ڕاستگۆ بێت.

پرسیارە باوەکان

مەفتوونە چییە؟

مەفتوونە خورشێکی ترشە کە لە شاری کوردیی ئامەد (دیاربەکر)ەوە هاتووە؛ بە گۆشتی بەرخ و سەوزەیەکی وەرزی وەک باینجان یان کولەکە یان پاقلە و سیرێکی زۆر دروست دەکرێت، کە هەموویان لە ئاوی سوماقلێگیراودا بە هێواشی دەکوڵێن بۆ تامێکی تیژ و ترش. ناوەکە لە وشەیەکەوە هاتووە بە مانای «ئەفسوونکراو» یان «دڵباختە»، ئاماژەیەک بۆ ئەوەی خەڵک چەندە تامەکەی خۆش دەوێت. لەگەڵ برنج یان نانی تەخت پێشکەش دەکرێت.

چی تامی ترش دەدات بە مەفتوونە؟

سوماق. دانەکانی لە ئاودا نوقم دەکرێن تا شیلە ترشە سوورە تۆخەکەیان دەر بدەن، کە پاشان دەپاڵێورێت و دەڕژێنرێتە خورشەکە. ئەم ئاوی سوماقە پێکهاتەی ناسێنەری خواردنەکە و گرنگترین هەنگاوی ڕێنماییی لێنانەکەیە. ترشییەکە ڕەنگدانەوەی حەزی فراوانتری کوردە بۆ تامی ترش، کە لە شوێنەکانی دیکە بە لیمۆی وشک و ترێی کال یان هەناری ترشیش بەدەست دەهێنرێت.

مەفتوونە کوردییە یان تورکی؟

خواردنێکی ئامەد (دیاربەکر)ە، گەورەترین شاری کوردی، و هی باشووری ڕۆژهەڵاتی فراوانترە کە کورد و خەڵکانی دیکە لە مێژە تێیدا ژیاون. شێوەکانی لە ماردین و ئورفای نزیکیش لێ دەنرێن، کەواتە بە شێوەی ناوچەیی هاوبەشە؛ ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات کە تەنها هی کوردە. بەڵام بە فەرمی بە ناوە تورکییەکەی «دیاربەکر» تۆمار کراوە و ناونیشانی «باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ»ی لێ دراوە، کە بە بێدەنگی ناسنامەی کوردیی ئەو شار و خەڵکەی لە ناوەندیدان لەبیر دەکات. ناونانی بە خواردنێکی ئامەد ئەو چوارچێوەیە دەگەڕێنێتەوە.

کۆتایی

مەفتوونە سەد و چوارەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و خواردنێکە کە لە هەر کەوچکێکی ترش و سیرداریدا شارەکەی هەڵدەگرێت. تامی ئامەدە: گۆشتی بەرخ و سەوزەی وەرز کە نەرم کراون و سوماق کردوونی بە شتێکی تیژ و هەوسکەر؛ خواردنی ئاهەنگی هاوسەرگیری و شەوانی ئاساییی هەفتە لە شارە گەورە کوردییەکەی باکوور. بەشێکە لە خۆشەویستیی درێژخایەنی کورد بۆ ترشی و بەشێکە لە خەباتی درێژخایەنی کورد بۆ ناوهێنانی؛ چونکە خواردنێک کە تەنها وەک چێشتلێنانی «دیاربەکر» تۆمار کراوە، خواردنێکە کە کوردایەتییەکەی بە بێدەنگی خراوەتە لاوە. لە سەد و چوارەمین وتاردا، مەفتوونە هەردووکیان لە یەک کاتدا نوێنەرایەتی دەکات: ناوازەییی چێشتلێنخانەی ئامەد و ئەو کارە سادەیەی پێداگری دەکات لەوەی شارەکە و ئەو خەڵکەی ئەمە لێ دەنێن ناوێکی کوردییان هەیە.