کەپاری: بەری کێویی کوردی کە لەژێر هێرشە ئاسمانییەکاندا کۆ دەکرێتەوە
کەپاری بەری گیایەکی کێوییە کە لە شاخەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە، لە سرکەدا لەگەڵ سیر و خوێ پارێزراو دەکرێت و وەک ترشی لەگەڵ گۆشتی برژاو و برنج دەخرێتە سەر خوان. بەری دەوەنەکەی کەپەرە (Capparis spinosa)، کە بە کێویی لە سەرتاسەری زنجیرەشاخەکانی زاگرۆس و تاوڕۆس دەڕوێت. دکتۆر جیهان محەمەد، کۆمەڵناسێکی کورد، لە موسلیم ڤۆیسز (2025) دەنووسێت: «کۆکردنەوەی گیای کێویی ئەمڕۆ چیتر کارێکی بێ‌مەترسی نییە. هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆ سەر گوندە کوردییەکان گیانی چەندین هاووڵاتیی مەدەنییان بردووە، لە کاتێکدا گیای کێوییان کۆ دەکردەوە.» باس لەوە دەکات کە چۆن «نائارامیی سیاسی، لەگەڵ پشتگوێخستنی وەبەرهێنان لە کشتوکاڵدا لەلایەن حکومەتی کوردییەوە، زۆر کەسی لە گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان دڵسارد کردووەتەوە و ئەم کارە کۆنەی خستووەتە مەترسیی لەناوچوونەوە.» ئەم زنجیرەیە کۆکردنەوەی گیای کێویی لەلایەن کوردانەوە لە چریش (گیای شاخاویی)، ئەڤەلیک (دۆڵمەی گەڵای کێویی)، کەلانە (نانی گیادار) و کەنگەرلی پڵاو (گیای دڕکاویی کێویی)دا تۆمار کردووە. کەپاری شێوە پارێزراوەکەی نەریتی کۆکردنەوەی گیای کێوییە: بەرێکی کێویی لە هاویندا دەڕنرێت، لە سرکەدا دەکرێتە ترشی و بە درێژایی ساڵ دەخورێت. بەڵام ئەو نەریتەی کەپاری لێ بەرهەم دێت، ئێستا لە مەترسیدایە؛ تەنها بەهۆی لەدەستدانی ژینگەی ژیانەوە نییە، وەک بۆ کەنگەر تۆمار کراوە، بەڵکو بەهۆی جەنگیشەوە. کۆکردنەوەی گیای کێویی لەلایەن کوردانەوە تەنها نەریتێکی خواردن نییە. کردارێکە بۆ بوونیان لەسەر خاکێک کە خەڵکانی دیکە دەیانەوێت چۆڵ بێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• کەپاریی کێویی لە شاخەکانی کوردستان کۆ دەکرێتەوە و لە سرکەدا لەگەڵ سیر و خوێ پارێزراو دەکرێت
• کۆکردنەوەی گیای کێویی لەلایەن کوردانەوە ئێستا بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیاوە لە مەترسیدایە؛ هاووڵاتیی مەدەنی لە کاتی چنینی گیای کێویی کوژراون
• بەشێکە لە نەریتێکی فراوانتری کۆکردنەوەی گیای کێویی: چریش، ئەڤەلیک، گیاکانی کەلانە، کەنگەر و ئێستاش کەپاری
• کۆکردنەوەی گیای کێویی کردارێکە بۆ بوون لەسەر خاکێک کە خەڵکانی دیکە دەیانەوێت چۆڵ بێت؛ خواردن وەک بەرگری
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: کەپاری؛ بەری کێویی دەوەنی کەپەر
جۆر: ترشی / پێشەخواردن؛ لە سرکەدا لەگەڵ سیر و خوێ پارێزراو دەکرێت
سەرچاوە: دەوەنی کێویی کەپەر (Capparis spinosa) کە لە لێژایی شاخەکانی کوردستان دەڕوێت
هەڕەشە: کۆکردنەوەی گیای کێویی لەلایەن کوردانەوە بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا و نائارامیی سیاسییەوە لە مەترسیدایە
کۆکردنەوەی گیای کێویی لەژێر ئاگر: کاتێک چنینی گیا واتای خستنە مەترسیی گیانتە
دکتۆر جیهان محەمەد، کۆمەڵناسە کوردەکە کە کتێبی «ناشڤیل، کوردستانی بچووک»ی بڵاو کردووەتەوە بۆ ناساندنی دیاسپۆرای کورد بە منداڵان، لە ساڵی 2025دا دوو وتاری بۆ موسلیم ڤۆیسز نووسی دەربارەی خواردنی ڕووەکیی کوردی و کۆکردنەوەی گیای کێویی. لەواندا ڕاستییەک تۆمار دەکات کە زۆربەی وتارەکانی خواردن باسی ناکەن: کۆکردنەوەی گیای کێویی لە کوردستان دەتوانێت بتکوژێت. هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆ سەر گوندە کوردییەکان ئەو ناوچانەیان کردووەتە ئامانج کە هاووڵاتیی مەدەنی گیای کێوییان لێ کۆ دەکردەوە. هێرشەکان جیاوازی لە نێوان شەڕکەر و داپیرەیەکی خەریکی چنینی گیا ناکەن. ئەنجامەکە ئەوەیە کە زۆر خێزانی کورد وازیان لە کۆکردنەوەی گیای کێویی هێناوە؛ نەک لەبەر ئەوەی گیاکانیان ناوێت، بەڵکو چونکە ناتوانن بە سەلامەتی بگەنە لایان. دکتۆر محەمەد ئەمە بە لەدەستدانێکی دووانە وەسف دەکات: لەدەستدانی خودی خواردنەکە و لەدەستدانی ئەو زانیارییە کەلتوورییەی لەگەڵ کۆکردنەوەی گیای کێویی دێت. کاتێک داپیرەیەک چیتر فێری نەوە کچەکەی ناکات کە کام گیا و لە کوێ بچنێت، نەریتەکە لە ماوەی یەک نەوەدا دەمرێت. کەپاری، ئەو بەرە کێوییەی لە لێژاییە بێ‌پەنا شاخاوییەکان دەچنرێت، ڕێک لەو جۆرە خواردنانەیە کە ئەم سڕینەوەیە هەڕەشەی لێ دەکات.
ئامادەکردنی نەریتی
بەری کێویی کەپەر لە هاویندا لە دەوەنەکانی کەپەر دەچنرێت کە لە لێژاییە بەرداوە شاخاوییەکان دەڕوێن. ئەو بەرانە بەری گیایەکەن؛ گەورەترن لە گوڵەچەکەکان، کە وەک کەپەری دەریای ناوەڕاست دەفرۆشرێن، و تامێکی نەرمتر و ترشتر و تۆوی بچووکی خواردنییان لەناودایە. بەرە تازە چنراوەکان دەشۆردرێن و لە شووشەدا لەگەڵ سرکە، پەڵە سیری تەواو و خوێ دادەنرێن. هەندێک خێزان دانەی بیبەری ڕەش یان بیبەری تیژی وشک زیاد دەکەن بۆ توندکردنی تامەکە. شووشەکان دادەخرێن و لانیکەم مانگێک دەهێڵدرێنەوە تا ببنە ترشی، هەرچەندە بە تێپەڕبوونی کات تامەکە باشتر دەبێت. کەپاریی ئامادە تامێکی تیژ و ترش و سیراویی هەیە و بەهۆی تۆوەکانیەوە لەژێر دداندا قرچە دەکات. وەک تامدەری خواردن لەگەڵ گۆشتی برژاو دەخرێتە سەر خوان، وەک جگەر شیش، شفتە و بریان، کە ترشییەکەی هاوسەنگی بۆ تامی چەوریی گۆشتەکە دروست دەکات. لەسەر خوانی بەیانیانیش، لەگەڵ پەنیر و زەیتوون و نان دەردەکەوێت. کەپاری هاوتا کوردییەکەی کەپەری دەریای ناوەڕاستە، بەڵام گەورەتر و کێوییترە و لە بەرەکە دروست دەکرێت، نەک لە گوڵەچەکە.
پرسیارە باوەکان
کەپاری چییە؟
کەپاری بەری کێویی دەوەنی کەپەرە (Capparis spinosa)، کە بە کێویی لە لێژایی شاخەکانی کوردستان دەڕوێت. لە هاویندا کۆ دەکرێتەوە، لە سرکەدا لەگەڵ سیر و خوێ پارێزراو دەکرێت و وەک ترشی لەگەڵ گۆشتی برژاو و لەسەر خوانی بەیانیان پێشکەش دەکرێت. گەورەترە و تامەکەی نەرمترە لە کەپەری دەریای ناوەڕاست، کە گوڵەچەکەی گیایەکە بەکار دەهێنێت، نەک بەرەکەی.
بۆچی کۆکردنەوەی گیای کێویی لەلایەن کوردانەوە لە مەترسیدایە؟
دکتۆر جیهان محەمەد لە موسلیم ڤۆیسز (2025) تۆماری دەکات کە هێرشە ئاسمانییەکانی تورکیا بۆ سەر گوندە کوردییەکان هاووڵاتیی مەدەنییان کوشتووە، لە کاتێکدا گیای کێوییان کۆ دەکردەوە. نائارامیی سیاسی و پشتگوێخستنی وەبەرهێنان لە کشتوکاڵدا لەلایەن حکومەتی کوردییەوە، زۆر کەسی لە گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان دڵسارد کردووەتەوە. کاتێک کۆکردنەوەی گیای کێویی دەوەستێت، زانیارییە کەلتوورییەکان دەربارەی ئەوەی کام گیا، لە کوێ و کەی بچنرێت، لە ماوەی یەک نەوەدا لەدەست دەچن.
ئەم زنجیرەیە چەند خواردنی گیای کێویی کۆکراوەی تۆمار کردووە؟
شەش: چریش (گیای شاخاویی لە شۆربادا)، ئەڤەلیک (گەڵای کێویی بۆ دۆڵمە)، گیاکانی کەلانە (سەوزەی کێویی لە ناندا)، کەنگەر (گیای دڕکاویی کێویی لە پڵاودا کە ڕووبەڕووی لەناوچوونە)، کەپاری (بەری کێویی کەپەر کە دەکرێتە ترشی) و ئەو گیا کێوییانەی لە بۆڕاکێ پەنێردا بەکار دەهێنرێن. توێژینەوەیەکی هەڵسەنگێنراوی زانستی لە ساڵی 2019، 54 جۆری پۆلێنکراوی گیای کێویی تۆمار کرد کە کۆمەڵگا کوردەکان کۆیان دەکەنەوە و کوردستانی عێراقی بە «ناوەندێکی تایبەت و دەوڵەمەند لە ڕووی فرەچەشنیی زیندەیی و کەلتوورییەوە» وەسف کرد.
کۆتایی
کەپاری حەفتا و حەوتەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و ئەو وتارەیە کە لە کۆتاییدا ناو لەوە دەنێت کە لە هەموو وتارەکانی کۆکردنەوەی گیای کێوییدا بە ناڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ کرابوو: کۆکردنەوەی خواردن لەلایەن کوردانەوە کردارێکی مانەوەیە لەسەر خاکێکی جێی ململانێ. وتاری کەنگەرلی پڵاو گیایەکی تۆمار کرد کە بەهۆی کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەر ڕووبەڕووی لەناوچوونە. کەپاری شتێکی خراپتر تۆمار دەکات: کۆمەڵگا کۆکەرەوەکانی گیای کێویی کە بەهۆی هێرشە ئاسمانییەکانەوە ڕووبەڕووی لەناوچوونن. داپیرەیەک کە لە لێژایی شاخێکی کوردستان کەپاری دەچنێت، ئەو کارە دەکات کە داپیرەکەی کردوویەتی و پێش ئەویش داپیرەکەی ئەو، هەتا سەردەمی بەردینی نوێ. هەروەها کارێک دەکات کە فڕۆکەیەکی F-16ی تورکیا ڕەنگە بە بیانووی بۆمبارانکردنی لێژاییەکە لێکی بداتەوە. ترشیی ناو شووشەکە تەنها تامدەری خواردن نییە. بەڵگەی ئەوەیە کە کەسێک بە شاخێکدا هەڵگەڕاوە، بەرێکی چنیوە و بە زیندوویی گەڕاوەتەوە بۆ ماڵەوە. دوای حەفتا و حەوت وتار، کەپاری دەیسەلمێنێت کە خواردنی کوردی تەنها کەلتوور و یادەوەری و ناسنامە نییە. بوونە. بوونیش، لەسەر خاکی کوردستان، بوێریی دەوێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com ــ چریش: گیای شاخاویی کوردی (یەکەم خواردنی گیای کێویی کۆکراوە لە زنجیرەکەدا)