بۆ چەندین سەدە، میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان فەرمانڕەوایی خاکێکی بەرفراوانیان لە سنوورەکانی عوسمانی–ئێران دەکرد، بە دەستێوەردانێکی کەم لە ئیستانبووڵ یان تارانەوە. میرەکان سوپای خۆیان دەپاراست، باجی خۆیان کۆ دەکردەوە، سکەی خۆیان لێ دەدا و بەگوێرەی دابونەریتی ناوخۆ دادپەروەرییان جێبەجێ دەکرد. بەڵام لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا، ئیمپراتۆریی عوسمانی هەڵمەتێکی ناوەندگەرایی دەست پێ کرد کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو هەموو میرنشینە کوردییەکانی یەک بە یەک لەناو دەبرد.
ئەنجامەکە زنجیرەیەک شەڕ بوو کە کۆتایی بە خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ئیمپراتۆریی عوسمانی هێنا. میرەکانی بابان لە زاگرۆس بەرەنگار بوونەوە. میر محەمەدی ڕەواندز هەوڵی دا بە هێز میرنشینە کوردییەکان یەک بخات. بەدرخان بەگی بۆتان گەورەترین میرنشینی کوردیی ئەو سەردەمەی دروست کرد، پێش ئەوەی سوپاکانی عوسمانی تێکی بشکێنن. یەزدانشێریش دوای ڕووخانی بۆتان سەری هەڵدا. تا دەیەی 1850، خۆبەڕێوەبردنی کورد لە خاکە عوسمانییەکان کۆتایی هاتبوو. ئەوەی بە دوایدا هات سەردەمی ڕاپەڕینەکان بوو.
ناوەڕۆک
ڕاپەڕینەکانی بابان (1806–1812)
میر محەمەد و شەڕی سۆران (1830–1838)
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینی بۆتان (1842–1847)
ڕاپەڕینی یەزدانشێر (1854–1855)
ڕاپەڕینەکانی بابان (1806–1812)
میرنشینی بابان، بە ناوەندێک لە سلێمانی و دەشتی شارەزوور، یەکێک بوو لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکانی کۆتایی سەردەمی عوسمانی. بابانەکان ناوچە ستراتیژییەکەی نێوان عێراقی عوسمانی و ئێرانی قاجارییان لە دەستدا بوو و هەردوو ئیمپراتۆری بە نۆرە هەوڵیان دەدا ڕازییان بکەن یان فشاریان لێ بکەن.
لە 1806–1808دا، عەبدولڕەحمان پاشای بابان ڕاپەڕینێکی چەکداریی دژی دەسەڵاتی عوسمانی دەست پێ کرد و بەرەنگاری هەوڵەکانی پاشالکی بەغدا بووەوە بۆ ئەوەی میرنشینەکە بخاتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ئیمپراتۆری. ڕاپەڕینەکە سەرکوت کرا، بەڵام لە 1812دا، بابانزادە ئەحمەد پاشا دووبارە ڕاپەڕی و نیشانی دا کە میرەکانی بابان بەبێ شەڕ ناوەندگەرایی قبووڵ ناکەن.
ڕاپەڕینەکانی بابان بە بەراورد بەوەی دواتر ڕوویدا ڕووداوی ناوخۆیی بوون، بەڵام شێوازەکەیان دیاری کرد: ناوەندگەرایی عوسمانی پێشڕەویی دەکرد، میرە کوردەکان بەرەنگار دەبوونەوە، ئیمپراتۆری هێزێکی زۆر بەهێزتری دەخستە مەیدان و میرنشینەکە بچووک دەکرایەوە یان لەناو دەبرا. بە درێژایی دەیەی 1820، فشاری عوسمانی و قاجار لەسەر میرنشینە کوردییەکان چڕتر بوو. میرنشینی بابان لە کۆتاییدا لە 1850 هەڵدەوەشایەوە و خاکەکەی دەخرایە ناو سیستەمی ویلایەتەکانی عوسمانی.
میر محەمەد و شەڕی سۆران (1830–1838)
بڵندپروازانەترین هەوڵ بۆ یەکخستنی میرنشینە کوردییەکان بە هێزی سەربازی لەلایەن میر محەمەدی ڕەواندزەوە هات، کە بە میری کۆر ناسرابوو و لە 1814 تا 1838 میری میرنشینی سۆران بوو. بە ئیلهام وەرگرتن لە بەرەنگاربوونەوەی سەرکەوتووی محەمەد عەلیی میسر دژی دەسەڵاتی عوسمانی، میر محەمەد هەڵمەتێکی دەست پێ کرد بۆ ئەوەی هەموو کوردستان بخاتە ژێر دەسەڵاتی یەک فەرمانڕەوای کورد.
لە نێوان 1830 و 1834دا، میر محەمەد میرنشینەکانی یەک لە دوای یەک داگیر کرد. لە 1831دا، میرنشینی بادینان و پایتەختەکەی، ئامێدی، داگیر کرد. پاشان بەرەو ڕۆژئاوا پێشڕەویی کرد، ئاکرێی داگیر کرد و کاریگەریی خۆی بەرەو ماردین، جزیرە و نوسەیبین درێژ کردەوە. فەرمانڕەوای بۆتان، میر سەڤدین، ناچار کرد دەسەڵاتەکەی قبووڵ بکات. تا 1834، هەڵمەتی بەرەو ڕۆژهەڵاتیش بۆ ناو ئێرانی قاجاری کردبوو و ناوچەی موکریان، لەوانە مەهاباد، بۆکان و پیرانشاری، داگیر کردبوو. سکەی خۆی لێ دەدا و وەک فەرمانڕەوایەکی سەروەر فەرمانڕەوایی دەکرد.
فراوانبوونی میر محەمەد هەردوو ئیستانبووڵ و تارانی نیگەران کرد. لە 1834دا، عوسمانییەکان سوپایەکی گەورەیان بە سەرکردایەتیی ڕەشید محەمەد پاشا نارد، بە پشتیوانیی والییەکانی مووسڵ و بەغدا. هێزە سەرەتاییەکانی عوسمانی لە بەرامبەر بەرەنگاربوونەوەی سۆراندا تووشی زەحمەت بوون، بەڵام تا 1836–1838، تەواوی قورسایی توانای سەربازیی عوسمانی خرا مەیدان، لەوانە سوپایەکی زیاتر لە 25,000 کەس بە سەربازانی نیزامیی لەسەر شێوازی ئەورووپی ڕاهێنراو. هێلموت ڤۆن مۆلتکە، ستراتیژیستی سەربازیی داهاتووی پرووسیا، لە هەڵمەتەکەدا وەک ڕاوێژکار خزمەتی کرد.
میر محەمەد لە ڕەواندز گەمارۆ درا و ناچار کرا تەسلیم ببێت. بانگ کرایە ئیستانبووڵ و سوڵتان مەحموودی II بە ڕێوڕەسم پێشوازیی لێ کرد، بەڵام هەرگیز ڕێگەی پێ نەدرا بگەڕێتەوە کوردستان. لە کانوونی یەکەمی 1838دا لە ناوچەی دەریای ڕەش ون بوو و بە شێوەیەکی بەربڵاو باوەڕ وایە تیرۆر کرابێت. میرنشینی سۆران هەڵوەشێنرایەوە. زیانە مرۆییەکانی شەڕ زۆر مەزن بوون: بە خەمڵاندن 15,000 کورد کوژراو، 4,000 کەس کراونەتە کۆیلە و 6,000 خێزان ئاوارە کراون.
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینی بۆتان (1842–1847)
دوای ڕووخانی میرنشینی سۆران، بەهێزترین میرنشینی کوردیی ماوە میرنشینی بۆتان بوو، کە بەدرخان بەگ لە پایتەختەکەی، جزیرە، فەرمانڕەوایی دەکرد. بەدرخان لە 1821 بووبووە میر و دوو دەیەی بۆ گۆڕینی بۆتان بۆ دەوڵەتێکی کوردیی بەهێز تەرخان کرد. باجەکانی بەرز کردەوە، سکەی لێ دا، سیستەمێکی دادپەروەریی ڕێک خست و دوای شەڕکردن لە تەنیشت عوسمانییەکان لە شەڕی نیزیپ لە 1839، وەک فەرمانڕەوای کوردیی زاڵ لە ناوەڕاستی کوردستان سەری هەڵدا.
تا 1842، بەدرخان لە کرداردا سەربەخۆیی ڕاگەیاند و سکەی تایبەتی بۆتانی لێ دا و دەستی بە نوێکردنەوەی هێزە سەربازییەکانی کرد بە دروستکردنی یەکەی میلیشیای پێکهاتوو لە چەند هۆزێک. خاکەکەی لە دیاربەکرەوە بۆ مووسڵ لە ڕۆژئاوا و بەرەو ورمێ لە ڕۆژهەڵات درێژ دەبووەوە. لەگەڵ خان مەحموودی موکس و نورەڵڵا بەگی هەکاری هاوپەیمانیی دروست کرد.
هاوپەیمانیی بۆتان لە 1843 و 1846دا هەڵمەتی دژی کۆمەڵگە مەسیحییە ئاشوورییەکانی هەکاری ئەنجام دا، ڕووداوگەلێک کە فشاری دیپلۆماسیی ئەورووپییان لەسەر حکوومەتی عوسمانی دروست کرد و بیانووی دەستێوەردانیان بە عوسمانییەکان دا. ئەمە بەشێکی تاریک و جێی ناکۆکیی مێژووی کوردە کە تۆماری مێژوویی بەبێ ناڕوونی دان بە بوونیدا دەنێت.
لە 1846–1847دا، عوسمانییەکان هەڵمەتە یەکلاییەکەیان دەست پێ کرد. عومەر پاشا سەرکردایەتیی هێزێکی 12,000 کەسیی عوسمانیی دژی بۆتانی کرد. یەکەم شەڕی گەورە لە نزیک زەیتوون ڕوویدا، کە تێیدا سوپای عوسمانی هێزەکانی بەدرخانی لە مەیداندا شکست دا. فەرماندەیەکی گرنگی بۆتان لا گۆڕی و چووە پاڵ عوسمانییەکان، کە پێگەی کوردی بە شێوەیەکی کوشندە لاواز کرد. بەدرخان کشایەوە بۆ قەڵای ئەڤڕووح لە نزیک ئێرووح، کە تێیدا بەرگەی گەمارۆیەکی هەشت مانگەی گرت، پێش ئەوەی لە 4ی تەمووزی 1847 تەسلیم ببێت.
بەدرخان بە زنجیرەوە لە بازاڕی جزیرەدا گەڕێنرا و پاشان سەرەتا بۆ ئیستانبووڵ و دواتر بۆ کرێت دوور خرایەوە. لە کۆتاییدا لە 1869دا لە دیمەشق مرد. میرنشینی بۆتان هەڵوەشێنرایەوە. لەناوبردنی کۆتایی بە گەورەترین دەوڵەتی خۆبەڕێوەبەری کورد لە سەدەی نۆزدەهەم هێنا.
ڕاپەڕینی یەزدانشێر (1854–1855)
لەناوبردنی بۆتان لەلایەن عوسمانییەکانەوە بێوەڵام نەمایەوە. یەزدانشێر (هەروەها بە Yezdanşêr دەنووسرێت)، برازا/خوشکەزاکەی بەدرخان، بەڵێنی ئەوەی پێ درابوو کە وەک فەرمانڕەوای بۆتان دانپێدانرێت، لە بەرامبەر پشتیوانینەکردنی مام/خاڵەکەی لە هەڵمەتی 1847دا. کاتێک عوسمانییەکان ئەم بەڵێنەیان شکاند، یەزدانشێر لە 1854–1855دا ڕاپەڕینێکی دەست پێ کرد.
ڕاپەڕینی یەزدانشێر دوا ڕاپەڕینی گەورەی کورد لە سەردەمی میرنشینەکان بوو. گرنگ بوو چونکە لە کاتی شەڕی کریمەدا (1853–1856) ڕوویدا، کە تێیدا سەرچاوە سەربازییەکانی عوسمانی بە زەحمەت بەشی پێداویستییەکانیان دەکرد. سەرەڕای ئەمە، عوسمانییەکان توانییان ڕاپەڕینەکە سەرکوت بکەن. یەزدانشێر شکست درا، دەستگیر کرا و دوور خرایەوە. بە ڕووخانی، دوا تیشکی سیستەمی کۆنی میرنشینی کورد کوژایەوە.
کۆتایی میرنشینە کوردییەکان
لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان لە نێوان 1830 و 1855دا یەکێک بوو لە گۆڕانکارییە هەرە کاریگەرەکانی مێژووی کورد. بۆ چەندین سەدە، میرنشینەکان چوارچێوەیەکیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناو سیستەمی عوسمانی دابین کردبوو. میرە کوردەکان دادپەروەرییان جێبەجێ دەکرد، سەرکردایەتیی سوپایان دەکرد، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هێزە دراوسێکان بەڕێوە دەبرد و ناسنامە سیاسییە جیاوازە کوردییەکانیان دەپاراست. هەڵمەتەکانی ناوەندگەرایی هەموو ئەمانەیان لەناو برد.
ئەو بۆشاییە سیاسییەی میرنشینەکان بەجێیان هێشت قووڵ بوو. بە نەمانی میرەکان، کۆمەڵگەی کورد پشتی بە دوو سەرچاوەی جێگرەوەی دەسەڵات بەست: سەرۆکە هۆزەکان و شێخە ئایینییەکان. سەرکردەیەکی ئایینی، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، بوو کە ڕاپەڕینە گەورەکەی دواتری کوردی لە 1880دا سەرکردایەتی دەکرد، بە هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی میرەکان بەجێیان هێشتبوو. گواستنەوە لە سیاسەتی میرنشین بۆ ڕاپەڕینەکان بە سەرکردایەتیی شێخەکان، بەرەنگاربوونەوەی کوردی بۆ سەدەی دواتر دیاری دەکرد.
وانە سەربازییەکانی ئەم ماوەیە ڕوونن. میرنشینە کوردییەکان ڕووخان چونکە بە جیا لە یەکدی جەنگان، نەک بە کۆمەڵ. میر محەمەد هەوڵی دا بە هێز یەکیان بخات، بەڵام هێرشی بۆ میرە کوردە دراوسێکان هاوپەیمانە ئەگەرییەکانی لێ دوور خستەوە. بەدرخان هاوپەیمانییەکی دروست کرد، بەڵام نەیتوانی ڕێگە لە لاگۆڕین بگرێت. عوسمانییەکان بە بێبەزەیی ئەم دابەشبوونانەیان قۆستەوە و لێبوردنیان بە هەندێک سەرکردەی کورد پێشکەش کرد، لە کاتێکدا هەندێکی تریان تێک دەشکاند. نەتوانینی پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی بەردەوامی سیاسی و سەربازیی کوردی دژی ئیمپراتۆرییە ناوەندگەرەکان، وەک کێشە ستراتیژییە سەرەکییەکەی مێژووی کورد دەمابووەوە.
هێڵی کات
1806–1808 ــ ڕاپەڕینی عەبدولڕەحمان پاشای بابان دژی دەسەڵاتی عوسمانی.
1812 ــ ڕاپەڕینی بابانزادە ئەحمەد پاشا.
1829 ــ ڕاپەڕینی جزیرە دژی پادگانەکانی عوسمانی.
1830–1834 ــ میر محەمەدی ڕەواندز بادینان، ئامێدی و ئاکرێ داگیر دەکات و هەڵمەت بەرەو ماردین و جزیرە دەبات.
1831 ــ داگیرکردنی میرنشینی بادینان و پایتەختەکەی، ئامێدی، لەلایەن سۆرانەوە.
1834 ــ هەڵمەتەکانی سۆران دژی بۆتان. سوپای عوسمانی بە سەرکردایەتیی ڕەشید محەمەد پاشا دەنێردرێت.
1836–1838 ــ سەرکوتکردنی میرنشینی سۆران لەلایەن عوسمانییەکانەوە. میر محەمەد لە ڕەواندز گەمارۆ دەدرێت و تەسلیم دەبێت.
کانوونی یەکەمی 1838 ــ میر محەمەد دەمرێت (باوەڕ وایە تیرۆر کرابێت). میرنشینی سۆران هەڵدەوەشێنرێتەوە.
1842 ــ بەدرخان بەگ لە کرداردا سەربەخۆیی ڕادەگەیەنێت. بۆتان دەست بە لێدانی سکە دەکات.
1843 ــ هاوپەیمانیی بۆتان لە ناوچەی هەکاری هەڵمەت ئەنجام دەدات.
1846 ــ هەڵمەتی دووەمی هەکاری. فشاری دیپلۆماسیی ئەورووپی زیاد دەبێت.
1846–1847 ــ هەڵمەتی عوسمانی دژی بۆتان. شەڕ لە نزیک زەیتوون. گەمارۆی قەڵای ئەڤڕووح.
4ی تەمووزی 1847 ــ بەدرخان لە قەڵای ئەڤڕووح تەسلیم دەبێت. بۆ ئیستانبووڵ و پاشان کرێت دوور دەخرێتەوە.
1850 ــ میرنشینی بابان هەڵدەوەشێنرێتەوە. فەرمانڕەوایی ڕاستەوخۆی عوسمانی بەسەر سلێمانیدا دەسەپێندرێت.
1854–1855 ــ ڕاپەڕینی یەزدانشێر. دوا ڕاپەڕینی سەردەمی میرنشینە کوردییەکان. سەرکوت دەکرێت.
پرسیارە باوەکان
میرنشینە کوردییەکان چی بوون؟
میرنشینە کوردییەکان میرنشینی خۆبەڕێوەبەر بوون لە ناو ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و ئێراندا، کە میرە کوردەکان بە میرات فەرمانڕەوایییان دەکرد. میرنشینە سەرەکییەکان بابان (سلێمانی)، سۆران (ڕەواندز)، بۆتان (جزیرە)، بادینان (ئامێدی)، هەکاری و ئەردەڵان (سنە) بوون. ئەم میرنشینانە سوپای خۆیان دەپاراست، باج کۆ دەکردەوە، دادپەروەرییان جێبەجێ دەکرد و زۆرجار بە سەربەخۆییەکی نزیکەی تەواو لە حکوومەتە ناوەندییەکانی ئیستانبووڵ و تاران کار دەکردن.
میر محەمەدی ڕەواندز کێ بوو؟
میر محەمەد (1783–1838)، ناسراو بە میری کۆر، میری میرنشینی سۆران بوو کە لە دەیەی 1830دا هەوڵی دا بە داگیرکاریی سەربازی میرنشینە کوردییەکان یەک بخات. بادینان و ئاکرێی داگیر کرد و کاریگەریی خۆی بۆ ماردین، جزیرە و ناو ئێرانی قاجاری درێژ کردەوە. لە کۆتاییدا هەڵمەتێکی مەزنی عوسمانی شکستی پێ هێنا، تەسلیم بوو و بە ئەگەری زۆر لە 1838دا تیرۆر کرا. لە تەنیشت بەدرخان بەگ وەک یەکێک لە پێشەنگەکانی نەتەوەگەرایی کوردی وەسف دەکرێت.
بەدرخان بەگ کێ بوو؟
بەدرخان بەگ (1803–1869) دوا میری میرنشینی بۆتان بوو، بە ناوەندێک لە جزیرە لەو ناوچەیەی ئێستا باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە. بەهێزترین میرنشینی کوردیی سەدەی نۆزدەهەمی دروست کرد و سکەی خۆی لێ دا و هەوڵی نوێکردنەوەی سوپاکەی دا. هێزەکانی عوسمانی لە 1847دا دوای گەمارۆیەکی هەشت مانگە شکستیان پێ هێنا و دوور خرایەوە و لە 1869دا لە دیمەشق مرد. بنەماڵەی بەدرخان بۆ چەندین نەوە بەردەوام دەبوو لە گێڕانی ڕۆڵێکی دیار لە سیاسەتی کوردیدا.
بۆچی ئیمپراتۆریی عوسمانی میرنشینە کوردییەکانی لەناو برد؟
لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان بەشێک بوو لە سیاسەتی فراوانتری ناوەندگەرایی عوسمانی لە سەردەمی تەنزیمات، کە ئامانجی بوو فەرمانڕەوایە ناوخۆییە خۆبەڕێوەبەرەکان بە بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی ویلایەت بگۆڕێتەوە. عوسمانییەکان دەترسان کە میرە بەهێزە کوردەکان، بە تایبەتی ئەوانەی وەک میر محەمەد و بەدرخان سکەیان لێ دەدا و سوپایان کۆ دەکردەوە، شوێنی نموونەی محەمەد عەلیی میسر بکەون و بە تەواوی لە ئیمپراتۆری جیاببنەوە. بە لەناوبردنی میرنشینەکان، عوسمانییەکان کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆیان سەپاند، بەڵام هەروەها ئەو پێکهاتە سیاسییانەیان لەناو برد کە بۆ چەندین سەدە کۆمەڵگەی کوردیان بەڕێوە دەبرد.
بۆچی میرە کوردەکان نەیانتوانی یەک بگرن؟
میرە کوردەکان بە کێبڕکێی هۆزی، ناکۆکیی خاک و پەیوەندیی جیاوازیان لەگەڵ ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و ئێران دابەش ببوون. میر محەمەد هەوڵی دا بە داگیرکردنی میرنشینە دراوسێکان یەکیان بخات، کە هاوپەیمانە ئەگەرییەکانی کردە دوژمن. بەدرخان هاوپەیمانییەکی دروست کرد، بەڵام هاوپەیمانە گرنگەکان لە کاتی هەڵمەتی عوسمانیدا لا گۆڕین. عوسمانییەکان بە شێوەیەکی ڕێکخراو ئەم دابەشبوونانەیان قۆستەوە و ڕێککەوتنیان بە هەندێک سەرکردەی کورد پێشکەش کرد، لە کاتێکدا هێرشیان دەکردە سەر ئەوانی تر. نەبوونی هاوپەیمانییەکی سیاسیی یەکگرتووی کوردی یەکێکە لە بابەتە سەرەکییەکانی مێژووی سەربازی و سیاسیی کورد.
دوای لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان چی ڕوویدا؟
بە نەمانی میرەکان، کۆمەڵگەی کورد لە دەوری دوو ناوەندی جێگرەوەی دەسەڵات خۆی ڕێک خستەوە: سەرۆکە هۆزەکان و سەرکردە ئایینییەکان (شێخەکان). شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە 1880دا یەکەم ڕاپەڕینی کوردیی دوای سەردەمی میرنشینەکانی دەست پێ کرد، بە هەوڵی دروستکردنی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی لە هەردوو خاکی عوسمانی و قاجاردا. پێکهێنانی سوارەی حەمیدیە لە 1891دا هەوڵی عوسمانی بۆ بەکارهێنانی توانای سەربازیی هۆزە کوردییەکان لە خزمەتی خۆیدا نیشان دەدا. گواستنەوە لە سیاسەت بە سەرکردایەتیی میرەکان بۆ ڕاپەڕینی نەتەوەگەرایی و ڕاپەڕین بە سەرکردایەتیی شێخەکان، سەردەمی دواتری مێژووی سەربازیی کوردی دیاری کرد.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیا ــ ڕاپەڕینی میر محەمەد
McDowall, David، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
Jwaideh, Wadie، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development، Syracuse University Press، 2006.
Academy of Sciences of the USSR، The History of Kurdish Politics in Modern Times (وەرگێڕانی M. Aras)، Pêrî Publications، 1998.