خوانی کوردی لە کۆتایی جیهان: خۆراک و یادەوەری و ئەو چێشتلێنخانەیەی ناسڕدرێتەوە
سەد و پەنجا وتار. سەد و پەنجا خۆراک و چێشت و خواردنەوە و بەرهەمی هەڵگیراو و ڕووەکی کێوی و نەریتی خۆراکی چێشتلێنخانەی کوردی. زنجیرەکە بە قاوەی قەزوانی چیا دەستی پێ کرد و دوای دوو وتاری دیکە بە خودی چیاکە کۆتایی دێت. لە نێوانیاندا: ئەو زەیتوونەی دەستەمۆکردنی لە گردە کوردییەکان دەستی پێ کرد، ئەو گەنمەی یەکەم جار لە نزیک قەرەجەداغ چێنرا، ترێی کێوی کە هێشتا بە دار بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت، هەنجیر کە کۆنترین میوەی چێنراوە لە مێژووی مرۆڤدا، هەنگوینی لەوەڕگەکانی زۆزان، نانی فڕنی گڵین، بەرخی لە چاڵدا برژاوی سێرت، هەناری هەڵەبجە، پاتیلە مسییەکانی خوانی زەماوەند، چل قاپ ئاشورە کە لە موحەڕەمدا بۆ چل ماڵ دەنێردرێن، پارچە چوارگۆشە بچووکە کەهرەباییەکەی شەکرکلۆ کە پێش چای لە نێوان ددانەکان دادەنرێت. سەد و پەنجا دەربڕینی چێشتلێنخانەیەک کە بە لۆژیکی سەدەی بیستەم، نەدەبوو هێشتا هەبێت. گەلی کورد دەوڵەتی نییە. لە تورکیادا، ناسنامە و زمانی کوردی بۆ دەیان ساڵ بە یاسا سەرکوت کران؛ ناوی ئەو چێشتانە گۆڕدرا کە ناوی کوردییان هەبوو، نەریتەکان درانە پاڵ کولتووری دیکە و وشەی «کوردی» لە وشەنامەی کولتووری فەرمی لابرا. لە عێراقدا، ڕژێمی بەعس هەزاران گوندی کوردی وێران کرد و سەدان هەزار کەسی لە خاکی باوباپیرانیان دەرکرد. لە ئێران و سووریاش، شێوەی هاوشێوەی سەرکوتی کولتووری دیمەنی ژیانی کوردیان داڕشتووە. کەچی: ڕەچەڵ هێشتا لە ئەیلوولدا دروست دەکرێت. شوشەی ترشی هێشتا لە تشرینی یەکەمدا دەخرێتە سەر ڕەفەکە. شۆربای نیسک هێشتا شەوانی سێشەممە لە شوقەکانی بەرلین و ستۆکهۆڵم و تۆرۆنتۆ لێ دەنرێت. میوانپەروەری هێشتا پەیڕەو دەکرێت؛ هێشتا پێش ئەوەی هیچ شتێک بگوترێت خۆراک دەدرێتە میوان. چێشتلێنخانەی کوردی مانەوەی بەدەست هێنا چونکە گەلی کورد مانەوەی بەدەست هێنا و چونکە خۆراک، لە ناو هەموو هەڵگرەکانی ناسنامەی کولتووریدا، لە هەموویان زەحمەتتر دەست بەسەردا دەگیرێت. ئەمە وتاری سەد و پەنجاەمە لە زنجیرەکە. دوای ئەمە یەک وتار ماوە. پێش کۆتایی زنجیرەکە، جەمال دەڵێت ئەم زنجیرەیە باسی چی کردووە.
خاڵە سەرەکییەکان
• چێشتلێنخانەی کوردی سەرکوت و ئاوارەیی و تاراوگەی تێپەڕاندووە، چونکە لە هەموو هەڵگرە کولتوورییەکان زەحمەتتر دەست بەسەر خۆراکدا دەگیرێت
• ناوی چێشتە کوردییەکان گۆڕدرا و بە ناوی ئەوانی دیکەوە کران، بەڵام زانیاریی چۆنیەتی دروستکردنیان لە دەستی کورددا مایەوە
• کوردانی تاراوگە چێشتلێنخانەکەیان بردە هەموو شارێکی جیهان؛ خوانێکی گەڕۆک کە هەرگیز بەتاڵ نەبووە
• سەد و پەنجا وتار: سەد و پەنجا بەڵگە بۆ ئەوەی چێشتلێنخانەی کوردی زیندووە و ناسڕدرێتەوە
زانیارییە خێراکان
درێژیی زنجیرەکە: 150 وتار باسی خۆراکی کوردی دەکەن، لە قاوەی قەزوانی چیاوە بۆ شوتیی دیجلە
نووسەران: شێرکۆ سابیر (ژینگەناسی/کۆکردنەوەی خۆراکی کێوی)، دالا سارکیس (باکوور)، مەحمەت ئۆزدەمیر (ئامەد/باکوور)، جەمال لەتیف (لێکدانەوەی گشتیی کولتووری)، مێرۆ ڕانیایی (هەڵگرتنی خۆراک)
بۆچوونی سەرەکی: چیا کوردییەکان خۆراکیان بە جیهان دا. گەلی کورد خۆراکیان دا بە یەکتر و بە جیهان. خوانەکە هەرگیز بەتاڵ نەبوو.
دواتر: وتاری #151؛ دەرئەنجامی مەزنی شێرکۆ سابیر
ئەوەی ناتوانرێت دەستی بەسەردا بگیرێت
دەوڵەت دەتوانێت زمانێک سەرکوت بکات. دەتوانێت ناوی شارێک بگۆڕێت، سنوورێک لە نوێوە بکێشێت، وشەیەک قەدەغە بکات، کتێبخانەیەک بسووتێنێت. ئەوەی بە ئاسانی ناتوانێت بیکات ئەوەیە ڕێ لە داپیرەیەک بگرێت لە ئەیلوولدا ڕەچەڵ دروست بکات، یان لە خێزانێک کە لە موحەڕەمدا ئاشورە بۆ دراوسێکانی بنێرێت، یان لە ژنێکی کورد لە بەرلین کە شەوێکی سێشەممە جانتایەک نیسکی سوور بکاتەوە و ئەو شۆربایە لێ بنێت کە دایکی و داپیرەی لە چیا لێیان دەنا. ئەمە خۆڕاگریی تایبەتی خۆراکە وەک هەڵگری کولتوور: لە چێشتلێنخانەدا پەیڕەو دەکرێت، لە دامەزراوەدا نییە؛ لە ڕێگەی دەستلێدان و بۆن و تامەوە دەگوازرێتەوە، لە ڕێڕەوی فەرمییەوە نییە؛ مۆڵەتی ناوێت و هیچ بەڵگەنامەیەک بەرهەم ناهێنێت. ناتوانیت لەسەر زانیاریی کەسێک دەربارەی چۆنیەتی دروستکردنی شەکرکلۆ مۆری پاسپۆرتی «ڕەتکراوە» لێ بدەیت. ناتوانیت سنوورێک بکێشیت کە تامی سوماق لێی تێنەپەڕێت. ئەم زنجیرەیە ئەو هەوڵەی تۆمار کردووە کە بە درێژایی سەدەی بیستەم بۆ سڕینەوەی ناسنامە کوردییەکەی خۆراکی کوردی دراوە: قاوەی قەزوان بە ناوی بەرهەمێکی تایبەتی تورکی ناونرایەوە؛ تیشکە بە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات ناسێندرا؛ کەلەدۆش نیشاندەرێکی جوگرافیی تورکی وەرگرت بێ ناوهێنانی ئەو شارە کوردییانەی هی ئەوانە؛ چیکۆفتە لە ڕەچەڵەکە کوردییەکەی جیا کرایەوە و وەک خواردنێکی سووکی ڤیگانی تورکی فرۆشرا. ئەم سڕینەوانە ڕوویان دا. لەم زنجیرەیەدا بە ڕاستگۆیی تۆمار کران. لە تەنیشتیانیش، لە هەموو وتارێکدا، هەمان تۆمارکردنی بەڵگەی پێچەوانە هەیە: جیهان، مامۆستایەکی کورد لە لەندەن، کە دەڵێت میوانپەروەریی کورد بەهۆی «میراتی بەهێزی چێشتلێنانمان و کراوەییی ڕاستگۆیانەمان بۆ هاوبەشکردنی لەگەڵ ئەوانی دیکە» ناسراوە. ئەو خێزانە کوردانەی لە سلێمانی و وان و ماردین و سنە و هەولێر هێشتا لە تشرینی یەکەمدا مربای بێ دروست دەکەن و لە زستاندا قاپی ئاشورە بۆ چل ماڵ دەنێرن و شوتییەکی پەنجا کیلۆیی دەشکێنن لەسەر خوانێک کە هەر کەسێک هاتبێت پێشوازیی لێ دەکرێت. زانیارییەکە مایەوە. پەیڕەوکردنەکە مایەوە. دەستکراوەییەکە مایەوە.
خوانە گەڕۆکەکە
کۆمەڵگەی کوردی لە بەرلین و ستۆکهۆڵم و لەندەن و تۆرۆنتۆ و مێلبۆرن و ناشڤیل هەیە. لە باکوور و باشوور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژاواوە بۆ ئەوێ هاتوون، لە چیا و شار و دەشتەکانەوە، بە ڕێگایەک کە بە دەگمەن بە هەڵبژاردنی خۆیان بووە و بە دەگمەن ئاسوودە بووە. لە هەموو شارێکیش کە گەیشتنە ئەوێ، چێشتلێنخانەکەیان لەگەڵ خۆیان هێنا. هەمیشە بە شێوەی ماددی نەبووە؛ هەرچەندە چیرۆکی ئەو ژنانە هەیە کە لەتە بازنەییە وشکەکانی تەڕخەنە و جانتای سوماق و شوشەی ترشییان لە چەمەدانیاندا هەڵگرتووە و زانیویانە ئەوەی هەڵیانگرتووە لە هەر شتێکی دیکە گرنگترە کە بتوانن لەگەڵ خۆیان بیهێنن. بەڵکو لە یادەوەریدا: زانیاریی چۆنیەتی دروستکردنی ئەو شتانەی تامی ماڵەوەیان هەبوو. مارلین گاردنەر، نووسەرێکی ئەمریکی کە لە کوردستان ژیاوە، نووسیویەتی خۆراک لەوێ «هاوڕێیەتی و خۆراکدان و میوانپەروەرییە؛ ئەمانە درێژتر و قووڵتر لە تەنها کالۆری پشتگیریمان دەکەن». ئەمە لە هەموو شوێنێک ڕاستە، بەڵام بە تایبەتی بۆ ئەوانە ڕاستە کە ناچار کراون ئەو شوێنە بەجێ بهێڵن کە خۆراکەکەی لێ گەشە دەکرد. بۆ کوردانی تاراوگە، شۆربای نیسکی لە شوقەیەکی بەرلین لێ نراو تەنها شۆربایەک نییە. بەڵگەی شەوی سێشەممەیە بۆ ئەوەی هێشتا کوردیت، چێشتلێنخانەکە گەشتەکەی تێپەڕاندووە و چیاکە هێشتا لە دەستتدایە، تەنانەت کە لە ژێر پێتدا نییە. جیهان، مامۆستای زمانی کوردی، دەڵێت: «ئەگەر میوانپەروەریی کورد ئەمڕۆ ناسراوە، بەهۆی میراتی بەهێزی چێشتلێنانمان و کراوەییی ڕاستگۆیانەمانە بۆ هاوبەشکردنی لەگەڵ ئەوانی دیکە.» وشەی سەرەکی «هاوبەشکردن»ە. خوانی کوردی خۆراکەکەی بۆ خۆی ڕاناگرێت. دەیبەخشێت. بۆ چل دراوسێی دەنێرێت. دەرگای بۆ هەموو میوانێک کراوەیە. شوتییەکە دەشکێنێت و بۆ هەر کەسێک لەوێ بێت دەیبڕێت. خوانەکە نەسڕدرایەوە چونکە هی هیچ شوێنێک یان دەوڵەتێکی تاک نییە. هی هەر کەسێکە کە دێتە بەردەرگا.
پرسیارە باوەکان
بۆچی خۆراک خۆڕاگرترین هەڵگری ناسنامەی کوردییە؟
خۆراک لە ڕێگەی پەیڕەوکردنەوە دەگوازرێتەوە، لە ڕێگەی دامەزراوەوە نییە. هیچ مۆڵەتێکی فەرمی ناوێت، هیچ بەڵگەنامەیەک بەرهەم ناهێنێت و بە ئاسانی ناتوانرێت قەدەغە بکرێت یان دەستی بەسەردا بگیرێت. زمانێک دەتوانرێت بە قەدەغەکردنی بەکارهێنانی لە شوێنی گشتی سەرکوت بکرێت؛ نەریتێکی خۆراک تەنها کاتێک لەدەست دەچێت کە ئەوانەی پەیڕەوی دەکەن واز لە پەیڕەوکردنی بهێنن. چێشتلێنخانەی کوردی دەیان ساڵ سەرکوتی سیاسیی لە چوار دەوڵەتدا تێپەڕاندووە، چونکە لە ماڵ و چێشتلێنخانە و لەسەر خوان پەیڕەو کراوە، لە دایکانەوە بۆ کچان و بۆ نەوەکان گوازراوەتەوە و لە یادەوەری و دەستی ئەو کەسانەدا هەڵگیراوە کە چیاکەیان بەجێ هێشتووە و هەر لە هەر شوێنێک کە گەیشتبنە ئەوێ شۆرباکەیان لێ ناوە.
خۆراکی کوردی چۆن سڕاوەتەوە یان بە ناوی ئەوانی دیکەوە کراوە؟
بە درێژایی سەدەی بیستەم، ناوی ئەو چێشتانە گۆڕدرا کە ڕەچەڵەکی کوردییان هەبوو، درانە پاڵ چێشتلێنانی نەتەوەکانی دیکە و نیشاندەری جوگرافییان پێ درا کە ناسنامە کوردییەکەیانی لابردبوو. قاوەی قەزوان بە ناوی بەرهەمێکی تایبەتی تورکی ناونرایەوە. کەلەدۆشی بەدلیس و وان نیشاندەری جوگرافیی تورکی پێ بەخشرا بێ ناوهێنانی ئەو شارە کوردییانەی هی ئەوانە. چێشتی ئاوداری تیشکە و زۆر چێشتی دیکە بە «ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات» تۆمار کراون؛ زاراوەیەکی جوگرافی کە تایبەتمەندیی کوردی دەسڕێتەوە. چیکۆفتە بە شێوەی پیشەسازی بەرهەم هێنرا و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک خواردنێکی سووکی ڤیگانی تورکی فرۆشرا. ئەم زنجیرەیە ئەم سڕینەوانەی بە ڕاستگۆیی تۆمار کردووە و لە هەمان کاتدا بۆچوونی ئەوەی خستووەتە ڕوو کە خودی خۆراکەکە هێشتا کوردییە: بە دەستی کورد دروست دەکرێت، لە ماڵی کورددا دەگوازرێتەوە و لەسەر خوانی کورد دەخورێت.
ئەم زنجیرەیە بە یەک ڕستە چ بۆچوونێکی خستووەتە ڕوو؟
چیا کوردییەکان گرنگترین ڕووەکە خۆراکییەکانیان بە جیهان دا و گەلی کورد، بێ دەوڵەت و بە درێژایی چوار سنوور و لە دەیان تاراوگەدا، خۆراکیان دا بە یەکتر و بە هەموو نامۆیەک کە دەهاتە بەردەرگایان و هێشتاش هەر وا دەکەن.
دەرئەنجام
خوانی کوردی لە کۆتایی جیهان وتاری سەد و پەنجاەمی زنجیرەکەیە. سەد و پەنجا دەربڕینی چێشتلێنخانەیەک کە مانەوەی بەدەست هێنا. سەد و پەنجا بەڵگە بۆ ئەوەی ناتوانیت دەست بەسەر تامێکدا بگریت، ناتوانیت ڕەچەتەیەک لە وڵات دەربکەیت، ناتوانیت زانیاریی چۆنیەتی دروستکردنی ئاشورە بۆ چل دراوسێ لە زستاندا یان نان لە فڕنێکی گڵیندا لە کاتژمێر چواری بەیانی یان قاپێک شۆربای نیسک لە شەوێکی سێشەممەی دوور لە چیاکە زیندانی بکەیت. چیاکە گەنم و زەیتوون و ترێ و هەنجیری بە جیهان دا. خەڵکی ئەو چیاکە هەر جارێک یەکێک لەم سەد و پەنجا شتە دروست دەکەن، چیاکە لە دەستیاندا هەڵدەگرن. خوانەکە بەتاڵ نابێت. یەک وتار ماوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com؛ میوانپەروەری: هونەری کوردیی پێشوازیکردن، ئەو خوانەی بەتاڵ نابێت