مێوانپەروەری: هونەری کوردیی میوانداری و ئەو سفرەیەی هەرگیز بەتاڵ…

مێوانپەروەری: هونەری کوردیی میوانداری و ئەو سفرەیەی هەرگیز بەتاڵ نابێت

مێوانپەروەری. وشەکە بە کوردی واتای میوانداری دەدات، بەڵام ڕەگەکانی زیاتر لەوە ئاشکرا دەکەن کە وەرگێڕانێک دەتوانێت: میڤان واتای میوان دەدات و پەروەری واتای چاودێری و پەروەردەکردن و گەورەکردنی شتێک بە سەرنج و خۆشەویستی. کەواتە میوانداری لە کوردیدا تەنها پێشوازیکردن لە میوان نییە، بەڵکو بە کردار پەروەردەکردنیانە. کردارە، تەنها ڕەوشتێکی جوان نییە. لە نەریتی کوردیدا نزیکەی بە تەواوی لە ڕێگەی خواردنەوە دەردەبڕدرێت: چی پێشکەش دەکەیت، چەندەی پێشکەش دەکەیت، تا چەند بەردەوام دەبیت لە پێشکەشکردنی، و ئەگەر میوانەکەت بەبێ خواردنی بەس و پێویست بڕوات، بۆ تۆ چ واتایەکی دەبێت. «ئەگەر گۆشت بۆ میوان پێشکەش نەکرێت، بە شەرم دادەنرێت.» ئەو ڕستەیە لە بەڵگەنامەکردنی کولتووری کوردی لەلایەن Kurdish Centralەوە، هەموو شتێکت پێ دەڵێت. شەرمی میوانداریی کەم و کورت هێندەی شکۆی میوانداریی دەستکراوە بەهێزە. تەنها هیوای ئەوە ناخوازیت کە میوانەکەت باش بخوات. بەرپرسی ئەوەیت. ئەم زنجیرەیە بەڵگەنامەیەکی مێوانپەروەری بووە. هەر وتارێکی ناوی؛ هەر مەنجەڵە مسین و تەنوورە قوڕینێک، هەر کاسەی شۆربەی نیسک، هەر شووشەی ڕەچەڵی بەهی، هەر سینییەکی k'êce و هەر قاپێکی گۆشتی برژاوی هاوسەرگیری؛ لە بنەڕەتدا باسێک بووە سەبارەت بەوەی ئاشپەزخانەی کوردی مەکینەیەک نییە بۆ بەرهەمهێنانی خواردن، بەڵکو کرداری بەخێرهێنانە. «خواردن زۆر زیاترە لە گرووپەکانی خواردن و خۆراک. دۆستایەتی و تێرکردن و میواندارییە: ئەمانە درێژتر و قووڵتر لە تەنها کالۆری پشتگیریی ژیانمان دەکەن.» ئەو ڕستەیە ژنێک نووسیویەتی کە بۆ کوردستان کۆچی کرد و خێزانە کوردەکان خواردنیان پێ دا، تا تێگەیشت بە ڕاستی چیی پێ دەبەخشرێت. ئەمە سەد و چلەم وتاری زنجیرەکەیە. ئەو وتارەیە کە ناو لەوە دەنێت کە هەموو ئەوانی تر باسیان کردووە.

خاڵە سەرەکییەکان

• مێوانپەروەری، پەروەردەکردنی میوان، هونەری کوردیی میواندارییە؛ ئەرکێکی ئەخلاقییە، تەنها ڕەوشتێکی جوان نییە

• لە ڕێگەی خواردنەوە دەردەبڕدرێت: یاساکە ئەوەیە هیچ میوانێک بەبێ خواردن ناڕوات؛ شەرمەکە لە کەم پێشکەشکردندایە

• سەردانی ژەمێکی کوردی لانیکەم سێ کاتژمێر دەخایەنێت؛ کات چیتر بەربەست نابێت و دەبێتە دیاری

• دیاسپۆرای کورد مێوانپەروەری بۆ هەر شوێنێک دەبات کە دەچێت؛ لە دیاریی خواردن و پەرداخی چا و دەرگای کراوەدا

زانیارییە خێراکان

وشەی کوردی: میڤانپەروەری (مێوانپەروەری)؛ میڤان (میوان) + پەروەری (پەروەردەکردن / چاودێری)؛ پەروەردەکردنی میوان

یاساکە: میوان نابێت بەبێ خواردن بڕوات؛ پێشکەشنەکردنی گۆشت شەرمە؛ میواندار بەردەوام خواردن پێشکەش دەکات تا میوان ناتوانێت زیاتر بخوات

ڕێگەی دەربڕین: پێشکەشکردنی خواردن، پێشکەشکردنی چا، درێژیی سەردانەکە، دیاریی خواردن کە بۆ دراوسێ و نامۆ دەبرێت

ماوە: لانیکەم سێ کاتژمێر؛ سەردانی ژەمێکی کوردی کۆتایی نایەت تا میواندار دڵنیا دەبێت کە میوان تێر بووە

ئەو سفرەیەی بەتاڵ نابێت

میوانداریی کوردی چۆنە؟ سەردانکەرێکی ماڵێکی کوردی لە هەولێر یان دیاربەکر یان سلێمانی، یان شوقەیەکی کوردی لە لەندەن یان ستۆکهۆڵم، هەمان ئەزموون دەگێڕێتەوە: باشترین شوێنی دانیشتنت پێ دەدرێت و خواردن دەست بە هاتن دەکات. قاپێک نییە، قاپی زۆرە. دەخۆیت. هەر جارێک دەست بە هێواشبوون دەکەیت، خواردنی زیاتر دەخرێتە قاپەکەت. ناڕەزایی دەردەبڕیت. بە میهرەبانی گوێت لێ ناگیرێت. میواندار بە هێواشبوونەوەت ڕازی نابێت؛ بە خواردنەکەت ڕازی دەبێت. ژەمەکە کۆتایییەکی سروشتی نییە وەک ژەمی چێشتخانە. کاتێک کۆتایی دێت کە میواندار باوەڕی وابێت میوان تێر کراوە. ئەمە دەکرێت سێ کاتژمێر بخایەنێت. هەندێک جار زیاتر. سەردانکەرێکی کوردستانی عێراق دەنووسێت: «ئەوەیان پێ بەس نییە بۆ کاتژمێرێک لە ماڵیان بیت؛ دەبێت لانیکەم سێ کاتژمێر لەوێ بیت. زمان دەکرێت بەربەست بێت، بەڵام بە دەگمەن وا هەست دەکرێت، چونکە ئەوان هێندە خۆشحاڵن کە تۆ لەوێیت.» و خواردنەکە. مریشکێکی تەواو. مڕەبای ماڵی. پیازی سەوزی باخ. ئەو شیرینییانەی داپیر دروستی کردوون. مەنجەڵە گەورەکانی دۆڵمە و برنجی بریانی و چێشت. لەبەر ئەوەی تۆ هاتیت و هاتنت پێویستی بە باشترین ئەوە هەبوو کە ماڵەکە بتوانێت بەرهەمی بهێنێت، نەک لەبەر ئەوەی میواندار پلانی خوانێکی هەبوو. مارلین گاردنەر، کە بۆ کوردستان کۆچی کرد و زۆر جار لە ماڵە کوردەکان میوان بوو، نووسی: «کاتێک بۆ ژەمێک بانگهێشت دەکرێیت، کات چیتر خشتەی کارەکانت بۆ دیاری ناکات.» ئەمە دەربڕینە ڕاستەکەیە. میوانداریی کوردی پشوویەک لە کاتی ئاسایی نییە. جۆرێکی تری کاتە: کاتی ئامادەبوون و بەخێرهێنان و پێکەوە خواردن. کاتژمێر ڕادەوەستێت. خواردن بەردەوامە.

سەد و چل خواردنی مێوانپەروەری

ئەم زنجیرەیە ئێستا سەد و چل خواردن و پێکهاتە و نەریتی خواردنی ئاشپەزخانەی کوردی بە بەڵگە تۆمار کردووە. هەر یەکێکیان، بە شێوەیەک، وتارێکە سەبارەت بە مێوانپەروەری. نانی بەیانیی وان، پازدە قاپی بچووک یان زیاتر لەسەر سفرە و ڕژاندنی چای زیاتر پێش بەتاڵبوونی پەرداخەکە، مێوانپەروەرییە کە بۆ بەیانیی ئاسایی بەکاردەهێنرێت. خوانی هاوسەرگیریی کوردی، مانگا لە سپێدەدا سەر دەبڕدرێت، ژنەکانی گەڕەک بە درێژایی بەیانی لە مەنجەڵە مسینەکاندا چێشت لێ دەنێن، خواردن لە مەنجەڵەوە بۆ سەدان میوان پێشکەش دەکرێت، مێوانپەروەرییە لە گشتیترین ئاستی کۆمەڵایەتیدا. عاشورەی نێردراو بۆ چل دراوسێ، مێوانپەروەرییە کە بۆ کۆمەڵگا بە گشتی فراوان کراوەتەوە. تاکە پەرداخە چایەکەی فرۆشیاری کەلوپەلی ماڵ پێشکەشی کڕیارێکی دەکات، مێوانپەروەرییە لە بچووکترین شێوەیدا. دیاسپۆرای کورد، لە هەر شوێنێک نیشتەجێ بووبێت، مێوانپەروەریی لەگەڵ خۆی بردووە. خێزانە کوردەکان لە بەرلین و تۆرۆنتۆ و ستۆکهۆڵم و لەندەن خواردن بۆ دراوسێ و هاوکار و مامۆستای منداڵەکانیان دەبەن. دەیبەن چونکە هێنانی خواردن واتای بەخێرهێنانە، و بەخێرهێنان بۆنەیەک نییە؛ هەڵوێستێکە کە هەموو کاتێک بەرامبەر بە هەموو ئەوانە ڕادەگیرێت کە دەچنە بازنەی سەرنجیانەوە. جیهان، مامۆستایەکی کورد، دەڵێت: «ئەگەر میوانداریی کوردی ئەمڕۆ بەناوبانگە، لەبەر میراتی بەهێزی چێشتلێنانمان و دەستکراوەیی ڕاستەقینەمانە بۆ هاوبەشکردنی لەگەڵ ئەوانی تر.» میراتی چێشتلێنان و میوانداری دوو شتی جیاواز نین. هەمان شتن. خواردن بەخێرهێنانە. بەخێرهێنان خواردنە.

پرسیارە باوەکان

مێوانپەروەری چ واتایەک دەدات؟

مێوانپەروەری وشەی کوردییە بۆ میوانداری، لە میڤان (میوان) و پەروەری (پەروەردەکردن و چاودێری و گەورەکردن) پێک هاتووە. بە واتای ڕاستەوخۆ «پەروەردەکردنی میوان»ە، و میوانداری وەک کردارێکی چالاکی چاودێری ناو دەبات، نەک ڕەوشتێکی جوانی بێکردار. لە کولتووری کوردیدا مێوانپەروەری بە شێوەی سەرەکی لە ڕێگەی خواردنەوە دەردەبڕدرێت: بڕ و چۆنایەتیی ئەوەی پێشکەش دەکرێت، سووربوون لەسەر زیاتر خواردنی میوان و ئەو ماوەیەی میوان لەسەر سفرە دەهێڵدرێتەوە. وەک ئەرکێکی ئەخلاقی تێی دەگەن؛ میوانداریی کەم و کورت شەرمە، تەنها ناتەواوی نییە.

بۆچی پێشکەشکردنی گۆشت لە میوانداریی کوردیدا هێندە گرنگە؟

لە سەرانسەری نەریتی کولتووری کوردیدا، گۆشت بەرزترین دەربڕینی دەستکراوەییە لە خواردندا؛ بەهاترین و پڕکارترین و تێرکەرترین شتە کە ئاشپەزخانە دەتوانێت پێشکەشی بکات. Kurdish Central بە بەڵگە تۆمار دەکات کە «پێشکەشکردنی گۆشت ڕێگایەکی مەزنە بۆ پیشاندانی شکۆ و ڕێز» و «ئەگەر گۆشت بۆ میوان پێشکەش نەکرێت، بە شەرم دادەنرێت». سەربڕینی ئاژەڵێک بۆ میوان دوا دەربڕینی مێوانپەروەرییە؛ ئەو نەریتەی لە پشت بوریانەوەیە، بەرخە تەواوەکەی لە چاڵدا دەبرژێت، و قۆزی، گۆشتی برژاوی هاوسەرگیری کە ئاژەڵەکەی هەمان بەیانی سەر بڕدراوە، و کابورگا دۆڵماسیی جەژنی قوربان.

ئایا مێوانپەروەری لە دیاسپۆرای کورددا دەمێنێتەوە؟

بەڵێ، و بە شێوەیەکی بەهێز. گێڕانەوەکانی کۆمەڵگا کوردییەکانی دیاسپۆرا لە ئەڵمانیا و شانشینی یەکگرتوو و سوید و ویلایەتە یەکگرتووەکان هەمان شێوە دەگێڕنەوە: خێزانە کوردەکان دیاریی خواردن بۆ دراوسێ و هاوکار و نامۆ دەبەن؛ سوورن لەسەر خواردن پێدانی سەردانکەران، جا سەردانەکە پلانی بۆ دانرابێت یان نا؛ ئەو هەستە ڕادەگرن کە هەر چوونە ژوورەوەیەک بۆ ماڵێکی کوردی پێویستی بە پێشکەشکردنی خواردن و چا هەیە. مێوانپەروەری بۆ دەربڕینی خۆی پێویستی بە سروشتێکی کوردی نییە. پێویستی بە ئاشپەزخانەیەکی کوردی و تێگەیشتن لەوە هەیە کە میوان کەسێکە کە دەبێت خواردنی پێ بدرێت.

کۆتایی

مێوانپەروەری سەد و چلەم وتاری زنجیرەکە و ئەو وتارەیە کە لە جیاتی هەموویان دەدوێت. خواردنی ئاشپەزخانەی کوردی؛ هەنگوینی چیا، نانی تەنوورە قوڕینەکە، بەرخی چاڵەکە، شۆربەی نیسک بە سۆماق، مڕەبای بەهی لە شووشە کەهرەباییەکەیدا، پەستیل کە بە دەوری گوێزێکدا لوول کراوە، عاشورەی نێردراو بۆ چل ماڵ؛ لەژێر هەموو ئامانجەکانی تریدا یەک ئامانجی هەیە. هەیە بۆ ئەوەی ببەخشرێت. سفرەی کوردی سفرەیەکی تایبەتی نییە. سفرەیەکی کراوەیە، بۆ هەر کەسێک درێژ دەکرێتەوە کە دێتە بەر دەرگا، و بەو شێوە تایبەتەی شەرم و شکۆ ڕادەگیرێت کە کولتووری کوردی بە کرداری بەخێرهێنانەوەی دەبەستێتەوە. دوای سەد و چل وتار، زنجیرەکە سەد و چل دەربڕینی ئەو کردارە تاک و کۆن و بێکۆتاییەی بە بەڵگە تۆمار کردووە: مێوانپەروەری. ئەو میوانەی دێت پەروەردە دەکرێت. سفرەکە بەتاڵ نابێت.