کورد لە سووریا: مێژوو، هاووڵاتیبوون و بانگەشە ئۆنلاینەکان

ڕێکخستنی سیاسی، بێهاووڵاتیبوون و سنووردارکردنی کولتوور بەشێکن لە مێژووی کوردانی سووریا. توێژینەوەی بەرواردار بۆ هەڵسەنگاندنی بانگەشەکان گرنگە.

کۆمەڵگا و سیاسەت

ڕاپۆرتی ٢٠٠٩ی HRW کوردان لە جەزیرە، کۆبانی، عەفرین، حەلەب و دیمەشق تۆمار دەکات. پارتی دیموکراتی کورد لە سووریا لە ١٩٥٧ بۆ دانپێدانانی کولتووری، چاکسازیی زەوی و دیموکراسی دامەزرا؛ داوای سەربەخۆیی نەدەکرد. سەرکوت و پارچەبوون مێژوویان داڕشت. [1] زمانی گەل، بەرنامەی پارت و هاووڵاتیبوونی تاک پرسی جیاوازن.

سەرژمێریی ١٩٦٢

لێکۆڵینەوەی ١٩٩٦ی HRW دەڵێت سەرژمێریی تایبەتی حەسەکە لە ١٩٦٢ نزیکەی ١٢٠ هەزار کوردی لە هاووڵاتیبوون بێبەش کرد. دەبوو نیشتەجێبوون لە ١٩٤٥ بسەلمێنن؛ ئەنجامی کەیفی لە یەک خێزاندا هەبوو. ئەجانب تۆمارکراو و مەکتوومی بێتۆمار جیا کرانەوە. موڵک، هاوسەرگیریی ناسراو، گەشت و خوێندنی منداڵان ئاستەنگیان هەبوو. [2] پۆلێنی ئیداریی «بیانی» بەڵگەی کۆچکردنی تاک نییە.

بەعەرەبکردن و کولتوور

ڕاپۆرتی ٢٠٠٩ پڕۆژەی پشتێنەی عەرەبی و گوندە حکومییەکانی ساڵانی ١٩٧٠ باس دەکات. زەوی لە خاوەنە کوردەکان سەندرا؛ خێزانی عەرەبی ئاوارەی بەنداوی تەبقە لە ناوچەکە نیشتەجێ کران. چاپەمەنی، ناو و جەژنە کوردییەکان سنووردار کران. [1] ئەمانە سیاسەتی دەوڵەت بوون؛ بەرپرسیارێتی ناکەوێتە سەر هەموو عەرەبێک.

فەرمانی ٢٠١١

STJ لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ڕوونی کردەوە فەرمانی ٤٩ی ٢٠١١ ئەجانبی تۆمارکراوی حەسەکەی دەگرتەوە. مەکتووم لەم ڕێگا گشتییە دەرەوە بوون؛ هەندێکیان دواتر پۆلی تۆماریان گۆڕی و هاووڵاتیبوونیان وەرگرت. STJ بەردەوامیی بێهاووڵاتیبوونی لە ٢٠٢٢ تۆمار کرد. [3] ئەمانە زانیاریی بەرواردارن؛ سەرژمێریی نوێی ٢٠٢٦ نین.

ناسنامەی ئێزیدی

NIOD ئێزیدییەکان بە کۆمەڵگایەکی ئەتنیکی-ئایینیی کوردیزمان و خاوەن نەریتی ئایینیی تایبەت لە سنووری تورکیا–سووریا–عێراق دەناسێنێت. زۆریان خۆیان بە بەشێک لە نەتەوەی کورد دەزانن؛ هەندێک، بەتایبەت لە شنگال، جەخت لە ناسنامەی جیاوازی ئێزیدی دەکەنەوە. [4] زمان هەموو پرسیارێکی ناسنامە یەکلایی ناکاتەوە؛ خۆناسێنانی خەڵک ڕێزی دەوێت.

ڕێکخراو و لێپرسینەوە

ئەمنستی لە نیسانی ٢٠٢٤ هەسد، هێزە ئەمنییەکان و ئیدارەی مەدەنیی جیا کردەوە. سێ سەردان و چاوپێکەوتن لەگەڵ گیراو، بەرپرس و کەسانی تر بنەمای لێکۆڵینەوەکە بوون. دەستبەسەریی کەیفی، ئەشکەنجە و مردنی لە سیستەمی دەستبەسەریی پاش شکستەکەی داعش تۆمار کرد. بەرپرسان دۆخی شەڕ، کەمیی یارمەتیی نێودەوڵەتی و نەگەڕاندنەوەی بیانییان بە ئاستەنگ زانی. [5] شەڕی داعش بەرپرسیارێتیی پێشێلکاری لانا‌بات. ئەمە ڕاپۆرتی ٢٠٢٤ە؛ نە کۆنترۆڵی خاکی ئێستا.

نموونەی پشکنینی بانگەشە

VOA لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩ بانگەشەی مەرام سوسلی لەبارەی نووسەرێکی هەواڵی ڤەنەزوێلا پشکنی. بانگەشەی شاردنەوەی نیشتەجێبوونی کەنەدای بە چەواشەکار زانی: پەیوەندیی تۆرۆنتۆ و کاری توێژینەوەکەی ئاشکرا بوون. [6] ئەم حوکمە سەبارەت بە پۆستێکی دیاریکراوە؛ وتە کوردپەیوەندەکانی پێشوو لەم پەڕەیە پشتڕاست ناکاتەوە. پۆستی ڕەسەن، بەروار، دەوروبەر و وەرگێڕانی ورد پێویستن.

ڕاستکردنەوە

وەشانی پێشوو سووکایەتی، وتەی بێبەستەری پۆستی ڕەسەن و بانگەشەی گشتیی ڕەچەڵەک و تاوانی بەکۆمەڵی تێدا بوو. ئەمانە لابران. سەرچاوەکان پشتگیری لە ڕووداو و لێکۆڵینەوە بەرواردارەکانی ئێرە دەکەن. هەر بانگەشەیەک بە بەڵگەی تایبەت هەڵبسەنگێندرێت و نەبوونی بەڵگە ڕوون بکرێتەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Human Rights Watch, Group Denial, 26 November 2009, background and methodology.
2. Human Rights Watch, The Silenced Kurds, October 1996, summary of its investigation.
3. Bassam Alahmad, Statelessness in Syria: An Enduring Dilemma, STJ, 11 October 2022.
4. NIOD, Ten years of ongoing genocide against the Yazidis, identity and historical background sections.
5. Amnesty International, Syria: mass death, torture and other detention violations, investigation and responses, 17 April 2024.
6. VOA Polygraph, Pro-Assad Blogger “Discovers” Venezuelan News Blog’s Author Lives in Canada, 30 January 2019.
7. Oystercard, Qamishli–Nusaybin border zone, 22 January 2023, CC BY-SA 4.0.