پێشەکی
لە بەرزاییی هەڵدێرێکی ئاهەکی لە سەرپێڵی زەهاو، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای کرماشانی ئێرانە، نەخشێکی بەردین زیاتر لە چوار هەزار ساڵە بەسەر دامێنی چیاکانی زاگرۆسدا دەڕوانێت. ئەنوبانینیی پاشای لۆلۆبی پیشان دەدات، چەکدار و سەرکەوتوو و پێی خستووەتە سەر سنگی دوژمنێکی شکستدراو، کە دەسەڵاتی خودایی لە خوداوەندێکی مێ وەردەگرێت. یەکێکە لە کۆنترین پەیکەرە بەرزە بەردینەکانی ئێران و گەلێک تاشیویەتی کە نزیکەی هیچ تۆمارێکی نووسراوی خۆی بەجێ نەهێشتووە. هەموو زانیارییەکانی دیکەمان دەربارەی لۆلۆبی لە گێڕانەوەکانی ئەو ئیمپراتۆریایانەوە دێن کە شەڕیان لەگەڵ کردوون.
لۆلۆبییەکان هاوپەیمانییەکی هۆزەکانی بەرزاییی سەردەمی بڕۆنز بوون کە لە دەشتی شارەزوور و چیاکانی دەوروبەری ناوەندی زاگرۆس نیشتەجێ بوون؛ خاکێک کە لە هەرێمی کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ و پارێزگا کوردنشینەکانی ئێراندا هەڵکەوتووە. بۆ چەندین سەدە هێرشیان دەکرد و بەرەنگار دەبوونەوە و هەندێک جار بەهێزترین دەوڵەتەکانی میزۆپۆتامیایان شکست دەدا. وەک گوتییەکانی باشووری خۆیان، لۆلۆبییەکان بەشێکن لە چینە ڕەسەنەکەی دانیشتووانی بەرزاییی زاگرۆس کە پێش گەلە ئێرانییەکان هەبوو؛ گەلگەلێک کە خاک و نەریت و دانیشتووانیان سەرئەنجام بەشدارییان لە تێکەڵە ئاڵۆزە نەتەوەییەکەدا دەکرد کە ناسنامەی کوردی لێیەوە سەری هەڵدا.
ناوەڕۆک
پاشا ئەنوبانینی و پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی سەرپێڵ
لۆلۆبی لە ژێر فەرمانڕەواییی گوتی و ئۆری سێیەمدا
لۆلۆبی و پاشخانی مێژووییی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
لۆلۆبییەکان کێ بوون؟
لۆلۆبییەکان، کە بە لولوبی و لولوو و لولوبۆمیش دەنووسرێن، گرووپێک لە هۆزەکانی بەرزاییی سەردەمی بڕۆنز بوون کە لە هەزارەی سێیەمی پێش زایین لە چیاکانی زاگرۆس نیشتەجێ بوون. نیشتمانیان، کە لە دەقە ئەکەدییەکاندا بە لولوبۆم ناسراوە، دەشتی شارەزوور و دۆڵە شاخاوییەکانی دەوروبەری وەک ناوەند دەگرتەوە. دراوسێ و هەندێک جار هاوپەیمانی پاشایەتیی سیمورڕومی باکووری خۆیان بوون و زۆرجار لەگەڵ هێزە مەزنەکانی میزۆپۆتامیا تووشی ململانێ دەبوون؛ ئیمپراتۆریای ئەکەدی و بنەماڵەی گوتی و بنەماڵەی سێیەمی ئۆر.
وەک گوتییەکان، لۆلۆبییەکان هیچ تۆمارێکی نووسراوی بەرچاوی خۆیان بەجێ نەهێشتووە. زمانیان پۆلێن نەکراوە و وا دەر دەکەوێت لە پێش گەیشتنی گەلە ئێرانییەکاندا هەبووبێت؛ بە چەندین سەدە پێش گەیشتنی گەلە هیندۆئێرانیئاخێوەکان بۆ زاگرۆس. ئەوەی لەبارەیانەوە دەیزانین نزیکەی بە تەواوی لە نەخشەنووس و یادگارەکانی ئەو ئیمپراتۆریایانەوە دێت کە دژیان شەڕیان کردووە؛ واتە تۆمارە ماوەکە بە ئاستێکی زۆر لایەنگریی پیشاندانە دوژمنکارەکان دەکات. نووسەرانی میزۆپۆتامیا وەک هێرشبەرانی چیا و بەربەرییەکان وەسفیان دەکردن، بەڵام پێشکەوتووییی هونەرە بەردینەکەی لۆلۆبی و بەڵگە شوێنەوارییەکانی نیشتەجێگەکانیان چیرۆکێکی ئاڵۆزتر دەگێڕنەوە.
نیشتمانی لۆلۆبی
خاکی لۆلۆبی لەو شوێنەدا بوو کە ئەمڕۆ پارێزگای سلێمانیی هەرێمی کوردستانی عێراق و پارێزگای کرماشانی ڕۆژئاوای ئێرانە. ئاشوورناس داگڵاس فرەین ناوچەی دەوروبەری شاری هەڵەبجەی ئەمڕۆی بە شوێنی لولوبونا، پایتەختی لۆلۆبی، ناساند؛ شوێنێک کە لە ساڵی 1988 گرنگییەکی مێژووییی تەواو جیاوازی بەدەست دەهێنا. لە باشووری لۆلۆبی گوتییە ژمارەزیاترەکان بوون کە بەشێکی فراوانتری ناوەندی زاگرۆسیان داگیر کردبوو. لە باکوور گەلەکانی سیمورڕوم و توروککوو دەژیان.
نیشتمانی لۆلۆبی لە پێگەیەکی زۆر گرنگی ستراتیژیدا بوو: دەربەندەکانی نێوان دەشتەکانی میزۆپۆتامیا و تەختاییی ئێران. کۆنترۆڵکردنی ئەم ڕێڕەوە شاخاوییانە واتای کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانی دەگەیاند کە میزۆپۆتامیایان بە ڕۆژهەڵاتەوە دەبەستەوە. ئەم پێگە جوگرافییە لۆلۆبییەکانی کردبوو بە هەردوو ئامانجی فراوانبوونی ئیمپراتۆریا و هەڕەشەیەکی بەردەوام بۆ هەر دەوڵەتێکی دەشت کە پێویستی بە پاراستنی سنووری ڕۆژهەڵاتی خۆی بوو.
شەڕ لەگەڵ ئیمپراتۆریای ئەکەدی
لۆلۆبییەکان یەکەم جار لە تۆمارە مێژووییەکەدا وەک ملکەچ و دوژمنی ئیمپراتۆریای ئەکەدی دەردەکەون. سەرگۆنی ئەکەد، نزیکەی 2334–2279 پێش زایین، بانگەشەی ئەوەی کردووە کە لە هەڵمەتەکانی فراوانکردنی ئیمپراتۆریاکەیدا ناوچەی لولوبۆمی ملکەچ کردووە. بەڵام نەوەکەی، نارام-سین، نزیکەی 2254–2218 پێش زایین، بوو کە بەناوبانگترین شەڕی دژ بە لۆلۆبی ئەنجام دا.
یادگارە بەردینەکەی سەرکەوتنی نارام-سین، شاهکارێکی هونەری کۆنی میزۆپۆتامیا کە ئێستا لە مۆزەخانەی لووڤرە، یادەوەریی شکستی پاشای لۆلۆبی، ساتونی، لەلایەن ئەوەوە دەپارێزێت. پەیکەرە بەرزەکەی بەردی لمینی پەمەیی بە بەرزیی دوو مەتر نارام-سین وەک شەڕکەرێکی خودایی بە کڵاوێکی شاخدار پیشان دەدات کە بە لێژییەکی چیا هەڵدەگەڕێت و دوژمنە ڕووخاوەکانی پێپەست دەکات. شەڕکەرە شکستدراوەکانی لۆلۆبی لە خوارەوەی ئەودا کەوتوون؛ ڕمێک لە ملی یەکێکیان تێپەڕیوە و یەکێکی دیکە داوای بەزەیی دەکات. یادگارە بەردینەکە یەکێکە لە بەهێزترین وێنەکانی داگیرکردنی سەربازی لە جیهانی کۆندا و بۆ ئاهەنگگێڕانی سەرکەوتن بەسەر گەلێکی بەرزاییی ئەو ناوچەیەدا تاشراوە کە ئەمڕۆ کوردستانە.
یادگارە بەردینەکە بە هاوکاتی دوو شتمان پێ دەڵێت: ئەوەی لۆلۆبییەکان ئەوەندە دوژمنێکی بەهێز بوون کە شەڕکردن لەگەڵیان پێویستی بە هەڵمەتێکی مەزنی پاشایەتی دەکرد و ئەوەی ئەکەدییەکان شکستیان بە ئەوەندە گرنگ دەزانی کە داوای دروستکردنی یەکێک لە جوانترین بەرهەمە هونەرییەکانی مێژووی شارستانیی خۆیان بکەن. گەلەکانی چیا کە تەنها چەتە بووبان شایەنی ئەم جۆرە مامەڵەیە نەدەبوون. لۆلۆبییەکان بە ڕوونی هێزێکی جدیی سەربازی بوون.
پاشا ئەنوبانینی و پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی سەرپێڵ
سەرنجڕاکێشترین یادگاری ماوەی لۆلۆبی پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی ئەنوبانینییە، کە لە ڕووی هەڵدێرێکی بەردین لە سەرپێڵی زەهاوی پارێزگای کرماشانی ئێران تاشراوە. بەروارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی 2300 پێش زایین، یان ڕەنگە سەرەتای هەزارەی دووەمی پێش زایین، چونکە زانایان لە ڕیزبەندیی کاتیی ورددا ناکۆکن؛ ئەمە کۆنترین پەیکەرە بەرزە بەردینەی ناسراوی ئێرانە و یەکێکە لە سەرەتاییترین نموونەکانی هونەری یادگاری لە هەر شوێنێکی بەرزایی.
پەیکەرە بەرزەکە پاشا ئەنوبانینی وەک سەرکەوتووێک ڕاوەستاو پیشان دەدات، کە پێی چەپی خستووەتە سەر سنگی دوژمنێکی ڕووخاو. شمشێرێکی کەوانەیی هەیە و کراسێکی کورتی پۆشیوە کە بۆ شەڕی چیا گونجاوە. لە بەردەمیدا خوداوەندێکی مێ ڕاوەستاوە، کە ئەگەری زۆر هەیە خوداوەندی میزۆپۆتامیا، ئیشتار یان ئینانا، بێت؛ بە چوار جووت شاخی سەر پۆشەری سەری و چەکەکانی سەرووی شانەکانی دەناسرێتەوە؛ بازنەی دەسەڵاتی خودایی بەرەو پاشا درێژ دەکات. لە خوار دیمەنە سەرەکییەکە ڕیزی دیلە بەستراوەکان بە ملکەچی پیشان دراون. نەخشەنووسێکی هاوپەیوەند بە نووسینی بزماریی ئەکەدی نازناوی ئەنوبانینی و سەرکەوتنەکەی تۆمار دەکات.
پەیکەرە بەرزەکە بۆ چەند هۆکارێک گرنگە. یەکەم، پیشان دەدات کە لۆلۆبییەکان پاشایان هەبوو و هەڵمەتی سەربازییان ڕێک دەخست و ئەو پێشکەوتووییە کولتوورییەیان هەبوو کە داوای دروستکردنی هونەری یادگاری بکەن. دووەم، بەکارهێنانی نووسینی بزماریی ئەکەدی و وێنەسازیی ئایینیی میزۆپۆتامیا لەلایەن ئەنوبانینییەوە پیشان دەدات کە گەلەکانی بەرزایی لە شارستانیی دەشت گۆشەگیر نەبوون، بەڵکوو بە چالاکی کارلێکیان لەگەڵ چوارچێوە کولتووری و سیاسییەکانی دەکرد. سێیەم، پەیکەرە بەرزەکە لەو شوێنە تاشراوە کە ئەمڕۆش خاکی کوردییە؛ بیرخەرەوەیەکی بەرجەستەی ئەوەی کە چیاکانی کوردستان بۆ زیاتر لە چوار هەزار ساڵ نیشتمانی گەلە دەوڵەتسازەکان بوون.
لۆلۆبی لە ژێر فەرمانڕەواییی گوتی و ئۆری سێیەمدا
دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی لە نزیکەی ساڵی 2154 پێش زایین، گوتییەکان، دراوسێ باشوورییەکانی لۆلۆبی لە زاگرۆس، باڵادەستیی خۆیان بەسەر سومەردا چەسپاند. لۆلۆبییەکان بە بێجوڵەیی فەرمانڕەواییی باڵای گوتییان پەسەند نەکرد. نەخشەنووسەکانی پاشای گوتی، ئێریدۆپیزیر، تۆماری ئەوە دەکەن کە لۆلۆبییەکان لەگەڵ گەلی سیمورڕومدا دژ بە دەسەڵاتی گوتی یاخی بوون. جیهانی بەرزایی بلۆکێکی یەکدەست نەبوو: گەلەکانی چیاکانی زاگرۆس بە هەمان توندیی شەڕکردنیان دژ بە ئیمپراتۆریاکانی دەشت، شەڕی یەکتریشیان دەکرد.
کاتێک بنەماڵەی سێیەمی ئۆر، نزیکەی 2112–2004 پێش زایین، جێگەی فەرمانڕەواییی گوتیی گرتەوە و دەوڵەتێکی بەهێزی سومەریی نوێی دامەزراند، لۆلۆبییەکان لە تۆمارە سەربازییەکاندا بەردەوام وەک دوژمنانی سنوور دەردەکەوتن. پاشاکانی ئۆری سێیەم بە دووبارەیی هەڵمەتیان بۆ باکووری ڕۆژهەڵاتی زاگرۆس ئەنجام دەدا و لۆلۆبییەکان لە ناو ئەو گرووپەکانی بەرزاییدا ناویان هاتووە کە بەربەرەکانیی فراوانبوونی سومەرییان دەکرد. ئەم خولەی هەڵمەتی ئیمپراتۆریا و دوای ئەوە بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی، ملکەچکردنی کاتی و دوای ئەوە یاخیبوونەوەی نوێ، یەکێکە لە شێوازە دیاریکەرەکانی مێژووی سەربازیی زاگرۆس؛ شێوازێک کە لە سەردەمەکانی ئاشووری و ئێرانی و عوسمانی تێدەپەڕێت و تا سەردەمی نوێ بەردەوام دەبێت.
مێژووی دواتر و ونبوون
لۆلۆبییەکان لە سەرانسەری هەزارەکانی دووەم و یەکەمی پێش زایین لە تۆمارەکانی میزۆپۆتامیادا بەردەوام دەردەکەوتن، هەرچەندە بە ئاستێکی ڕوو لە کەمبوونەوە. لە ئەفسانە بابلییەکەی ئێڕڕا وەک دوژمن دەردەکەون کە ژنانەکانیان بە کەسایەتییە سەرووسروشتییە مەترسیدارەکان پیشان دەدرێن. دەقە ئاشوورییە نوێیەکانی سەدەکانی نۆیەم تا حەوتەمی پێش زایین هێشتا بە ناولێنانە تێکەڵەکەی «لۆلۆبی-توروککی» ئاماژە بە بەرزاییەکانی زاگرۆس دەکەن، ناوە کۆنە هۆزییەکان وەک ناوی ناوچەیی بۆ دانیشتووانی چیا بەکار دەهێنن.
لە چەندین سەدەی نێوان سەردەمی بڕۆنز و گەیشتنی گەلە ئێرانیئاخێوەکاندا، ناوەکانی لۆلۆبی و گوتی وەک ناساندنی وردی نەتەوەیی تا دەهات ناڕوونتر دەبوون. نووسەرانی دەشت وەک زاراوەی گشتی بۆ گەلەکانی بەرزایی بەکاریان دەهێنان، بەبێ گوێدان بە ناسنامەی ڕاستەقینەی هۆزی. بە نزیکەی دڵنیاییەوە دانیشتووانە ڕەسەنەکەی لۆلۆبی تێکەڵ بە شەپۆلە یەک لە دوای یەکەکانی گرووپەکانی بەرزایی بوون، یان ئەوانیان لەخۆ گرت یان لەلایەن ئەوانەوە لەخۆ گیران؛ لەوانە کاسی و حوڕییەکان و سەرئەنجام گەلە ئێرانیئاخێوەکان کە دەبوون بە باوباپیرانی کورد و لوڕ و فارس.
شارە ونبووەکەی کونارا
لە ساڵەکانی دواییدا، تیمێک لە شوێنەوارناسانی فەڕەنسیی CNRS شوێنێک لە کونارای هەرێمی کوردستانی عێراق، لە نزیک دامێنی چیاکانی زاگرۆس، هەڵدەکۆڵێت. هەڵکۆڵینەکە پاشماوەی شارێکی گەورەی سەردەمی بڕۆنزی ئاشکرا کردووە کە بەروارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییی هەزارەی سێیەمی پێش زایین؛ نیشتەجێگەیەک کە شوێنەوارناسان باوەڕیان وایە ڕەنگە هی لۆلۆبی بووبێت. شارەکە لە پێگەیەکی ستراتیژیدا بوو کە بە «دەروازەکانی ئیمپراتۆریای ئەکەدی» وەسف کراوە.
لە ناو دۆزراوەکاندا بناغەی گەورەی بەردین و تەختە گڵینەکانی نووسینی بزماری و بەڵگەی کۆمەڵگەیەکی خوێندەوار و شارنشین هەن. ئەمە تەحەددای وێنەی میزۆپۆتامیاییی لۆلۆبی وەک هێرشبەری سەرەتاییی چیا دەکات. دۆزینەوەکانی کونارا ئاماژە بەوە دەکەن کە لۆلۆبییەکان شارەکانیان بەڕێوە دەبرد و کشتوکاڵیان دەکرد و بازرگانیی دوورمەودایان ئەنجام دەدا و ژێرخانی ئیدارییان هەبوو بۆ پشتگیریی قەوارەیەکی سیاسیی ئاڵۆز. هەڵکۆڵینەکان بەردەوامن و یەکێک لە گرنگترین پرۆژە شوێنەوارییەکانی ئێستای کوردستان دەنوێنن.
لۆلۆبی و پاشخانی مێژووییی کورد
لۆلۆبییەکان زۆرجار لە تەنیشت گوتی و کاسییەکاندا وەک یەکێک لە گەلە کۆنەکانی بەرزایی باس دەکرێن کە بەشدارییان لە پێکهاتنی ناسنامەی کوردیدا کردووە. بەڵگە جوگرافییەکە بەهێزە: نیشتمانی لۆلۆبی، دەشتی شارەزوور و چیاکانی دەوروبەری هەڵەبجە و سلێمانی و بەرزاییەکانی کرماشان، هەمان ئەو خاکەیە کە بۆ چەندین سەدە دانیشتووانی کورد بە بەردەوامی لێی نیشتەجێ بوونە. دیمەنی بەرجەستەی بەرەنگاربوونەوەی کورد هەمان دیمەنە کە لۆلۆبییەکان چوار هەزار ساڵ لەمەوبەر بەرگرییان لێ کرد.
بەڵام هەمان وریاییی پەیوەندیدار بە گوتییەکان لێرەشدا پێویستە. لۆلۆبییەکان گەلێکی پێش گەلە ئێرانییەکان بوون. زمانیان نە کوردی بوو، نە فارسی و نە هیچ زمانێکی ئێرانیی ناسراو. باوباپیرانی کورد، گەلە ئێرانیئاخێوەکانی باکووری ڕۆژئاوا کە لە ڕۆژهەڵاتەوە کۆچیان کرد بۆ زاگرۆس، نزیکەی 1,000 تا 1,500 ساڵ دوای لووتکەی هێزی لۆلۆبی گەیشتن. گەلی کورد وەک گرووپێکی نەتەوەیی و زمانیی جیاواز لە پرۆسەیەکی درێژی تێکەڵبوونی نێوان دانیشتووانە تازەهاتووە ئێرانیئاخێوەکان و چینە ڕەسەنەکەی بەرزایی سەری هەڵدا، کە لۆلۆبی بەشێکی گرنگی بوو.
بۆیە دەبێت لە لۆلۆبییەکان وەک بەشێک لە ڕەچەڵەکە قووڵەکەی بەرزایی تێبگەین کە بەشداریی لە پێکهاتنی نەتەوەی کورددا کردووە؛ نەک وەک «کوردەکانی پێش کوردەکان»، بەڵکوو وەک یەکێک لە چەندین گەل کە خوێن و خاک و یادەوەریی کولتوورییان لە دانیشتووانێکدا لەخۆ گیرا کە سەرئەنجام خۆیان بە کورد ناو دەبرد. چیرۆکەکەیان هی مێژووی کوردە، چونکە نیشتەجێی ئەو خاکە بوون و بەرگرییان لێ کرد و دایانڕشت کە بوو بە کوردستان، نەک چونکە کورد بوون.
میرات
لۆلۆبییەکان گرنگن چونکە ئەو گێڕانەوە سادەیەی «دەشتە شارستانییەکان بەرامبەر بەرزاییە بەربەرییەکان» ئاڵۆز دەکەن کە لە نووسینی مێژووییی میزۆپۆتامیادا باڵادەستە. پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی ئەنوبانینی دەیسەلمێنێت کە پاشا و ڕێوڕەسمی ئایینی و هونەری یادگارییان هەبوو. هەڵکۆڵینەکانی کونارا دەیسەلمێنن کە شار و خوێندەوارییان هەبوو. یادگارە بەردینەکەی نارام-سین دەیسەلمێنێت کە ئەوەندە بەهێز بوون کە بەهێزترین فەرمانڕەوای جیهان ناچار بوو تەواوی سەرنجی سەربازیی خۆی بۆ شەڕکردن لەگەڵیان تەرخان بکات.
بۆ مێژووی کوردستان، لۆلۆبییەکان بیرخەرەوەی ئەوەن کە چیاکان هەرگیز بەتاڵ نەبوون، هەرگیز بێجوڵە نەبوون و هەرگیز چاوەڕێی ئەوە نەبوون کە کەسێک داوای خاوەندارێتییان بکات. نیشتمانی گەلگەلێک بوون کە بنیاتیان دەنا و شەڕیان دەکرد و بازرگانییان دەکرد و حوکمیان دەکرد؛ نەوەکانیانیش لە گۆڕانە درێژەکەی هەزارەکاندا بوون بە بەشێک لە نەتەوەی کورد.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 2334 پێش زایین — سەرگۆنی ئەکەد ناوچەی لولوبۆم لە هەڵمەتە ئیمپراتۆریاییەکانیدا ملکەچ دەکات
نزیکەی 2250 پێش زایین — نارام-سین پاشای لۆلۆبی، ساتونی، شکست دەدات؛ یادگارە بەردینەکەی سەرکەوتن بۆ یادەوەریی هەڵمەتەکە دەتاشرێت
نزیکەی 2300 پێش زایین — پاشا ئەنوبانینی داوای دروستکردنی پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی سەرپێڵی زەهاو دەکات؛ بەروارەکە جێی مشتومڕە
نزیکەی 2154 پێش زایین — ئیمپراتۆریای ئەکەدی دەڕووخێت؛ گوتییەکان باڵادەستیی خۆیان بەسەر سومەردا دەچەسپێنن
نزیکەی 2141–2050 پێش زایین — لۆلۆبی و سیمورڕوم دژ بە پاشای گوتی، ئێریدۆپیزیر، یاخی دەبن
نزیکەی 2112–2004 پێش زایین — بنەماڵەی فەرمانڕەوای سێیەمی ئۆر هەڵمەت دژ بە لۆلۆبی و گرووپەکانی دیکەی بەرزاییی زاگرۆس ئەنجام دەدات
نزیکەی 1120 پێش زایین — هەڵمەتی بابلی دژ بە دانیشتووانی بەرزاییی لۆلۆبی لە کۆتاییی سەردەمی بڕۆنز
سەدەکانی 9–7 پێش زایین — دەقە ئاشوورییە نوێیەکان هێشتا «لۆلۆبی-توروککی» وەک ناوی ناوچەیی بۆ گەلە شاخاوییەکانی زاگرۆس بەکار دەهێنن
لە 2019ەوە — شوێنەوارناسانی فەڕەنسیی CNRS شارێک کە ڕەنگە هی لۆلۆبی بووبێت لە کونارای هەرێمی کوردستانی عێراق هەڵدەکۆڵن
پرسیارە باوەکان
لۆلۆبییەکان کێ بوون؟
لۆلۆبییەکان گرووپێک لە هۆزەکانی بەرزاییی سەردەمی بڕۆنز لە چیاکانی زاگرۆس بوون کە لە دەشتی شارەزوور و ناوچەکانی دەوروبەری ئەو شوێنە نیشتەجێ بوون کە ئەمڕۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و پارێزگای کرماشانی ئێرانە. بە تایبەتی لە شەڕەکانیان لەگەڵ ئیمپراتۆریای ئەکەدی و پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی ئەنوبانینییەوە ناسراون، کە یەکێکە لە کۆنترین نەخشە یادگارییەکانی ئێران.
پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی ئەنوبانینی چییە؟
پەیکەرە بەرزە بەردینەکەی ئەنوبانینی نەخشێکی یادگارییە لە سەرپێڵی زەهاوی پارێزگای کرماشانی ئێران، کە بەروارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی 2300 پێش زایین. ئەنوبانینیی پاشای لۆلۆبی پیشان دەدات کە بە سەرکەوتوویی بەسەر دوژمنێکی شکستدراودا ڕاوەستاوە و دەسەڵاتی خودایی لە خوداوەندێکی مێ وەردەگرێت. کۆنترین پەیکەرە بەرزە بەردینەی ناسراوی ئێرانە و پیشان دەدات کە لۆلۆبی گەلێکی لە ڕووی سیاسییەوە ڕێکخراو بوو کە دەیتوانی داوای دروستکردنی هونەری پێشکەوتوو بکات.
ئایا لۆلۆبییەکان باوباپیرانی کورد بوون؟
هەندێک زانا لۆلۆبییەکان وەک بەشێک لە پاشخانە قووڵەکەی ڕەچەڵەکی گەلی کورد باس دەکەن، بە تایبەتی چونکە نیشتمانیان هاوتای ئەو خاکەیە کە ئەمڕۆش کوردییە. بەڵام لۆلۆبییەکان گەلێکی پێش گەلە ئێرانییەکان بوون کە زمانیان پەیوەندیدار بە کوردی نەبوو. وریاترین دید ئەوەیە کە لۆلۆبییەکان لەو دانیشتووانە ڕەسەنانەی بەرزایی بوون کە بەشدارییان لە تێکەڵە نەتەوەییەکەدا کردووە کە ناسنامەی کوردی سەرئەنجام لە ماوەی هەزاران ساڵدا لێیەوە سەری هەڵدا.
یادگارە بەردینەکەی سەرکەوتنی نارام-سین چییە؟
یادگارە بەردینەکەی سەرکەوتنی نارام-سین یادگارێکی دوو مەتر بەرزی بەردی لمینی پەمەییە کە ئێستا لە مۆزەخانەی لووڤرە؛ لە نزیکەی ساڵی 2250 پێش زایین تاشراوە بۆ ئاهەنگگێڕانی شکستی پاشای لۆلۆبی، ساتونی، بە دەستی پاشای ئەکەدی. نارام-سین پیشان دەدات کە وەک شەڕکەرێکی خودایی بە چیا هەڵدەگەڕێت و دوژمنەکانی بەرزایی پێپەست دەکات. یەکێکە لە گرنگترین بەرهەمە هونەرییەکانی جیهانی کۆن و بە ڕاستەوخۆیی ململانێی سەربازیی نێوان ئیمپراتۆریای ئەکەدی و گەلە شاخاوییەکانی زاگرۆس تۆمار دەکات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopaedia Britannica — Lullubi: Ancient Mesopotamian Tribes
Frayne, D.R. — Sargonic and Gutian Periods (2334–2113 BC), University of Toronto Press, 1993
Ahmed, K.M. — The Beginnings of Ancient Kurdistan (c. 2500–1500 BC): A Historical and Cultural Synthesis، تێزی دکتۆرا، Leiden University, 2012
Tenu, A. & Kopanias, K. — The Shahrane/Kunara Excavations: A New Bronze Age City in the Periphery of Mesopotamia, CNRS, 2019
Louvre Museum — Victory Stele of Naram-Sin, King of Akkad (ژمارەی تۆمار Sb 4)
Journal of Iranian Studies — The Anubanini Rock Relief of Sarpol-e Zahab: Reconsidering a Historical Event, 2019
Warlord Games — مێژوو: Highland Tribes of the Zagros Mountains — Gutians and Lullubi, 2014