لە دۆڵە تەماوییەکانی کوردستانی سەدەی 19دا، کە دەنگدانەوەی زیکرە کۆنەکانی سۆفی بە چرپە ڕەقەکانی شاخەکانی زاگرۆس تێکەڵ دەبوو، مەولەوی تەوەگۆزی وەک کەسایەتییەکی ڕووناک لە مێژووی ئەدەبی و ڕۆحانیی کورددا سەری هەڵدا. مەولەوی لە 1806 لەدایک بوو و لە 1882 کۆچی دوایی کرد؛ ناوی ڕاستەقینەی عەبدولڕەحیم مەلا سەید بوو و نازناوە ئەدەبییەکانی مەعدوومی یان مەعدووم بوون. ئەو تەنها شاعیر نەبوو، بەڵکو عارفێکی سۆفی، زانا و زانایەکی کەلام بوو کە بەرهەمەکانی بیروباوەڕی ئیسلامی، خەمی کەسی و دەوڵەمەندیی ناسنامەی کوردییان بە یەکەوە دەبەستەوە.

بۆ دیوانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەزاری گۆرانی / هەورامی دەینووسی، هەروەها بۆ بەرهەمە گرنگەکەی لە کەلامدا، عەقیدەی مەرضییە، بە سۆرانی و بە عەرەبی و فارسیش دەینووسی. شیعر و ڕیسالەکانی ناوەڕۆکی دڵسۆزیی سۆفیانە، لێکۆڵینەوەی فەلسەفی و ناسکیی مرۆڤیان دەگرتەوە. زۆرجار وەک یەکێک لە مەزنترین شاعیرانی کوردی سەردەمەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ میراتی مەولەوی لە دیوانی شیعر و دەقەکانی کەلامدا بەردەوامە و کاریگەری لەسەر نەوەکانی ڕۆشنبیران و عارفانی کورد دادەنێت. پەیکەرەکەی لە سلێمانی بەڵگەی کاریگەریی بەردەوامی ئەوە و پاسەوانێکی بێدەنگی میراتی کولتووریی کوردە.

 ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە ژیانی دەکۆڵێتەوە و مرۆڤەکەی پشت هۆنراوەکان، گەشتە ڕۆحانییەکەی، بەشدارییە ئەدەبییەکانی و ئەو میراتە قووڵەی دەخاتە ڕوو کە لە ناوچەیەکی پڕ لە ئاژاوەی سیاسی و کولتووریدا بەجێی هێشت.

سەرەتای ژیان و ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵە: لە دەستپێکە سادەکانەوە بۆ هەوڵە زانستییەکان

مەولەوی تەوەگۆزی لە 1806 لە گوندی سەرشاتە (یان تەوەگۆز) لەدایک بوو، کە لە ناوچەی سەرووی تەوەگۆز لە قەزای جوانڕۆی کوردستانی ئێرانی ئەمڕۆدا هەڵکەوتووە، نزیک سنووری عێراق. ئەم ناوچە دوورەدەستە شاخاوییە، کە بەشێکە لە شارستانی پاوە، نەریتێکی ڕەگداکوتاوی زانستی ئیسلامی و عیرفانی هەبوو و لە تەمەنێکی زووەوە تێڕوانینی عەبدولڕەحیمی گەنجی بۆ جیهان داڕشت. لە بنەماڵەیەکی دیاری زانایانی کەلامەوە هاتبوو کە بنەچەکەیان دەگەڕایەوە بۆ عارف و زانای سەدەی 16، ئەبوبەکر کوڕی هیدایەتوڵڵای حوسەینی کوردی؛ کەسایەتییەک کە بە بەشدارییەکانی لە بیری سۆفیگەری لە کوردستاندا بەناوبانگ بوو. باوکی، مەلا سەعید، بەڕێوەبەرێکی ڕێزلێگیراوی مەدرەسەیەک لە بێجاوەی کوردستانی عێراق بوو و ڕۆڵێکی سەرەکی لە خوێندنی سەرەتایی مەولەوی بینی.

مەولەوی لە ماڵێکدا گەورە بوو کە دەقە ئایینییەکان و خوێندنەوەی شیعر بەشێکی ڕۆژانەی ژیان بوون و هەر زوو توانایەکی فێربوونی نیشان دا. خوێندنی لە ژێر ڕێنمایی باوکیدا دەست پێ کرد و بنەماکانی خوێندنەوە و نووسینی لە حوجرەیەکی ناوخۆیی (ژوورێکی سادەی خوێندنی ئایینی) فێر بوو. بەڵام تراژیدیا بە مردنی باوکی ڕووی دا و بنەماڵەکەی خستە هەژارییەوە. مەولەوی وەک گەورەترین کوڕ، بۆ ماوەیەک وازی لە خوێندن هێنا تاکو بە کاری دەستی و کارە کاتییەکان بژێوی خوشک و براکانی دابین بکات. ئەم سەردەمە سەختە هەستێکی قووڵی خۆڕاگری و بێفیزیی لە ناخیدا چاند؛ ئەو بابەتانەی دواتر چوونە ناو شیعرەکانییەوە.

مەولەوی بێ ئەوەی دڵسارد بێتەوە، خوێندنی دەست پێ کردەوە و گەشتی بۆ مەدرەسە جیاوازەکان لە ناوچەکانی ئەردەڵان و بابان کرد؛ میرنشینە کوردییە نیوەخۆبەڕێوەبەرەکان کە لە ژێر کاریگەریی عوسمانی و فارسدا بوون. زانستە پێشکەوتووە ئیسلامییەکانی خوێند، لەوانە یاسازانیی ئایینی (فیقه)، زانستی بیروباوەڕ (کەلام) و عیرفانی سۆفی. خوێندنە ڕێکخراوەکەی لە سلێمانی گەیشتە لووتکە، کە لە مزگەوتی مەڵکەندی لە لای مەلا عەبدولڕەحمانی نۆدشی (یان مەلا عەبدولڕەحمان نۆدشەیی)ی ڕێزلێگیراو خوێندی. لەوێ ئیجازەی (مۆڵەتی وانەوتنەوە) وەرگرت و بوو بە مەلایەکی شایستە. ئەم گەشتە خوێندنییە هەم توانای چەندزمانیی بە کوردی (گۆرانی/هەورامی، سۆرانی)، عەرەبی و فارسی پێ بەخشی و هەم ئاشنای کرد بە دیمەنە جۆراوجۆرە کولتووری و سیاسییەکانی کوردستان کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا دابەش بوو.

دوای تەواوکردنی خوێندنی، مەولەوی لە نزیک هەڵەبجە نیشتەجێ بوو و لە گوندە ناوخۆییەکاندا دەستی بە وانەوتنەوە و سەرکردایەتیکردنی چاڵاکییە ئایینییەکان کرد. ڕەوانبێژی و گەرموگوڕییەکەی زوو کردییە خۆشەویستی کۆمەڵگە؛ خەڵک بە سەرنجێکی تەواوەوە کۆ دەبوونەوە بۆ گوێگرتن لە وتار و خوێندنەوەی شیعرەکانی. ئەم قۆناغەی ژیانی بناغەی تێکەڵبوونی بە کۆمەڵگەی کوردی دانا و پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرۆکە هۆزییەکانی وەک هی هۆزی جاف و فەرمانڕەواکانی میرنشینی ئەردەڵان بەهێز کرد.

ڕێبازی سۆفی: کاریگەرییەکان و بەئاگاهاتنی ڕۆحانی

ژیانی مەولەوی گۆڕانێکی بنەڕەتیی بەسەردا هات کاتێک سۆفیگەریی پەسەند کرد و لە ژێر ڕێنمایی شێخ عوسمان سیراجەدین، سەرکردەیەکی دیاری نەقشبەندی لەناو کورددا، پەیوەست بوو بە براگەلانی نەقشبەندی. تەریقەتی نەقشبەندی، کە بە جەختکردنەوە لە زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خوا) و پابەندبوون بە بیروباوەڕی ڕەسەنی سوننە ناسراوە، بە قووڵی لەگەڵ پاشخانە زانستییەکەی مەولەوی گونجا. پابەندی مەزهەبی شافعی لە فیقهدا و عەقیدەی ئەشعەری بوو و کەلامی وردی بە وردبوونەوەی عیرفانی لە ناخدا تێکەڵ دەکرد.

کاریگەرییەکان لەسەر مەولەوی قووڵ و فرەلایەنە بوون. لە منداڵییەوە شەیدای بەرهەمی مەسنەویی جەلالەدینی ڕۆمی بوو، کە تەمسیلە سۆفیانەکان و بابەتەکانی خۆشەویستیی خودایی تێیدا دەنگە شیعرییەکەی داڕشتن. دواتر غەزەلەکانی حافزی شاعیری فارس ئیلهامیان بە شێوازە غناییەکەی بەخشی و خوازەی شەراب، جوانی و وەجدی ڕۆحانییان خستە ناو بەرهەمەکانییەوە. لە ئاستی ناوخۆدا سوودی لە نەریتە شیعرییە کوردییەکان وەردەگرت و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ هاوچەرخەکانی وەک ئەحمەد پاشای میرنشینی بابان و ڕەزا قولی خانی ئەردەڵان هەبوو. ئەم پشتگیرانە پاڵپشتیی دارایییان پێ دەبەخشی و ڕێگەیان پێ دەدا تەرکیزی لەسەر نووسین و وانەوتنەوە بێت.

گەشتەکانی مەولەوی لەناو کوردستاندا، لە ناوچە سنوورییەکانی ئێرانەوە تا شارە عێراقییەکانی وەک هەڵەبجە و سلێمانی، لە هەوڵی بۆ زانست و پشتگیریی ڕۆحانییەوە سەرچاوەیان دەگرت. بە قەناعەت دەژیا، زۆرجار لە هەژاریدا، بەڵام کاریزماکەی خوێندکار و شەیدایانی بۆ ڕادەکێشا. ڕووداوێکی گرنگ چوونە ناوی بۆ تەریقەتی نەقشبەندی بوو کە پابەندبوونی بە ڕابیتە (پەیوەندیی ڕۆحانی لەگەڵ شێخ) قووڵتر کردەوە؛ کردەوەیەک کە دواتر لە ڕیسالەیەکی فارسیدا ڕوونی کردەوە. ڕێبازە سۆفیانەکەی بێ ئاستەنگ نەبوو؛ ناجێگیریی سیاسیی سەردەمەکە، لەگەڵ دەستدرێژیی عوسمانی و قاجار بۆ سەر خۆبەڕێوەبردنە کوردییەکان، ئەو ئاژاوە ناوخۆییەی ڕەنگ دەدایەوە کە لە هۆنراوەکانیدا لێی دەکۆڵییەوە.

بەرهەمە ئەدەبییەکان: بەرهەمهێنانی زۆر بە چەند زمانێک

مەولەوی بە شێوەیەکی نائاسایی زۆربەرهەم بوو و بە کوردی، عەرەبی و فارسی بەرهەمی لە شیعر، کەلام و عیرفاندا نووسی. شاهکارەکەی دیوانی مەولەوییە؛ کۆمەڵەیەکی 2,426 بەیت بە کوردیی گۆرانی کە لە 1935 و 1940 لە سلێمانی لەلایەن پیرەمێردەوە ڕێک خرا و بڵاو کرایەوە و دواتر لە 1961 مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس چاپی دیکەی لێ بڵاو کردەوە. ئەم دیوانە 31 تاکەبەیت، 39 چوارینە و 213 شیعری غنایی دەگرێتەوە؛ شێوە کۆنەکانی گۆرانی دەپارێزێت و سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە لە شێوەزارەکە.

لە بواری کەلامدا، ئەلعەقیدە ئەلمەرضییە (یان عەقیدەی مەرضییە) دیارە؛ هۆنراوەیەکی کوردیی زیاتر لە 2,452 بەیتە لەسەر عەقیدەی ئەشعەری. لە نێوان 1863–1865 تەواو کرا، لێکدانەوەی مەولەوی دەگرێتەوە و لە قاهیرە (1933)، تاران و بەغدا (1988) بڵاو کرایەوە. بەرهەمێکی دیکە عەقیدەی مەولەوییە (یان عەقیدەی مەولەوی)، 110 دێڕە بۆ ناساندنی باوەڕی ئیسلامی و لە بەغدا (1977) بڵاو کرایەوە. بە عەرەبی، ئەلفەزیلە (یان ئەلفەدیلە، 2,031 دێڕ، 1868) وەک کتێبی خوێندنی مەدرەسە لەسەر بیروباوەڕی ئایینی بەکار هات. بە فارسی، ئەلفەواتیح (یان ئەلفەوایح، زیاتر لە 1,000 دێڕ) لە سیفەتەکانی خوا دەکۆڵێتەوە و لە میسر بڵاو کرایەوە. هەروەها ڕیسالەیەکی بڵاونەکراوەی لەسەر ڕابیتەی نەقشبەندی و نامەی کەسیی تێکەڵ بە شیعری نووسی. ژیاننامەیەکی خۆنووسی ونبوو ئاماژە بە تێڕوانینە بەکارنەهاتووەکان بۆ ژیانی دەکات.

ئەم بەرهەمانە پابەندبوونی مەولەوی بە ڕوونکردنەوەی ئیسلام ڕەنگ دەدەنەوە و بیروباوەڕە ئاڵۆزەکان لە ڕێگەی هۆنراوەوە دەخەنە بەردەست.

شێوازی شیعر، بابەتەکان و کاریگەریی هەورامی

شیعری مەولەوی بە پابەندبوون بە شێوە کلاسیکییەکانی وەک غەزەل جیا دەکرێتەوە، کە هێما سۆفیانەکان و دەوڵەمەندیی زمانی تێدا هەیە. بە شێوەیەکی سەرەکی بە لقی هەورامیی گۆرانی دەینووسی، شێوەزارێک کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر وشە، ڕستەسازی و ڕیتمی هەبوو. توێژینەوەکان ڕوون دەکەنەوە کە چۆن توخمە هەورامییەکان، وشە کۆنەکان، گۆڕانە دەنگییەکان و دەربڕینە ئیدیۆمییەکان، هۆنراوەکانیان دەوڵەمەند کرد و کردییانە پردێک لە نێوان نەریتە زارەکییەکان و ئەدەبی نووسراودا. بۆ نموونە، دەنگە بزوێنە تایبەتەکانی هەورامی و پێکهاتە ڕێزمانییەکانی تایبەتمەندییەکی میڵۆدییان پێ بەخشی و بەرهەمەکەیان لە سۆرانی یان کرمانجیی ستاندارد جیا کردەوە.

بابەتەکان لە دەوری خۆشەویستیی خودایی، لاوازیی مرۆڤ و ڕێبازی سۆفی دەسووڕێنەوە. لە عەقیدەی مەرضییەدا، لە باوەڕ (ئیمان) لە ڕێگەی کەشف (ئاشکراکردن)، دەلیل (بەڵگە) و تەقلید (لاساییکردنەوە) دەکۆڵێتەوە و بێفیزی لە بەرامبەر نهێنییە خوداییەکان دەردەبڕێت. بەدواداچوون بۆ مشتومڕەکانی کەلام وەک ئازادیی ئیرادە بەرامبەر جەبری دەکات، تێڕوانینە ئەشعەرییەکان پشتڕاست دەکاتەوە و لە هەمان کاتدا هانی پابەندبوون بە شەریعەت دەدات. خەمی کەسی بەسەر زۆرێک لە شیعرەکانیدا زاڵە، بە تایبەت ئەوانەی شین بۆ هاوسەرەکەی، خاتوون عەنبەر (عەنبەر خاتوون)، دەگێڕن کە حەوت ساڵ پێش ئەو مرد. ئەم مەرسەیانە بە یەکێک لە جوانترینەکانی ئەدەبی کوردی دادەنرێن و خەم بە وردبوونەوەی ڕۆحانی تێکەڵ دەکەن.

بەشێک لە عەقیدەی مەرضییە (وەرگێڕدراو): «ئەی هێڵ، گەیشتن پێی بۆ تۆ نییە... جیاوازییان... وەک جیاوازیی نێوان زەوی و ئاسمانە.» ئەمە داهێنانە نوێکانی وەک تەلەگراف لە بەرامبەر موعجیزە پێغەمبەرییەکاندا ڕەخنە لێ دەگرێت و تێکەڵکردنی کەلام و لێدوانی هاوچەرخی ئەو دەخاتە ڕوو.

ژیانی کەسی، ئاستەنگەکان و ساڵەکانی کۆتایی

ژیانی کەسیی مەولەوی بە دڵسۆزی و سەختی دیار بوو. خاتوون عەنبەری، کۆچبەرێکی ئەفغانی، هێنایە هاوسەر، کە مردنی بووە ئیلهام بۆ مەرسەی قووڵ. کوڕیان هەبوو: سەید محەمەد (کە پێش ئەو مرد) و شێخ محەمەد (کە کوڕێکی بە ناوی عەلی هەبوو). سەرەڕای پاڵپشتی، بە سادەیی دەژیا.

ئاستەنگەکان سووتانی کتێبخانەکەی لە ساڵەکانی کۆتایی دەگرتەوە، کە لەدەستدانێکی وێرانکەر بۆ زانایەک بوو، هەروەها لە حەوت ساڵی کۆتایی ژیانیدا نابینا بوو. مردنی لە 1882 بە شێوەیەکی تراژیدی بەهۆی کەوتنە خوارەوە لە ئەسپ لە نزیک سەرشاتەی هەڵەبجە ڕووی دا؛ لە گۆڕستانی ئەصحاب نێژرا کە بەسەر شوێنی لەدایکبوونەکەیدا دەڕوانێت.

هیچ مشتومڕێکی گەورە ژیانی خەوشدار نەکرد، هەرچەند هەڵوێستەکانی لە کەلامدا جاروبار بەشدارییان لە مشتومڕەکانی جەبریدا دەکرد.

میرات: کاریگەریی بەردەوام لە کولتووری کورد و دەرەوەی ئەودا

میراتی مەولەوی مەزنە و وەک کۆڵەکەیەکی ئەدەبی کوردیی سەدەی 19 ڕێزی لێ دەگیرێت. زانایانی وەک عەلائەدین سەجادی، گۆران، عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ و ئەنوەر قادر محەمەد لە بەرهەمەکانی کۆڵیونەتەوە، کە نامەی دکتۆراکەی ئەنوەر لە 1990 بڵاو کرایەوە. لە سۆفیگەریدا، پەیوەندییە نەقشبەندییەکان و دەقەکانی لەسەر ڕابیتە بەردەوام ئیلهام دەبەخشن.

ڕێزلێنانە تازەکان فێستیڤاڵ و بڵاوکراوە دەگرنەوە؛ وتارێکی 2025 لە Kurdish Globe یادی ژیانی کردەوە. پەیکەرەکەی لە سلێمانی هێمای ڕۆڵی ئەوە لە پاراستنی ناسنامەی کورد لەناو دابەشبووندا.

لە کۆتاییدا، ژیانی مەولەوی تەوەگۆزی، لە گردە سادەکانی سەرشاتەوە تا هۆنراوە هەتاهەتاییەکانی دیوانەکەی، ڕۆحی خۆڕاگری و قووڵیی ڕۆحانیی کورد بەرجەستە دەکات. شیعرەکانی کە باوەڕ بە خەمەوە دەهۆنن، هەر چرایەکن بۆ ئەوانەی لە سەردەمە ئاژاوەدارەکاندا بەدوای دڵنەوایی دەگەڕێن. کاتێک کوردستان ڕێگای خۆی لە نوێبووندا دەدۆزێتەوە، وشەکانی مەولەوی هێزی هەمیشەیی هۆنراوەمان بیر دەخەنەوە بۆ تێپەڕاندنی سنوور و سەردەمەکان.

سەرچاوەکان

لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە و بەڵگە مێژووییە گرنگەکانی پەیوەندیدار بە مەولەوی تەوەگۆزی (1806–1882/3) هەیە، کە لە ماددە ژیاننامەیی، ئەکادیمی و ئەرشیفییە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراوە. ئەمانە ژیان، شیعر، بەرهەمەکانی کەلام، کاریگەرییە سۆفیانەکان و میراتەکەی دەگرنەوە. سەرچاوەکان بە شێوەی ژمارەکراو لیست کراون، لەگەڵ ناونیشانەکان، نووسەران (ئەگەر بەردەست بن)، زانیاریی بڵاوکردنەوە و بەستەرەکان بۆ ئاسانکردنی دەستگەیشتن.

  1. Mawlawi Tawagozi - بابەتی Wikipedia لەسەر ژیاننامە، پاشخانی بنەماڵە، خوێندن لە مەدرەسەکان، پەیوەندییە سۆفیانەکان و بەرهەمەکانی بە کوردیی گۆرانی، عەرەبی و فارسی.

  2. Life and works of Kurdish poet Mawlawi honored - وتارێکی Kurdishglobe کە لەدایکبوونی لە سەرشاتە، خوێندن، دیوانەکەی بە شێوەزاری هەورامی و بەرهەمە دیارەکانی وەک عەقیدەی مەرضییە بە وردی باس دەکات.

  3. Kurdish poets throughout history: Mawlawi Tawagozi - بابەتێکی Justice for Kurds لەسەر خوێندن، ئارەزووی بۆ سۆفیگەری، ڕێنمایی نەقشبەندی و ڕۆڵی وەک عارف و شاعیرێکی ئیسلامی.

  4. Mawlawi Tawagozi - وتارێکی Medium لەلایەن Govari Kurdi لەسەر سەرەتای ژیانی لە سەرشاتە، نازناوە ئەدەبییەکان و بەرهەمە گرنگەکەی، عەقیدەی مەرضییە، لەسەر باوەڕی ئیسلامی و کەلام.

  5. The Influence of the Hawrami Dialect on Mawlawi Tawagozi's Poems - وتارێکی ئەکادیمی لە Ejournal Radenintan لەسەر چۆنیەتیی کاریگەریی هەورامی (لقێکی گۆرانی) لە شیعرەکانیدا کە لە هۆکارە زمانییەکان دەکۆڵێتەوە.

  6. The Influence of the Hawrami Dialect on Mawlawi Tawagozi's Poems - بڵاوکراوەیەکی ResearchGate کە ئەوەی سەرەوە دووبارە دەکاتەوە و سەرنج دەخاتە سەر توخمە زمانییەکان لە شیعرە هەورامییەکانیدا.

  7. Mawlawi Tawagozi - بابەتی Academic Dictionaries and Encyclopedias کە ژیانی وەک شاعیر و سۆفییەکی کورد پوخت دەکاتەوە، لەگەڵ نازناوە ئەدەبییەکانی مەعدووم یان مەعدوومی.

  8. Mawlawi and two of his poems (mewlewî û 2 helbestên wî) - Academia.edu PDFێک لەسەر کاری لە نزیک هەڵەبجە، پەیوەندییەکانی لەگەڵ هۆزی جاف و فەرمانڕەواکانی ئەردەڵان، گەشتەکان، بنەماڵە و مەرسەیەکانی بۆ هاوسەرەکەی، خاتوون عەنبەر.

  9. Mawlawi Tawagozi (1806-1882), also known as Mawlawi - بابەتێکی Facebook لە Justice for Kurds کە بەشێک لە بەشدارییە عیرفانی و شیعرییەکانی لە سەدەی 19 دەگوازێتەوە.

  10. A Selection from Aqiday Mardia of Mawlawi Tawagozi by Baba Ali Qaradaghi - وتارێکی Hawramani لەسەر عیرفان، شیعر و لێکدانەوەکەی لەسەر عەقیدەی مەرضییە (1864)، کە کەلامی ئیسلامی و توخمە سۆفیانەکان دەگرێتەوە.

  11. بڵاوکراوەتەوە: 9ی تشرینی دووەمی 2017

  12. بەستەر: https://hawramani.com/a-selection-from-aqiday-mardia-of-mawlawi-tawagozi-by-baba-ali-qaradaghi/