پێشەکی
لە ساڵی 612 پێش زایین، گەورەترین شاری جیهان سووتا. نەینەوا، پایتەختی ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ و بارەگای گەورەترین هێزی سەربازی کە جیهانی کۆن تا ئەو کاتە بینیبووی، لەلایەن هاوپەیمانییەکی ماد و بابلییەکانەوە هێرشی کرایە سەر و تاڵان کرا. پاشای ئاشووری، سین-شار-ئیشکون، لە گەمارۆکەدا مرد. لە ماوەی سێ ساڵدا، دوا پاشماوەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئاشووری لە حەڕڕان تێکشکێنران. ئیمپراتۆریایەک کە بۆ چەندین سەدە ڕۆژهەڵاتی نزیکی ترساندبوو، کۆتاییی هات.
ئەو هێزەی سەرکردایەتیی وێرانکردنی ئاشووریی کرد پاشایەتیی ماد بوو؛ هێزێکی ئێرانیئاخێو لە بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای ئێران، بە سەرکردایەتیی پاشا کیاکسار. بۆ هۆشیاریی مێژووییی کورد، ئەمە یەکێکە لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی کۆن. مادەکان ئەو باوباپیرانەی گەلی کوردن کە زۆرترین جار ئاماژەیان پێ دەکرێت و ڕووخانی نەینەوا بە شێوەی هێمایی بە ئاهەنگی نەورۆزەوە بەستراوەتەوە؛ هەڵکردنی ئاگر بۆ نیشاندانی ڕووخاندنی ستەمکاری. ئەوەی پەیوەندیی کورد و ماد هەمان ئەوەندە ڕاستەوخۆ بێت کە هەندێک گێڕانەوەی نەتەوەگەرایی بانگەشەی دەکەن، جێی مشتومڕی زانایانە؛ بەڵام وێرانکردنی ئاشووری لەلایەن گەلێکی ئێرانیئاخێوی بەرزاییەوە، لە ناوەندی جوگرافیاییی خاکی کورد، ڕاستییەکی مێژووییە کە هیچ کەسێک ناکۆکیی لەسەر ناکات.
ناوەڕۆک
ئاشووری و مادەکان: چەندین سەدەی ململانێ
کیاکسار و ڕێکخستنەوەی سوپای ماد
ڕووخانی نەینەوا؛ 612 پێش زایین
گەمارۆی حەڕڕان و کۆتاییی ئاشووری؛ 609 پێش زایین
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
مادەکان کێ بوون؟
مادەکان گەلێکی ئێرانیئاخێو بوون کە لە بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای ئێران نیشتەجێ بوون، بە ناوەندی ئەو ناوچەیەی بە ماد ناسراوە و پایتەختەکەی لە ئەکباتانا بوو؛ هەمەدانی ئەمڕۆی ئێران. یەکەم جار لە سەدەی نۆیەمی پێش زایین لە تۆمارە ئاشوورییەکاندا دەردەکەون، کاتێک پاشا ئاشوورییەکان دەستیان بە ئەنجامدانی هەڵمەتی سەربازی بۆ بەرزاییەکانی زاگرۆس کرد. مادەکان بە زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا دەدووان؛ هەمان ئەو لقە زمانییەی کە ئەمڕۆ کوردی سەر بەوە.
بەپێی مێژوونووسە یۆنانییەکە، هیرۆدۆت، مادەکان لە شەش هۆز پێک هاتبوون و یەکەم جار لە کۆتاییی سەدەی هەشتەمی پێش زایین لە ژێر فەرمانڕەواییی دیاکۆدا وەک پاشایەتییەک یەک خران. کوڕەکەی، فرائۆرت، هێزی مادی فراوان کرد، بەڵام لە نزیکەی ساڵی 625 پێش زایین لە شەڕ دژ بە ئاشوورییەکان کوژرا. پاشان سکیتەکان بۆ ماوەیەک بەسەر ماددا زاڵ بوون، پێش ئەوەی کیاکسار، کوڕی فرائۆرت، فەرمانڕەواییی سکیتەکان بڕووخێنێت و هێزی سەربازیی ماد ڕێک بخاتەوە و دەست بەو هەڵمەتە بکات کە سەرئەنجام ئیمپراتۆریای ئاشووری وێران دەکرد.
مادەکان هیچ تۆمارێکی نووسراوی بەرچاوی خۆیان بەجێ نەهێشتووە؛ هیچ ئەرشیفێکی پاشایەتیی بەراوردکراو بە هی ئاشووری یان بابل نەدۆزراوەتەوە. زانیاریی ئێمە دەربارەی مێژووی ماد بە تایبەتی لە هیرۆدۆت و دەقە ڕووداوڕیزە بابلییەکان و تۆمارە ئاشوورییەکانی کارلێکیان لەگەڵ هۆزەکانی مادەوە دێت. هەندێک زانا تەنانەت پرسیاریان لەوە کردووە کە ئایا «ئیمپراتۆریا»ی ماد بە مانا نەریتییەکە هەبووە یان نا؛ پێشنیاریان کردووە کە ڕەنگە هاوپەیمانییەکی شلتر بووبێت، لەبری دەوڵەتێک کە دەسەڵاتەکەی لە ناوەنددا کۆ کرابێتەوە. بەڵام ڕۆڵیان لە وێرانکردنی ئاشووریدا لە سەرچاوە بابلییە هاوسەردەمەکاندا بە پتەوی تۆمار کراوە.
ئاشووری و مادەکان: چەندین سەدەی ململانێ
کۆنترین ئاماژەی ئاشووری بە مادەکان دەگەڕێتەوە بۆ فەرمانڕەواییی شەلمەنسەری سێیەم، 858–824 پێش زایین، کە هەڵمەتەکانی بۆ «خاکی مادەکان» تۆمار کردووە. لە ماوەی دوو سەدەی دواتردا، پاشا ئاشوورییەکان بە دووبارەیی هێرشیان دەکردە سەر خاکی ماد و سەرانەیان دەسەند و دانیشتووانیان ڕادەگواست و هەوڵیان دەدا دەربەندە ستراتیژییەکانی نێوان میزۆپۆتامیا و تەختاییی ئێران کۆنترۆڵ بکەن. مادەکان بە بەردەوامی بەرەنگار دەبوونەوە، بەڵام تا وەک کۆمەڵێک سەرۆکهۆزی ڕکابەر مابوونەوە نەیاندەتوانی تەحەددایەکی یەکگرتوو دروست بکەن.
ئاشوورییەکان بە مەبەست کەڵکیان لە نایەکگرتووییی ماد وەردەگرت؛ هۆزەکانیان دژ بە یەکتری دەجوڵاند و فەرمانڕەوای لایەنگری ئاشوورییان دادەمەزراند. لە ساڵی 672 پێش زایین، مادەکان بەشداریی یاخیبوونێکی سەرنەکەوتوو دژ بە ئاشوورییان کرد. ئەم مێژووە درێژەی توندوتیژیی ئاشووری دژ بە دانیشتووانی بەرزایی، هێرش و ڕاگواستن و داواکاریی سەرانە و یاریکردن بە سیاسەت، بارودۆخی بۆ ئەو هاوپەیمانییەی ماد و بابل ڕەخساند کە سەرئەنجام ئیمپراتۆریاکەی دەڕووخاند. وێرانکردنی ئاشووری هێرشێکی لەناکاو نەبوو؛ لووتکەی تووڕەییی چەندین نەوەی دانیشتووانی بەرزایی بوو.
کیاکسار و ڕێکخستنەوەی سوپای ماد
کیاکسار، کە لە نزیکەی 625–585 پێش زایین فەرمانڕەواییی کرد، داڕێژەری وێرانکردنی ئاشووری بوو. دوای ڕووخاندنی باڵادەستیی سکیتەکان بەسەر ماددا، شۆڕشێکی سەربازیی ئەنجام دا کە مادەکانی لە هاوپەیمانییەکی هۆزییەوە کرد بە هێزێکی شەڕکەری بەهێز. بەپێی هیرۆدۆت، کیاکسار سوپای مادی لەسەر بنەمای پیشەیی ڕێک خستەوە: لەبری میلیشیای هۆزی کە هەر شەڕکەرێک ئەو چەکەی بەکار دەهێنا کە لێی شارەزاتر بوو، سوپایەکی ڕێکوپێکی بەپێی سیستەمە سەربازییەکانی ئاشووری و ئۆرارتو پێک هێنا، کە بەسەر یەکە ستراتیژییەکانی ڕمبەدەست و تیرهاوێژ و ئەسپسواری دابەش کرابوو.
ئەم ڕێکخستنەوەیە یەکلاکەرەوە بوو. مادەکان هەمیشە شەڕکەری سەرسەخت بوون، بەڵام بەبێ پێکهاتەی پیشەیی نەیاندەتوانی ئەو جۆرە هەڵمەتە درێژخایەنە بەردەوام بکەن کە بۆ تێکشکاندنی هێزی ئاشووری پێویست بوو. کیاکسار ئەو پێکهاتەیەی پێ دان و پاشان ئاراستەی کرد دژ بەو ئیمپراتۆریایەی کە نەوەی باوکی بە دڕندانەیی ئازار دا بوو. هەروەها هاوپەیمانیی لەگەڵ بابلییەکانی ژێر سەرکردایەتیی نەبۆپەلاسەر و سکیتەکان و هێزەکانی دیکەی دژ بە ئاشووری پێک هێنا و ئەو هاوپەیمانییەی دروست کرد کە ئاشووریی دەخستە سەر ئەژنۆ.
ڕووخانی ئاشوور؛ 614 پێش زایین
یەکەم لێدانە گەورەکە لە ساڵی 614 پێش زایین بوو، کاتێک مادەکان هێرشیان کردە سەر شاری ئاشوور و گرتیان؛ نیشتمانی سەرەتایی و ناوەندی ئایینیی دەوڵەتی ئاشووری. ڕووداوڕیزە بابلییەکە تۆمار دەکات کە مادەکان بە تەنها، بەبێ یارمەتیی بابلییەکان، شارەکەیان داگیر کرد. هێزەکانی ماد دانیشتووانیان کۆمەڵکوژ کرد و پەرستگاکانیان وێران کرد. نەبۆپەلاسەر دوای ئەوە گەیشت کە شارەکە پێشتر کەوتبوو؛ بەپێی ڕووداوڕیزەکە، پاشای بابلی لە وێرانەکاندا چاوی بە کیاکسار کەوت و هەردووکیان بە پەیمانی هاوسەرگیری هاوپەیمانییەکەیان چەسپاند؛ پەیوەندییەک لە نێوان بنەماڵە پاشایەتییەکانی ماد و بابلدا.
ڕووخانی ئاشوور لە ڕووی دەروونییەوە بۆ دەوڵەتی ئاشووری وێرانکەر بوو. ئاشوور تەنها پایتەختێکی سیاسی نەبوو؛ شاری خوداوەندی ئاشوور بوو، خوداوەندی باڵای کۆمەڵە خوداوەندە ئاشوورییەکان. وێرانکردنی نیشانی دا کە ڕێکخستنی گەردوونی کە بنەمای ئایدیۆلۆژیای ئیمپراتۆریاییی ئاشووری بوو، ڕووخابوو. ئەو گەلەکانی بەرزایی کە ئاشوورییەکان بۆ چەندین سەدە هەوڵیان دابوو ملکەچیان بکەن، دڵە ڕۆحانییەکەی ئیمپراتۆریاکەیان دەرهێنابوو.
ڕووخانی نەینەوا؛ 612 پێش زایین
دوو ساڵ دواتر، لە ساڵی 612 پێش زایین، سوپاکانی ماد و بابل لەسەر نەینەوا خۆی کۆ بوونەوە. شارەکە یەکێک لە گەورەترینەکانی جیهان بوو و نزیکەی 750 هێکتاری دەگرتەوە و بە توندی قەڵابەند کرابوو. پاشای ئاشووری، سین-شار-ئیشکون، بەرگرییەکی توندی ڕێک خست. بەپێی گێڕانەوە کۆنە جیاوازەکان، گەمارۆکە نزیکەی سێ مانگی خایاند.
ڕووداوڕیزە بابلییەکە تۆمار دەکات کە مادەکان ڕۆڵێکی گەورەیان لە ڕووخانی شارەکەدا هەبوو. کاتێک سەرئەنجام بەرگریی نەینەوا تێکشکێنرا، هێزە هاوپەیمانەکان بە شێوەیەکی لەڕادەبەدەر تەواو شارەکەیان تاڵان و وێران کرد. پاشای ئاشووری لە گەمارۆکەدا مرد؛ نەریتی کۆن دەڵێت لە کۆشکە سووتاوەکەیدا گیانی لەدەست دا. کتێبخانە مەزنەکەی شار و پەرستگا و کۆشک و ژێرخانی ئیدارییەکەی تێکدران. تۆمارە شوێنەوارییەکە پشتڕاست دەکاتەوە کە لە دەیەکانی دوای وێرانکردنی نەینەوا، ژمارەی دانیشتووانی بە ئاستێکی زۆر کەمی کرد.
ڕووخانی نەینەوا شەپۆلی کاریگەریی بە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا نارد. نەحومی پێغەمبەری کتێبی پیرۆز کتێبێکی تەواوی بۆ ئاهەنگگێڕان بە وێرانکردنی شارەکە تەرخان کرد. بۆ ئەو گەلانەی لە ژێر فەرمانڕەواییی ئاشووریدا ئازاریان چێشتبوو، لەوانە دانیشتووانی بەرزاییی زاگرۆس، ساتێکی ڕزگاری بوو. بۆ مادەکان، ئەو ڕووداوە بوو کە مادەکانی لە هێزێکی ناوچەییەوە کرد بە یەکێک لە دەسەڵاتدارەکانی جیهانی کۆن.
گەمارۆی حەڕڕان و کۆتاییی ئاشووری؛ 609 پێش زایین
دوای ڕووخانی نەینەوا، پاشماوەی هێزێکی ئاشووری بە سەرکردایەتیی ئاشوور-ئوبالیتی دووەم بۆ شاری حەڕڕان لە میزۆپۆتامیای سەرەوە کشایەوە. میسر، کە هاوپەیمانی ئاشووری بوو، هێزی نارد بۆ پشتگیریی ئەو بەرگرییە ئاشوورییەی مابووەوە. بەڵام لە ساڵی 609 پێش زایین، ماد و بابلییەکان حەڕڕانیان گەمارۆ دا و شارەکەیان گرت و ئاشوور-ئوبالیتیان ناچار کرد هەڵبێت. دژەهێرشێکی دواتری میسر و ئاشووری نەیتوانی حەڕڕان بگرێتەوە. بەو دوا شکستە، ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ وەک قەوارەیەکی سیاسی کۆتاییی هات.
ئیمپراتۆریای ماد دوای ئاشووری
دوای وێرانکردنی ئاشووری، دەستکەوتەکان دابەش کران. بابل میزۆپۆتامیا و لێڤانتی برد. مادەکان ناوەندی خاکی ئاشووری و بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەویان برد. پاشان کیاکسار هێزی مادی بەرەو ڕۆژئاوا بۆ ئەناتۆلیا فراوان کرد، لەو شوێنەی پاشایەتییەکە هاوسنووری لیدیا بوو. شەڕێکی ماد و لیدییەکان بە شەڕە بەناوبانگەکەی خۆرگیران لە ساڵی 585 پێش زایین کۆتاییی هات، کاتێک خۆرگیرانێک لە ناو شەڕدا هەردوو لایەنی هان دا ڕێک بکەون لەسەر ئاشتی.
لە فراوانترین سنوورەکانی لە ژێر فەرمانڕەواییی کیاکساردا، قەڵەمڕەوی ماد لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا بۆ ناوەندی ئێران درێژ بووەوە؛ ڕووبەرێکی نزیکەی 2.8 ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە. مادەکان لە ڕۆژهەڵاتی نزیک پێگەیەکی باڵایان هەبوو تا ساڵی 550 پێش زایین، کاتێک پاشای فارسی، کورشی مەزن، کە خۆیشی لە ڕێگەی دایکییەوە بەشێک لە ڕەچەڵەکی ماد بوو، دوا پاشای ماد واتە ئاستیاگی شکست دا و مادی خستە ناو ئیمپراتۆریای نوێی هەخامەنشیی فارسی. تەنانەت دوای کۆتاییی سەربەخۆییی سیاسییان، مادەکان لە سیستەمی فارسیدا پێگەیەکی دیاریان پاراست: خانەدانە مادەکان وەک کاربەدەست و فەرماندە خزمەتیان دەکرد و دەرباری فارسی ڕێوڕەسمەکانی مادی پەسەند کرد و پاشا فارسەکان بەردەوام ئەکباتانایان وەک پایتەختی هاوین بەکار دەهێنا.
مادەکان و ناسنامەی کوردی
لە ناو هەموو ئەو گەلە کۆنانەی لە پەیوەندی بە ڕەچەڵەکی کوردەوە باس دەکرێن، مادەکان بەهێزترین بانگەشەیان هەیە. پەیوەندیی زمانی گرنگترین بەڵگەیە: کوردی زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوایە و زمانی مادیش سەر بە لقی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا بوو. ئەمە واتای ئەوەیە کە کوردی و مادی ڕەچەڵەکێکی هاوبەشی زمانییان هەیە، بە شێوەیەک کە گوتی و لۆلۆبییەکانی پێش گەلە ئێرانییەکان ئەو پەیوەندییەیان نییە. مادەکان تەنها پێشینە جوگرافیاییەکانی کورد نین؛ خزمانی زمانییانن.
نووسەرە مەسیحییە ئەرمەنی و سریانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە شێوەیەکی باو، کاتێک ئاماژەیان بە گەلەکانی بەرزاییی زاگرۆس دەکرد، زاراوەکانی «ماد» و «کورد»یان لە جێگەی یەکتری بەکار دەهێنا. ئەم نەریتە ئەدەبییە، کە چەندین سەدەی گرتووەتەوە، تێڕوانینێکی بەردەوامی کولتوورە دراوسێکان پیشان دەدات کە کوردەکان جێنشینی مێژووییی مادەکان لە هەمان خاک بوون. هەندێک زانا گۆڕە تاشراوە بەردینەکەی قزقاپان لە هەرێمی کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ بە شوێنی ناشتنەکەی خودی کیاکسار ناساندووە.
بەڵام پەیوەندییەکە بێ ئاڵۆزی نییە. ناوەندی مادی ڕاستەقینە، ناوچەی دەوروبەری ئەکباتانا یان هەمەدان، بە وردی هاوتای ناوچەی کوردیئاخێوی ئەمڕۆ نییە، کە زیاتر لە ڕۆژئاوا و باکووردایە. هەندێک زانا دەڵێن کوردی لە مادییەوە سەری هەڵداوە، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە پێداگرن کە کوردی لە شێوەزارێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوای پەیوەندیدار بەڵام جیاوازەوە هاتووە. مشتومڕەکە زیاتر ئاڵۆز دەبێت بەوەی هیچ دەقێکی مادی نەماوەتەوە، کە بەراوردکردنی ڕاستەوخۆی زمانی ئەستەم دەکات.
ئەوەی لە دەرەوەی مشتومڕی جدییە، ئەوەیە کە مادەکان گەلێکی ئێرانیئاخێو بوون کە لە بەرزاییەکانی دراوسێ و هاوپۆشی ئەو خاکە نیشتەجێ بوون کە بوو بە کوردستان، بە زمانێکی نزیک بە کوردی دەدووان و شێوازێکی هێزی سەربازیی بەرزایییان پیشان دا کە هاودەنگییەکی قووڵی لەگەڵ مێژووی دواتری کورد هەیە. جا مادەکان باوباپیرانی ڕاستەوخۆی کورد بن یان یەکێک لە چەند گرووپی زۆر نزیکی ئێرانیئاخێو کە بەشدارییان لە پێکهاتنی نەتەوەی کورددا کردووە، بەهێزترین پەیوەندیی کۆن لە گێڕانەوەی مێژووییی کورددا دەنوێنن.
میرات
ڕووخانی ئاشووری بە دەستی مادەکان یەکێکە لە خاڵە مەزنەکانی وەرچەرخانی مێژووی کۆن. کۆتاییی بە ئیمپراتۆریایەک هێنا کە بۆ سێ سەدە بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکدا زاڵ بوو و ڕێکخستنێکی سیاسیی نوێی دروست کرد کە ڕاستەوخۆ دەیبرد بۆ سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریای فارسی. بۆ هۆشیاریی نەتەوەییی کورد، ساڵی 612 پێش زایین کێشێکی هێمایی هەیە کە بەراورد دەکرێت بە 1776 بۆ ئەمریکییەکان یان 1789 بۆ فەڕەنسییەکان؛ ئەو ساتەیە کە باوباپیران سەلماندیان نەک تەنها دەتوانن بەرەنگاری ئیمپراتۆریایەک ببنەوە، بەڵکوو دەتوانن وێرانیشی بکەن.
ئاهەنگی نەورۆز، کە لە یەکسانبوونی شەو و ڕۆژی بەهاردا لە سەرانسەری کوردستان بەڕێوە دەچێت، بەشێک لە هێزە هێماییەکەی لەم مێژووە وەردەگرێت. گێڕانەوە ئەفسانەییەکەی ئاسنگەر کاڤە یان کاوە، کە دژ بە زەحاکی ستەمکار ڕادەپەڕێت و لە لووتکەی چیا ئاگرێک هەڵدەکات بۆ نیشاندانی ڕزگاری، ڕەنگدانەوەی ئەو ڕاستییە مێژووییەیە کە شەڕکەرە مادەکانی بەرزایی ستەمکاریی ئاشوورییان وێران کرد. جا ئەفسانەکە ڕاستەوخۆ بە 612 پێش زایینەوە پەیوەست بێت یان نا، لە هەمان شێوازە قووڵەوە هێز وەردەگرێت: گەلی چیا ڕادەپەڕێت بۆ ڕووخاندنی ستەمکاری دەشت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
نزیکەی 858–824 پێش زایین — شەلمەنسەری سێیەم لە تۆمارە ساڵانەکانی هەڵمەتەکانیدا کۆنترین ئاماژەی ئاشووری بە مادەکان دەکات
نزیکەی 700 پێش زایین — دیاکۆ هۆزەکانی ماد یەک دەخات و پایتەختەکە لە ئەکباتانا دادەمەزرێنێت
672 پێش زایین — مادەکان بەشداریی یاخیبوونێک دژ بە باڵادەستیی ئاشووری دەکەن
نزیکەی 625 پێش زایین — فرائۆرت لە شەڕ دژ بە ئاشووری دەکوژرێت؛ کیاکسار باڵادەستیی سکیتەکان دەڕووخێنێت و دەبێت بە پاشا
616 پێش زایین — نەبۆپەلاسەری بابل سوپای ئاشووری شکست دەدات و دەست بە داگیرکردنی ئاشووری دەکات
614 پێش زایین — مادەکان بە سەرکردایەتیی کیاکسار ئاشوور دەگرن و وێرانی دەکەن؛ هاوپەیمانیی ماد و بابل دەچەسپێت
612 پێش زایین — ماد و بابلییەکان نەینەوا گەمارۆ دەدەن و وێرانی دەکەن؛ پاشای ئاشووری، سین-شار-ئیشکون، دەکوژرێت
609 پێش زایین — گەمارۆی حەڕڕان؛ دوا پاشای ئاشووری، ئاشوور-ئوبالیتی دووەم، شکست دەدرێت؛ ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێ کۆتاییی دێت
585 پێش زایین — شەڕی خۆرگیران کۆتاییی بە شەڕی ماد و لیدیا دەهێنێت؛ ئیمپراتۆریای ماد لە فراوانترین سنوورەکانیدایە
نزیکەی 550 پێش زایین — کورشی مەزن ئاستیاگ شکست دەدات؛ ماد دەخرێتە ناو ئیمپراتۆریای هەخامەنشیی فارسی
پرسیارە باوەکان
مادەکان کێ بوون؟
مادەکان گەلێکی ئێرانیئاخێو بوون کە لە بەرزاییەکانی ڕۆژئاوای ئێران نیشتەجێ بوون، بە ناوەندی شاری ئەکباتانا یان هەمەدانی ئەمڕۆ. بە زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوای پەیوەندیدار بە کوردی دەدووان. لە ژێر سەرکردایەتیی پاشا کیاکساردا، مادەکان سەرکردایەتیی ئەو هاوپەیمانییەیان کرد کە لە ساڵی 612 پێش زایین ئیمپراتۆریای ئاشووریی نوێی وێران کرد و یەکێک لە هێزە مەزنەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆنی دامەزراند.
ئایا مادەکان باوباپیرانی کورد بوون؟
مادەکان ئەو باوباپیرە کۆنانەی کوردن کە زۆرترین جار ئاماژەیان پێ دەکرێت. بەهێزترین بەڵگە زمانییە: هەردوو زمانی کوردی و مادی سەر بە لقی زمانی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوایە. نووسەرە ئەرمەنی و سریانییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست «ماد» و «کورد»یان لە جێگەی یەکتری بەکار دەهێنا. بەڵام هەندێک زانا دەڵێن ناوەندی نیشتمانی ماد لە دەوروبەری هەمەدان بە وردی هاوپۆشی ناوچەی کوردیئاخێوی ئەمڕۆ نییە و ڕەنگە کوردی لە شێوەزارێکی پەیوەندیدار بەڵام جیاوازەوە هاتبێت، نەک ڕاستەوخۆ لە مادییەوە.
مادەکان چۆن ئیمپراتۆریای ئاشوورییان وێران کرد؟
پاشا کیاکسار سوپای مادی وەک هێزێکی پیشەیی ڕێک خستەوە و هاوپەیمانیی لەگەڵ بابلییەکانی ژێر سەرکردایەتیی نەبۆپەلاسەر پێک هێنا. لە ساڵی 614 پێش زایین، مادەکان شاری ئاشووریان گرت کە پایتەختە کۆنە ئاشوورییەکە بوو. لە ساڵی 612 پێش زایین، هێزە هاوبەشەکانی ماد و بابل نەینەوایان گەمارۆ دا و وێران کرد و پاشای ئاشوورییان کوشت. تا ساڵی 609 پێش زایین، دوا شوێنی بەرگریی ئاشووری لە حەڕڕان کەوتبوو.
ئایا نەورۆز پەیوەندیی بە ڕووخانی نەینەواوە هەیە؟
ئاهەنگی نەورۆز بە شێوەی هێمایی بە سەرکەوتنی ماد بەسەر ئاشووریدا بەستراوەتەوە. گێڕانەوە ئەفسانەییەکەی ئاسنگەر کاڤە، کە زەحاکی ستەمکار دەڕووخێنێت و ئاگرێکی ئازادی هەڵدەکات، هاودەنگە لەگەڵ وێرانکردنی مێژووییی هێزی ئاشووری لەلایەن مادەکانەوە. هەرچەندە پەیوەندیی مێژووییی ڕاستەوخۆ جێی مشتومڕە، هەردوو ئەفسانە و مێژوو لە هەمان شێوازە قووڵەی بەرەنگاربوونەوەی بەرزایی دژ بە ستەمی دەشت هێز وەردەگرن.
چی بەسەر مادەکاندا هات؟
لە نزیکەی ساڵی 550 پێش زایین، پاشای فارسی، کورشی مەزن، دوا پاشای ماد واتە ئاستیاگی شکست دا و مادی خستە ناو ئیمپراتۆریای هەخامەنشی. مادەکان لە سیستەمی فارسیدا پێگەیەکی دیاریان پاراست و وەک کاربەدەست و فەرماندە و بەڕێوەبەر خزمەتیان دەکرد. زمان و کاریگەریی کولتوورییان لە بەرزاییەکانی زاگرۆس بەردەوام بوو و بەشداریی لە پێکهاتنی کورد و گەلە ئێرانیئاخێوەکانی دیکەی باکووری ڕۆژئاوادا کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Herodotus — The Histories، کتێبی I (مێژووی ماد و سەرهەڵدانی کیاکسار)
Gadd, C.J. — The Fall of Nineveh: The Newly Discovered Babylonian Chronicle No. 21901, British Museum, 1923
Encyclopaedia Britannica — Battle of Nineveh
Diakonoff, I.M. — Media، لە Cambridge History of Iran، بەرگی 2، 1985
Dandamayev, M.A. & Medvedskaya, I.N. — Media، لە Encyclopaedia Iranica، 2006
TheCollector — Medes: The Ancient People Who Took Down the Assyrian Empire, 2025
Hassanpour, A. & Sheyholislami, J. — Kurdish Identity, Discourse and New Media, 2012