پێشەکی
مستەفا یامولکی، کە لە 25ی کانوونی دووەمی 1866 لە سلێمانی لەدایک بوو (کە ئەوکات بەشێک بوو لە ویلایەتی مووسڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی) و لە 25ی ئایاری 1936 لە بەغداد کۆچی دوایی کرد، وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە مێژووی کورد و عوسمانیدا دەردەکەوێت. ئەو هەروەها بە «نەمرود» مستەفا پاشا ناسراوە و کەسێکی فرەلایەن بوو: ئەفسەرێکی پلەبەرزی سەربازیی عوسمانی، سەرۆکی دادگا سەربازییە عوسمانییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، وەزیری پەروەردەی شانشینی کورتخایەنی کوردستان و ڕۆژنامەنووسێک کە داکۆکی لە ناسیۆنالیزمی کوردی دەکرد. یامولکی سەر بە هۆزی کاریگەری بیلباز بوو و ژیانی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لێکەوتە پڕئاشوبەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم و سەرەتاکانی سەرهەڵدانی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گرتەوە. کارنامەی ئەو کارلێکی ئاڵۆزی نێوان وەفاداری، چاکسازی و بەرەنگاربوونەوەی لە ناوچەیەکی پڕ لە گرژیی نەتەوەیی و سیاسی پیشان دەدا.
چیرۆکی یامولکی چیرۆکی وردبینیی فیکری، لێهاتوویی سەربازی و شانازیی نەگۆڕی کوردییە. لە سەردەمێکدا نەخوێندەواری لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەربڵاو بوو، ئەو شارەزای چەندین زمان بوو؛ کوردی، عەرەبی، تورکی و فارسی، و لە پلەکانی عوسمانیدا بەرز بووەوە تا بووە لیوا (میرلیوا). ڕۆڵەکانی لە دادگا سەربازییە عوسمانییەکاندا، کە تێیاندا حوکمی بەسەر کەسایەتییە سەرەکییە بەشداربووەکانی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا دا و تەنانەت لە غیابی مستەفا کەمال ئەتاتورک حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرکرد، وەک پیاوێکی بنەمادار لەناو ئاژاوەدا ناساندی. دواتر، تاراوگەکەی بۆ عێراق و خزمەتکردنی لە شانشینی کوردستانی شێخ مەحموودی بەرزنجیدا جەختیان لە پابەندبوونی بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد کردەوە. لە ڕێگەی ڕۆژنامەوانی و چالاکیی سیاسییەکانییەوە، یامولکی شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لەسەر ناسنامەی کوردی بەجێ هێشت؛ دژی سیاسەتەکانی تورکیا ناڕەزایی دەردەبڕی و داکۆکی لە سەربەخۆیی دەکرد. بەڵگەفیلمە نوێیەکانی وەک «Mustafa Pasha Yamulki: A Struggler for Justice» سەرنجیان بۆ میراتەکەی نوێ کردووەتەوە و ئەویان وەک پردێک لەنێوان دادپەروەری و ناسیۆنالیزمدا وێنا کردووە.
ئەم وتارە بە وردی لە ژیانی یامولکی دەکۆڵێتەوە و پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستێت بۆ ئەوەی ساڵەکانی سەرەتای ژیان، خزمەتی سەربازی، ڕۆڵە دادوەرییەکان، بەشدارییە سیاسییەکان و کاریگەریی بەردەوامی بخاتە ڕوو. بە نزیکەی 3000 وشە، ئامانجی ئەوەیە وێنایەکی گشتگیر لە پیاوێک پێشکەش بکات کە بەناو ئیمپراتۆریەتەکاندا ڕۆیشت و وەک هێمایەکی خۆڕاگریی کورد دەرکەوت.
ژیانی سەرەتایی و خوێندن
مستەفا یامولکی لە خێزانێکی دیاری ڕۆشنبیری لە سلێمانی لەدایک بوو؛ شارێک لە باشووری کوردستان کە دواتر بووە ناوەندێکی ناسیۆنالیزمی کوردی. شوێنی لەدایکبوونی لە گەڕەکی سابۆنکاران، بەرامبەر گەرماوە گشتییە مێژووییەکەی حەمامی موفتی، هێمای دەوڵەمەندیی کولتووری ناوچەکە بوو. هۆزی بیلباز، کە ئەو سەر بەو بوو، یەکێک بوو لە تیرە بەهێزە کوردییەکان و بە خاوەندارێتیی زەوی و کاریگەری لە کاروباری ناوخۆییدا ناسراو بوو. یامولکی کە باڵای 170 سم بوو، لەلایەن هاوسەردەمەکانییەوە بە کەسێکی نیشتمانپەروەر، ئازا و زیرەکی ڕۆشنبیری وەسف دەکرا؛ ئەو خەسڵەتانەی ڕێڕەوی ژیانیان دیاری دەکرد.
لە سەردەمێکدا پەروەردەی فەرمی کەم بوو، بە تایبەتی لە پەراوێزەکانی عوسمانی، پەروەردەی خێزانیی یامولکی جەختی لە فێربوون دەکردەوە. لە مزگەوتە ناوخۆییەکان خوێندنی دەست پێ کرد، کە ئەوکات نەریتێکی باو بوو بۆ گەنجانی کورد. لەژێر ڕێنماییی زانایانی ئایینی مەلا فەتاح و مەلا عیرفان لە مزگەوتی سەعید حوسەندا، فێرکردنی بنەڕەتیی لە لێکۆڵینەوە ئیسلامییەکان، زمانەکان و زانستە بنەڕەتییەکان وەرگرت. ئەم ناسینە سەرەتاییە بناغەی شارەزاییی فرەزمانیی دانا، کە ڕەوانبوون لە کوردی (زمانی دایکی)، عەرەبی، تورکی و فارسی دەگرتەوە؛ ئەو زمانانەی بۆ کارکردن لە بیرۆکراسیی فرەکولتووریی عوسمانیدا پێویست بوون.
بۆ بەدەستهێنانی دەرفەتی فراوانتر، یامولکی لە ڕوشدیەی عەسکەریە (قوتابخانەی ئامادەکاریی سەربازی) لە بەغداد تۆمار بوو و لەوێ لێهاتووییی خۆی لە دیسیپلینی سەربازی و خوێندندا پەرە پێ دا. ئاواتەکانی بەرەو ئیستانبوڵی پایتەختی عوسمانی برد، کە لەوێ لە قوتابخانە ناودارەکەی حەرب مەدرەسەسی (قوتابخانەی جەنگ)، کە بە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانیش ناسراوە، خوێندی. لە 1888 بە نایابی وەک ئەفسەرێک (نەقیب) دەرچوو و خوێندنی یامولکی هەم بۆ جەنگ و هەم بۆ ڕۆڵە کارگێڕی و دیپلۆماسییەکان ئامادەی کرد. مانەوەی لە ئیستانبوڵ ئەوی بە بازنە ڕۆشنبیرییەکان و بیرۆکە چاکسازییەکان ئاشنا کرد و لەناو هەوڵەکانی ناوەندیکردنی عوسمانیدا هەستی ناسنامەی کوردیی پەرە پێ دا.
لە ژیانی کەسیدا، یامولکی لە 3ی ئایاری 1888 لە ئیستانبوڵ لەگەڵ سەفیە خانمی خەندانزادە هاوسەرگیری کرد. ئەو لە خێزانێکی دیاری کوردی دانیشتووی گەڕەکی ئوسکودار بوو، کچی حوسەین پاشا و خوشکی سەعید پاشا بوو. هاوسەرگیرییەکەیان کوڕێک و سێ کچی لێ کەوتەوە: کۆلۆنێڵ عەزیز یامولکی (کە دواتر لە ساڵەکانی 1940دا پلانی کودەتایەکی دژی حکوومەتی عێراق داڕشت)، زەهرا (کە بە هاوسەرگیری چووە ناو خێزانە دیارەکان و لە 1983 کۆچی دوایی کرد)، دکتۆر ئەنجۆم (پزیشکێک کە لە 1968 لە پاریس کۆچی دوایی کرد) و مەلیحە (کە لە 1986 کۆچی دوایی کرد). ئەم ژیانی خێزانییە لەناو کارنامە پڕئەرکەکەیدا جێگیریی بۆ دابین دەکرد، هەرچەندە ئەرکە پیشەییەکانی زۆرجار دووری دەخستەوە لە ماڵ.
بەم شێوەیە ژیانی سەرەتاییی یامولکی ڕەگە هۆزییەکان و جیهانگەراییی عوسمانیی تێکەڵ کرد و بناغەی کارنامەیەکی دانا کە لەنێوان وەفاداری بە ئیمپراتۆریەت و داکۆکیکردن لە گەلەکەیدا دەجووڵایەوە.
کارنامەی سەربازی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا
گەشتی سەربازیی یامولکی ڕاستەوخۆ دوای دەرچوونی دەستی پێ کرد و سەرەتای خزمەتێکی دیاری چەندین دەیەی نیشان دا. لە 1888 بۆ فیرقەی حیجاز لەو شوێنە نێردرا کە ئێستا عەرەبستانی سعوودییە و وەک ئەفسەرێکی پلەبەرز سەرکردایەتیی سەربازانی دەکرد. تا 1893 وەک ڕاوێژکار لە سلماس و خۆی لە کوردستانی ئێران خزمەتی دەکرد و هەمانکات وەک ڕاوێژکاری بازرگانی لە پارێزگای سنە کار دەکرد؛ ئەو ڕۆڵانەی لێهاتووییی دیپلۆماسیی لە ناوچە سنوورییەکاندا پەرە پێ دا.
بەرزبوونەوەکانی خێراتر بوون: لە 1899 بووە جێگری سەرۆکی ئەرکانی سوپای شەشەمی عوسمانی لە بەغداد، پۆستێکی گرنگ کە چاودێریی ئۆپەراسیۆنەکانی میسۆپۆتامیای دەکرد. لە 1904 وەک کۆمیسەر بۆ دیاریکردنی سنووری عێراق و ئێران دانرا، کە شارەزاییی ئەوی لە جیۆپۆلیتیکدا پیشان دەدا. تا 1908 سەرۆکایەتیی فیرقەی سەربازیی لە ئەنقەرە دەکرد و لە 1909 بۆ پلەی عەمید بەرز کرایەوە و فەرماندەییی سوپای 21ی لە بەغداد کرد، پێش ئەوەی بۆ ئازەربایجان بگوازرێتەوە.
ئەزموونی شەڕی یامولکی ململانێیە گەورەکانی دەگرتەوە. لە 1911، لە جەنگی ئیتاڵیا و تورکیادا، فەرماندەییی سوپای پێنجەمی کرد و بەرگریی لە خاکە عوسمانییەکانی لیبیا بەرامبەر هێرشی ئیتاڵیا کرد. هەروەها لە جەنگەکانی باڵکان (1912–1913) شەڕی کرد، کە لەوێ زیانەکانی عوسمانی ناوچە ئەوروپییەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیان دووبارە داڕشتەوە. تا 1917، لەناو جەنگی جیهانیی یەکەمدا، سەرکردایەتیی هێزە عوسمانییەکانی لە بەغداد دەکرد؛ مەیدانی کەمپەینە توندەکانی بەریتانیا کە لە کۆتاییدا بە کەوتنی شارەکە کۆتایی هاتن.
دوای ئاگربەستی 1918، یامولکی لە 3ی کانوونی یەکەمی 1918 بۆ سەرکردایەتیی هێزە عوسمانییەکان لە ناوچەی سیڤاسی باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا دانرا. ماوەی کارکردنی وەک جێگری پارێزگاری بورسا زیاتر لێهاتووییی کارگێڕیی ئەوی پیشان دا. لەم ماوەیەدا یامولکی ناوبانگی دەستپاکیی پاراست، تەنانەت کاتێک ئیمپراتۆریەت دادەڕما. گێڕانەوەیەکی گاڵتەئامێزتر لە 1912 ڕۆحی پێکەنینی ئەوی پیشان دەدات: لە کاتی بوونی لە ئیستانبوڵ، بۆیەچییەکی پێڵاوی بانگ کرد کە بێ ئاگاداربوون لە کوردبوونی یامولکی بە کوردی جنێوی پێ دا. یامولکی پارەی زیاتری بۆ «جنێودانەکە» دا و بە گاڵتە ڕەگەزەکەی خۆی ئاشکرا کرد.
کارنامەی سەربازیی یامولکی، کە پڕ بوو لە جەنگ و ئاستەنگە کارگێڕییەکان، ئەوی وەک کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو جێگیر کرد، بەڵام شکستەکەی ئیمپراتۆریەت ئەوی دەخستە ناو ڕۆڵە دادوەرییە جێی مشتومڕەکان.
ڕۆڵ لە دادگاییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و چوارچێوەی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا
شکستی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا سەردەمێکی لێپرسینەوەی هێنا کە یامولکی لە ناوەندەکەیدا بوو. لە 18ی نیسانی 1920، وەک سەرۆکی دادگا سەربازییە تورکییەکان دانرا (کە بە دادگاییەکانی ئیستانبوڵی 1919–1920 یان «دادگای نەمرود» ناسراون). ئەم دادگایانە کە حکوومەتی عوسمانیی دوای جەنگ لەژێر فشاری هاوپەیماناندا دایمەزراندبوون، سەرکردەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP)یان بەهۆی تاوانەکانی سەردەمی جەنگەوە دادگایی دەکرد، لەوانە تێکدانی دەستوور، قازانجپەرستی و کۆمەڵکوژیی ئەرمەن و یۆنانییەکان.
وەک سەرۆکی دادوەران، یامولکی سەرۆکایەتیی کەیسە پڕدەنگەکانی کرد. حوکمی لەسێدارەدانی لە غیابی مستەفا کەمال ئەتاتورک (دامەزرێنەری تورکیای نوێ) و هاوکارەکانی وەک فەتحی ئۆکیار، حوسەین ڕەئوف ئۆربای و ئەوانی دیکە دەرکرد، بەهۆی یاخیبوون لە سوڵتانەت. فەرمانەکە کە وەزیری ناوخۆ عەلی کەمال، سەدری ئەعزەم داماد فەرید پاشا و سوڵتان مەحمەدی VI واژۆیان کردبوو، بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە نوێ سەرهەڵداوەکەی تورکیای کردە ئامانج. یامولکی هەروەها حوکمی بەسەر ئەبوبەکر حازم تەپەیران، وەزیری پێشووی ناوخۆدا دا بەهۆی یارمەتیدانی ناسیۆنالیستەکان.
بە شێوەیەکی گرنگ، دادگاییەکان جینۆسایدی ئەرمەنەکانیان (1915–1916) گرتەوە، کە تێیدا بە مەزەندە 1–1.5 ملیۆن ئەرمەن بەهۆی ڕاگوێزان، کۆمەڵکوژی و ڕێپێوانە زۆرەملێکانەوە مردن، کە سەرکردەکانی CUPی وەک تەڵعەت پاشا، ئەنوەر پاشا و جەمال پاشا ڕێکیان خستبوون. دادگای یامولکی کەسایەتییەکانی وەک دکتۆر مەحمەد ڕەشید (پارێزگاری دیاربەکر) بە کوشتنی بەکۆمەڵ تاوانبار کرد و حوکمی لەسێدارەدانی بۆ دەرکرد (هەرچەندە خۆکوژی کرد). لە دادگاییەکانی یۆزگات و خارپوتدا، بەرپرسان بەهۆی لەسێدارەدانی ڕۆشنبیران و چاودێریکردنی ڕێپێوانەکانی مەرگ تاوانبار کران، بە بەڵگەی تەلەگرام، گێڕانەوەی ڕزگاربووان و گۆڕە بەکۆمەڵەکان.
دەستپاکیی یامولکی دەرکەوت: ئەو بەڵگە مۆرکراوەکانی سەبارەت بە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکانی پاراست و ڕادەستی پاتریارکیەتی ئەرمەنیی کرد و گەندەڵیی عوسمانیی ئاشکرا کرد. لە وتەیەکی دڵتەزێندا ڕایگەیاند: «هاونیشتمانییەکانمان تاوانی بێژمار ئەنجام داوە، بە پەنابردن بۆ هەر جۆرە ستەمکارییەکی خەیاڵکراو، ڕاگوێزانی ڕێکخراو و کۆمەڵکوژی؛ ئەو دایکە شیرپێدەرانەیان زیندوو سووتاندووە کە بنزینیان بەسەردا ڕژاندبوون، دەستدرێژییان کردووەتە سەر ژنان و کچان…. ئەرمەنەکانیان خستووەتە ژێر بارودۆخی بەرگەپێنەگیراو، وەک هیچ گەلێکی دیکە لە سەرانسەری مێژوودا هەرگیز ئەزموونی نەکردووە.» ئەمە ڕووداوەکانی وەک سیاسەتێکی مەبەستدار پیشان دەدا، نە پێویستیی سەردەمی جەنگ.
بەڵام گۆڕانە سیاسییەکان لە حوزەیرانی 1920دا بوونە هۆی لەکارلابردنی. دەستگیر کرا و حوکمی حەوت مانگ زیندانی بەسەردا درا، پاشان سوڵتان مەحمەدی VI لە شوباتی 1921دا لێی خۆش بوو. تا حوزەیرانی 1921، یامولکی بۆ عێراقی ژێر ماندا ڕای کرد، بۆ ڕزگاربوون لە هێزە کەمالییە سەرهەڵداوەکان کە لە 1922 دادگاییەکانیان هەڵوەشاندەوە.
ڕۆڵی ئەو لەم دادگاییانەدا ناوبانگی وەک «خەباتکارێک بۆ دادپەروەری» پتەو کرد، کە بۆ ئاشکراکردنی خراپەکارییەکان ڕووبەڕووی دەزگای دەوڵەت دەبووەوە.
تاراوگە و بەشداری لە شانشینی کوردستاندا
لە تاراوگەدا لە سلێمانی، یامولکی لەگەڵ خواستەکانی کورد هاوڕێڕەو بوو. شێخ مەحموودی بەرزنجی، کە سەرکردایەتیی هەوڵەکانی خۆبەڕێوەبردنی لەژێر ماندای بەریتانیادا دەکرد، لە 10ی تشرینی یەکەمی 1922 شانشینی کوردستانی ڕاگەیاند. یامولکی لە کابینەکەی بەرزنجیدا وەک وەزیری پەروەردە دانرا، لە پاڵ کەسایەتییەکانی وەک عەبدولکەریم عەلاقە (دارایی)، شێخ قادری حەفید (سەرۆک وەزیران) و زەکی ساحیبقڕان (بەرگری). براکەی، عەمید سدیق قادری، وەک پشکنەری گشتیی سوپا خزمەتی کرد.
وەک وەزیری پەروەردە، یامولکی جەختی لە پەرەپێدانی ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی خوێندنەوە دەکردەوە و لەناو دژایەتیی بەریتانیادا، خوێندەواری و پاراستنی کولتووری پەرە پێ دەدا. شانشینەکە، هەرچەندە کورتخایەن بوو (تا 1924 بەهۆی دەستێوەردانی بەریتانیا ڕووخا)، دەوڵەتێکی کوردیی سەرەتایی پیشان دەدا کە سوپای نەتەوەیی و کابینەیەکی فرەچەشنی هەبوو، لەوانە وەزیرێکی داراییی مەسیحی؛ کە گشتگیریی دەردەخست.
یامولکی لە 21ی تەممووزی 1922، لەگەڵ ڕۆشنبیرانی وەک ئەحمەد بەهجەت ئەفەندی و ڕەفیق حیلمی، بە هاوبەشی جەمعیەتی کوردستانی (کۆمەڵەی کوردستان) دامەزراند. گرووپەکە «بانگی کوردستان»ی (بانگی کوردستان) بە کوردی، تورکی و فارسی بڵاو دەکردەوە و داکۆکی لە سەربەخۆیی دەکرد. لە 1ی تشرینی یەکەمی 1924، داواکارییەکیان پێشکەش بە کۆمەڵەی گەلان کرد، دژ بە داواکارییەکانی تورکیا بۆ ویلایەتی مووسڵ و مامەڵەی خراپ لەگەڵ کورد، بە ئاماژەدان بە پەیماننامەی سیڤەر.
دوای ڕووخانی شانشینەکە و جێگرتنەوەی بەرزنجی بە فەیسەڵی Iی پاشای عەرەب، یامولکی بۆ بەغداد کۆچی کرد و لە ڕێگەی ڕۆژنامەوانییەوە چالاکییەکانی بەردەوام کرد.
ڕۆژنامەوانی و ژیانی دواتر
لە بەغداد، یامولکی ڕووی لە ڕۆژنامەوانی کرد و لە 28ی کانوونی دووەمی 1926ەوە دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد. هەروەها شیعری دەنووسی؛ دیوانەکەی دوای مردنی لە 1956 بڵاو کرایەوە. بە شانازی بە ڕەگە کوردییەکانییەوە، داوای کرد ئەم دێڕە لەسەر گۆڕەکەی بنووسرێت: «دەترسم ئەی وەتەن بمرم، نەبینم بەختیاریی تۆ / بنووسن با لەسەر قەبرم، وەتەن خەمگین و من خەمگین» (نیشتمانم، دەترسم بمرم بێ ئەوەی خۆشیی تۆ ببینم / لەسەر گۆڕەکەم هەڵبکۆڵن کە نیشتمانم و من هەردووکمان خەمگینین).
لە 25ی ئایاری 1936، لە تەمەنی 70 ساڵیدا، لە ناوچەی وەزیریەی بەغداد کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی گردی سەیوانی سلێمانی، لە پاڵ کەسایەتییە دیارەکانی دیکەی کورد، بە خاک سپێردرا. بەشداریی دواتری کوڕەکەی عەزیز لە کودەتادا ڕەنگدانەوەی ڕۆحی یاخیبوونی باوکی بوو.
میرات و دانپێدانانی نوێ
میراتی یامولکی وەک هێمایەکی دادپەروەری و ناسیۆنالیزمی کوردی بەردەوامە. سەرکۆنەکردنی خراپەکارییەکانی دژی ئەرمەنەکان ڕووبەڕووی ڕەتکردنەوەی ڕووداوەکان بووەوە، لە کاتێکدا ڕۆڵە وەزیرییەکەی خۆبەڕێوەبردنی کوردی پێش خست. مشتومڕەکانی وەک حوکمدان بەسەر ئەتاتورکدا، ئەو وەفادارییەی بە عوسمانی دەردەخەن کە بووە شوروشەوقی ناسیۆنالیستی.
لە ساڵەکانی دواییدا، بەڵگەفیلمی 2023ی «Mustafa Pasha Yamulki: A Struggler for Justice»، بە دەرهێنانی هۆرێن غەریب و هەردی قادر، خەڵاتی باشترین بەڵگەفیلمی لە فێستیڤاڵی فیلمی برایتڵایتی 2024 بردەوە. ئەم فیلمە کە یەکەمجار لە کڵێسای ئەرمەنیی هەولێر پیشان درا، ئەوی وەک «کوڕێکی ئازای نەتەوەی کورد» وێنا دەکات کە تاوانە جینۆسایدییەکانی ئاشکرا کرد. پیشاندانەکانی لە فێستیڤاڵەکانی وەک IFFی دهۆک گرنگیی نێوان کولتوورەکانی ئەوی دەردەخەن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و خشتەی کاتی
ژیانی مستەفا یامولکی بە وێستگەی گرنگ لە خزمەتی سەربازی، ڕێکارە دادوەرییەکان و چالاکیی سیاسیی کورددا دیار بوو. لە خوارەوە خشتەیەکی ڕیزبەندیی کاتی بۆ ڕووداوە سەرەکییەکان هەیە کە لە تۆمارە مێژووییەکانەوە کۆ کراوەتەوە و گەشتی کەسی، پیشەیی و سیاسیی ئەو دەخاتە ڕوو.
ساڵ | ڕووداو |
1866 | لە 25ی کانوونی دووەم لە سلێمانی (سلێمانی)، ویلایەتی مووسڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لەناو هۆزە کاریگەرە کوردییەکەی بیلباز لەدایک دەبێت. |
1888 | بە نایابی لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی (حەرب مەدرەسەسی) لە ئیستانبوڵ وەک ئەفسەرێک (نەقیب) دەردەچێت. کەمێک دواتر بۆ فیرقەی حیجاز دەنێردرێت. |
1888 | لە 3ی ئایار لە ئیستانبوڵ لەگەڵ سەفیە خانمی خەندانزادە هاوسەرگیری دەکات. ئەم هاوسەرانە کوڕێک (عەزیز یامولکی) و سێ کچیان (زەهرا، ئەنجۆم و مەلیحە) دەبێت. |
1893 | وەک ڕاوێژکار لە سلماس و خۆیی کوردستانی ئێران دادەنرێت و وەک ڕاوێژکاری بازرگانی لە پارێزگای سنە خزمەت دەکات. |
1899 | دەبێتە جێگری سەرۆکی ئەرکانی سوپای شەشەمی عوسمانی لە بەغداد. |
1904 | وەک کۆمیسەر بۆ دیاریکردنی سنووری عێراق و ئێران خزمەت دەکات. |
1908 | سەرۆکایەتیی فیرقەی سەربازیی لە ئەنقەرە دەکات. |
1909 | بۆ پلەی عەمید بەرز دەکرێتەوە؛ فەرماندەییی سوپای 21 لە بەغداد دەکات پێش ئەوەی بۆ ئازەربایجان بگوازرێتەوە. |
1911 | لە جەنگی ئیتاڵیا و تورکیا لە لیبیادا فەرماندەییی سوپای پێنجەم دەکات. |
1912–1913 | وەک ئەفسەرێکی پلەبەرز لە جەنگەکانی باڵکاندا بەشدار دەبێت. |
1917 | لەناو کەمپەینەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم دژی هێزە بەریتانییەکان، سەرکردایەتیی هێزە عوسمانییەکان لە بەغداد دەکات. |
1918 | لە 3ی کانوونی یەکەم بۆ سەرکردایەتیی هێزە عوسمانییەکان لە ناوچەی سیڤاس دادەنرێت؛ هەروەها وەک جێگری پارێزگاری بورسا خزمەت دەکات. |
1919 | لە شوباتدا وەک دادوەری سەرۆکایەتیی دیوانی حەربی عورفی (دادگای سەربازیی فوقولعادە) لە ئیستانبوڵ دادەنرێت و چاودێریی دادگاییە سەرەتاییە پەیوەستەکان بە تاوانەکانی سەردەمی جەنگ دەکات. |
1919 | سەرۆکایەتیی دادگاییە گرنگە پەیوەستەکان بە جینۆسایدی ئەرمەنەکان دەکات، لەوانە یۆزگات (کە لە ئایار دەست پێ دەکات)، خارپوت (لە 5ی تەممووز) و حوکمی لەسێدارەدانی دکتۆر مەحمەد ڕەشید لە 15ی ئەیلوول (هەرچەندە ڕەشید خۆکوژی دەکات). |
1920 | لە 18ی نیسان بە فەرمی وەک سەرۆکی دادگا سەربازییە تورکییەکان دادەنرێت؛ بەهۆی یاخیبوون، حوکمی لەسێدارەدانی لە غیابی مستەفا کەمال ئەتاتورک و هاوکارەکانی (لەوانە فەتحی ئۆکیار و حوسەین ڕەئوف ئۆربای) دەردەکات. |
1920 | بەهۆی یارمەتیدانی ناسیۆنالیستەکان، حوکمی بەسەر ئەبوبەکر حازم تەپەیران، وەزیری پێشووی ناوخۆدا دەدات؛ بەڵگە مۆرکراوەکانی سەبارەت بە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنەکان ڕادەستی پاتریارکیەتی ئەرمەنی دەکات. |
1920 | لە حوزەیراندا، لەناو گۆڕانە سیاسییەکان، لە پۆستە دادوەرییەکەی لادەبرێت. |
1920–1921 | لەلایەن هێزە کەمالییەکانەوە دەستگیر دەکرێت و حوکمی حەوت مانگ زیندانی بەسەردا دەدرێت. |
1921 | سوڵتان مەحمەدی VI لە شوباتدا لێی خۆش دەبێت؛ لە حوزەیراندا لە تورکیا ڕادەکات و بە ڕێگەی سووریادا بۆ عێراقی ژێر ماندا دەچێت و لە سلێمانی نیشتەجێ دەبێت. |
1922 | لە 21ی تەممووز لەگەڵ ڕۆشنبیرانی دیکە بە هاوبەشی جەمعیەتی کوردستان (کۆمەڵەی کوردستان) دادەمەزرێنێت؛ دەست بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی «بانگی کوردستان» دەکات. |
1922 | دوای ڕاگەیاندنی شانشینی کوردستان لە 10ی تشرینی یەکەم، لە کابینەی شێخ مەحموودی بەرزنجیدا وەک وەزیری پەروەردە دادەنرێت. |
1924 | لە 1ی تشرینی یەکەم، دژی سیاسەتەکانی تورکیا لە ویلایەتی مووسڵ داواکاری پێشکەش بە کۆمەڵەی گەلان دەکات؛ شانشینی کوردستان بەهۆی دەستێوەردانی بەریتانیا ڕادەڕمێت. |
1926 | بۆ بەغداد کۆچ دەکات و لە 28ی کانوونی دووەم کارنامەی ڕۆژنامەوانیی دەست پێ دەکات. |
1936 | لە 25ی ئایار، لە تەمەنی 70 ساڵیدا، لە بەغداد کۆچی دوایی دەکات؛ لە گۆڕستانی گردی سەیوانی سلێمانی بە خاک دەسپێردرێت. |
1956 | دیوانی شیعرەکانی دوای مردنی بڵاو دەکرێتەوە. |
ئەم خشتەی کاتییە ڕێڕەوی ژیانی یامولکی دەخاتە ڕوو، لە بەرزبوونەوە لە سەربازیی عوسمانیدا تا دادپەروەریی دوای جەنگ و ناسیۆنالیزمی کوردی. جەخت لە ڕۆڵی ئەو لە ساتە سەرەکییە مێژووییەکاندا دەکاتەوە، لەوانە دادگاییەکانی ئیستانبوڵ و هەوڵە سەرەتاییەکانی بنیاتنانی دەوڵەتی کوردی.
ئەنجام
ژیانی مستەفا یامولکی خەباتەکانی کورد لە ئیمپراتۆریەتێکی پارچەپارچەبوودا دەنوێنێت. لە ژەنەڕاڵی عوسمانییەوە بۆ وەزیری کوردی، گەشتەکەی خۆڕاگری لەناو دژوارییەکاندا پیشان دەدات. هەوڵی ئەو بۆ دادپەروەری و ناسیۆنالیزم بەردەوام ئیلهام دەبەخشێت و تێچووی مرۆییی داڕمانی ئیمپراتۆریەت و هەوڵی بەردەوام بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسمان بیر دەخاتەوە.
بەشی پرسیار و وەڵام
لێرەدا بەشێکی گشتگیری پرسیار و وەڵام لەسەر بنەمای ژیان، کارنامە و میراتی مستەفا یامولکی هەیە. ئەم پرسیارانە لایەنە سەرەکییە وەرگیراوەکان لە تۆمارە مێژووییەکان، ڕۆڵەکانی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا، دادگاییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و ناسیۆنالیزمی کوردی دەگرنەوە. وەڵامەکان بۆ ڕوونی و تێگەیشتن لە چوارچێوەکە، بە وردی دراونەتەوە.
مستەفا یامولکی کێ بوو و پاشخانەکەی چی بوو؟
مستەفا یامولکی، کە بە نەمرود مستەفا پاشاش ناسراوە، ئەفسەرێکی سەربازی، دادوەر، سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنووسی دیاری کوردی عوسمانی بوو. لە 25ی کانوونی دووەمی 1866 لە سلێمانی (سلێمانی)، لە ویلایەتی مووسڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لەدایک بوو. سەر بە هۆزی کاریگەری بیلباز بوو؛ تیرەیەکی کوردیی خاوەن زەوی کە بە ڕۆڵی لە کاروباری ناوچەکەدا ناسراو بوو. یامولکی لە خێزانێکدا گەورە بوو کە بەهای بە پەروەردە دەدا. سەرەتا لە مزگەوتە ناوخۆییەکان لەژێر ڕێنماییی زانایانی وەک مەلا فەتاح و مەلا عیرفان خوێندی و لەوێ لێکۆڵینەوە ئیسلامییەکان، زمانەکان و زانستەکانی فێر بوو. دواتر لە قوتابخانەی ئامادەکاریی سەربازی لە بەغداد خوێندی و لە 1888 لە ئەکادیمیای سەربازیی عوسمانی لە ئیستانبوڵ دەرچوو. شارەزای کوردی، عەرەبی، تورکی و فارسی بوو و لە 1888 لەگەڵ سەفیە خانمی خەندانزادە هاوسەرگیری کرد و چوار منداڵیان هەبوو: کوڕەکەیان عەزیز (کۆلۆنێڵێک کە دواتر لە سیاسەتی عێراقدا بەشدار بوو) و کچەکانیان زەهرا، دکتۆر ئەنجۆم و مەلیحە. پاشخانەکەی ڕەگە هۆزییە کوردییەکان و جیهانگەراییی عوسمانیی تێکەڵ کرد و ناسنامەی ئەوی هەم وەک خزمەتکارێکی وەفاداری ئیمپراتۆریەت و هەم وەک نیشتمانپەروەرێکی کورد داڕشت.
وێستگە سەرەکییەکانی کارنامە سەربازییەکەی یامولکی چین؟
کارنامەی سەربازیی یامولکی زیاتر لە سێ دەیەی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا گرتەوە. دوای دەرچوونی لە 1888، بۆ فیرقەی حیجاز نێردرا و بە پۆستەکانی کوردستانی ئێران (1893)، جێگری سەرۆکی ئەرکانی سوپای شەشەم لە بەغداد (1899) و کۆمیسەری سنووری عێراق و ئێران (1904)، لە پلەکاندا بەرز بووەوە. لە 1909 بۆ پلەی عەمید بەرز کرایەوە و فەرماندەییی هێزەکانی لە ئەنقەرە، بەغداد و ئازەربایجان کرد. لە ململانێیە سەرەکییەکاندا شەڕی کرد، لەوانە جەنگی ئیتاڵیا و تورکیا (1911) وەک فەرماندەی سوپای پێنجەم لە لیبیا، جەنگەکانی باڵکان (1912–1913) و جەنگی جیهانیی یەکەم، کە لە 1917 سەرکردایەتیی هێزە عوسمانییەکانی لە بەغداد دژی هێزە بەریتانییەکان دەکرد. دوای ئاگربەست، سەرکردایەتیی هێزەکانی لە سیڤاس (1918) کرد و وەک جێگری پارێزگاری بورسا خزمەتی کرد. کارنامەکەی شارەزاییی ستراتیژی و لێهاتووییە کارگێڕییەکانی دەخستە ڕوو و پلەی لیوای (میرلیوا) بۆ بەدەست هێنا. سەرەڕای وەفادارییەکەی، داڕمانی ئیمپراتۆریەت سەرنجی ئەوی بەرەو ڕۆڵە دادوەری و ناسیۆنالیستییەکان گواستەوە.
یامولکی چ ڕۆڵێکی لە دادگاییە عوسمانییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا گێڕا؟
یامولکی زیاتر بە سەرۆکایەتیی دادگاییەکانی ئیستانبوڵ (1919–1920) ناسراوە، کە بە دادگا سەربازییە تورکییەکان یان «دادگای نەمرود»یش ناو دەبرێن. لە شوباتی 1919 وەک دادوەری سەرۆکایەتی و لە 18ی نیسانی 1920 بە فەرمی وەک سەرۆک دانرا. چاودێریی دادگاییکردنی سەرکردەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP)ی بەهۆی تاوانەکانی سەردەمی جەنگەوە کرد، لەوانە جینۆسایدی ئەرمەنەکان، تێکدانی دەستوور و قازانجپەرستی. حوکمی لەسێدارەدانی بۆ کەسایەتییە سەرەکییەکانی وەک دکتۆر مەحمەد ڕەشید (پارێزگاری دیاربەکر) بەهۆی کوشتنی بەکۆمەڵەوە دەرکرد (ڕەشید دواتر خۆکوژی کرد). لە دادگاییەکانی وەک یۆزگات و خارپوتدا، بەرپرسان بە پێی بەڵگەی وەک تەلەگرامە فەرماندەرییەکانی ڕاگوێزان و کۆمەڵکوژی تاوانبار کران. یامولکی هەروەها بەهۆی یاخیبوون، حوکمی لەسێدارەدانی لە غیابی مستەفا کەمال ئەتاتورک و ناسیۆنالیستەکانی وەک فەتحی ئۆکیار و حوسەین ڕەئوف ئۆربای دەرکرد. بەڵگەکانی سەبارەت بە خراپەکارییەکانی دژی ئەرمەنەکانی پاراست و گەیاندە پاتریارکیەتی ئەرمەنی و لە وتە دادگاییەکاندا ڕووداوەکانی بە «تاوانی بێژمار» سەرکۆنە کرد. لە حوزەیرانی 1920دا لەناو فشارە کەمالییەکان لەکار لابرا و بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کرا پێش ئەوەی لە 1921 لێی خۆش بکرێت. دەستپاکیی ئەو لەم دادگاییانەدا ناوبانگی «خەباتکارێک بۆ دادپەروەری»ی بۆ بەدەست هێنا.
یامولکی چۆن لە ناسیۆنالیزمی کوردی و شانشینی کوردستاندا بەشدار بوو؟
دوای ڕاکردنی بۆ عێراقی ژێر ماندا لە 1921، یامولکی بووە کەسایەتییەکی سەرەکی لە هەوڵەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورددا. لە سلێمانی، لە 21ی تەممووزی 1922، لەگەڵ ڕۆشنبیرانی وەک ئەحمەد بەهجەت ئەفەندی، بە هاوبەشی جەمعیەتی کوردستانی (کۆمەڵەی کوردستان) دامەزراند. گرووپەکە ڕۆژنامەی «بانگی کوردستان»ی بۆ داکۆکیکردن لە سەربەخۆیی بڵاو دەکردەوە. کاتێک شێخ مەحموودی بەرزنجی لە 10ی تشرینی یەکەمی 1922 شانشینی کوردستانی ڕاگەیاند، یامولکی وەک وەزیری پەروەردەی کابینەکە دانرا و جەختی لە پەرەپێدانی خوێندەواری و کولتووری کوردی دەکردەوە. براکەی سدیق قادری وەک پشکنەری گشتیی سوپا خزمەتی کرد. شانشینەکە بە کابینە گشتگیرەکەی (کە وەزیرێکی داراییی مەسیحیی تێدا بوو)، ئامانجی خۆبەڕێوەبردنی هەبوو، بەڵام لە 1924 بەهۆی دەستێوەردانی بەریتانیا ڕووخا. لە 1ی تشرینی یەکەمی 1924، یامولکی دژ بە داواکارییەکانی تورکیا بۆ مووسڵ و مامەڵەی خراپ لەگەڵ کورد، بە ئاماژەدان بە پەیماننامەی سیڤەر، داواکارییەکی پێشکەش بە کۆمەڵەی گەلان کرد. هەوڵەکانی جەختیان لە گۆڕانی ئەو لە وەفاداری بە عوسمانییەوە بۆ داکۆکیکردن لە کورد کردەوە.
بەشداریی یامولکی لە ڕۆژنامەوانی و ئەدەبدا چی بوو؟
لە تاراوگەدا لە بەغداد لە 1926ەوە، یامولکی ڕووی لە ڕۆژنامەوانی کرد و لە 28ی کانوونی دووەمی 1926 دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد بۆ دەربڕینی نیگەرانییەکانی کورد و ناڕەزایی دژی سیاسەتەکانی تورکیا. ئەو وتاری دەنووسی کە داکۆکی لە سەربەخۆیی و پاراستنی کولتوور دەکرد. وەک شاعیرێک بە کوردی شیعری دەنووسی و دیوانەکەی (کۆکراوەی شیعرەکان) دوای مردنی لە 1956 بڵاو کرایەوە. دێڕێکی دیار کە داوای کردبوو لەسەر گۆڕەکەی بنووسرێت دەڵێت: «دەترسم ئەی وەتەن بمرم، نەبینم بەختیاریی تۆ / بنووسن با لەسەر قەبرم، وەتەن خەمگین و من خەمگین» (واتە: «نیشتمانم، دەترسم بمرم بێ ئەوەی خۆشیی تۆ ببینم / لەسەر گۆڕەکەم هەڵبکۆڵن کە نیشتمانم و من هەردووکمان خەمگینین»). نووسینەکانی ناسنامەی کوردی لە سەردەمێکی سەرکوتدا بەهێزتر کرد.
یامولکی کەی و چۆن کۆچی دوایی کرد و میراتی خێزانیی ئەو چییە؟
یامولکی لە 25ی ئایاری 1936، لە تەمەنی 70 ساڵیدا، لە ناوچەی وەزیریەی بەغداد، دوای ژیانێکی خزمەت و تاراوگە، کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی گردی سەیوانی سلێمانی لە پاڵ کەسایەتییە کوردییەکانی دیکە بە خاک سپێردرا. خێزانەکەی میراتی ئەویان بەردەوام کرد: کوڕەکەی عەزیز یامولکی، کە کۆلۆنێڵێک بوو، لە ساڵەکانی 1940دا پلانی کودەتایەکی دژی حکوومەتی عێراق داڕشت و ڕۆحی یاخیبوونی بەمیراتماوەی پیشان دا. کچەکانیش زەهرا (کۆچکردوو لە 1983)، دکتۆر ئەنجۆم (پزیشکێک کە لە 1968 لە پاریس کۆچی دوایی کرد) و مەلیحە (کۆچکردوو لە 1986) بوون، کە بە هاوسەرگیری چوونە ناو خێزانە دیارەکان.
میراتی بەردەوامی یامولکی لە ئەمڕۆدا چییە؟
یامولکی هێمای دادپەروەری و خۆڕاگریی کوردە. ڕۆڵی ئەو لە ئاشکراکردنی جینۆسایدی ئەرمەنەکاندا ڕووبەڕووی ڕەتکردنەوەی ڕووداوەکان بووەوە، لە کاتێکدا پۆستە وەزیرییەکەی دەوڵەتبوونی سەرەتاییی کوردی پێش خست. هەرچەندە حوکمدانی بەسەر ئەتاتورکدا جێی مشتومڕە، لە بازنە کوردییەکاندا ڕێزی لێ دەگیرێت. دانپێدانانی نوێ بەڵگەفیلمی 2023ی «Mustafa Pasha Yamulki: A Struggler for Justice» دەگرێتەوە، بە دەرهێنانی هۆرێن غەریب و هەردی قادر، کە خەڵاتی باشترین بەڵگەفیلمی لە فێستیڤاڵی فیلمی برایتڵایتی 2024 بردەوە. یەکەمجار لە هەولێر پیشان درا و لە فێستیڤاڵەکانی وەک IFFی دهۆکیش نمایش کرا و کاریگەریی ئەوی لەنێوان کولتوورەکاندا دەخاتە ڕوو. ژیانی ئەو بەردەوام ئیلهام بە گفتوگۆ لەبارەی ناسیۆنالیزم، دادپەروەری و مافە نەتەوەییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبەخشێت.
سەرچاوەکان
ئەم بەشەی سەرچاوەکان سەرچاوە سەرەکییەکانی ژیان، کارنامە و چوارچێوەی مێژووییی مستەفا یامولکی کۆ دەکاتەوە، کە لە ماددە مێژوویی، ئەکادیمی و ژیاننامەییە باوەڕپێکراوەکانەوە وەرگیراون. بۆ ڕوونی، ئاماژە سەرچاوەییەکان بە ژمارە ڕیز کراون و هاوتای ئەو سەرچاوانەن کە لە سەرانسەری وتارەکەدا لەناو دەق بەکار هاتوون.
«Mustafa Yamulki». ویکیپیدیا. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Yamulki. پوختەیەکی گشتیی ژیانی سەرەتایی، کارنامەی سەربازی و ڕۆڵی یامولکی لە دادگا سەربازییە عوسمانییەکاندا دابین دەکات.
«Mustafa Yamulki». Kurdipedia.org. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220402105303409781. پاشخانی خێزانی، خوێندن و دانانی یامولکی بۆ دادگا سەربازییە تورکییەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بە وردی باس دەکات.
Fatah, Rebwar. «Mustafa Pasha Yamolki: From Istanbul to Suleymaniya». Tabsir.net، 26ی کانوونی یەکەمی 2009. https://tabsir.net/?p=1039. لە تواناکانی فرەزمانی، نیشتمانپەروەری و ڕۆڵی یامولکی لە بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکەی کورددا دەکۆڵێتەوە.
«Mustafa Yamulki». Military Wiki - Fandom. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://military-history.fandom.com/wiki/Mustafa_Yamulki. شوێنی لەدایکبوون، بەرزبوونەوە سەربازییەکان و کارنامەی سیاسیی یامولکی، لەوانە ڕۆڵە دادوەرییەکانی، دەگرێتەوە.
«Mustafa Yamulki». Grokipedia. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://grokipedia.com/page/mustafa_yamulki. باسی بنەچەی هۆزی، خوێندن و ئەو حوکمانە دەکات کە یامولکی لە دادگاییەکانی ئیستانبوڵدا دەری کردوون.
«Mustafa Pasha Yamulki: A Struggler for Justice». HISTORY – International Film Festival Austria، 15ی حوزەیرانی 2024. https://www.history-filmfestival.com/mustafa-pasha-yamulki-a-struggler-for-justice. جەخت لە ڕۆڵی دادوەریی یامولکی لە حوکمدان بەسەر ئەنجامدەرانی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و پابەندبوونی بە دادپەروەری دەکاتەوە.
«Mustafa Pasha Yamulki». Kurdipedia.org. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220726214435424886. وردەکاریی شوێنی لەدایکبوونی یامولکی لە گەڕەکی گۆیژە و پەیوەندییە خێزانییەکانی دابین دەکات.
«The Historical Development of Kurdish Nationalism in Iraq». GRIN Verlag. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://www.grin.com/document/379416. ئاماژە بە ڕۆڵی یامولکی لە دامەزراندنی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییەکانی کورد، وەک جەمعیەتی کوردستان، دەکات.
Olson, Robert. «The Career of Ozdemir: A Turkish Bid for Northern Iraq, 1921–1923». JSTOR. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://www.jstor.org/stable/48543727. ئاماژە بە پەیوەندییەکانی یامولکی لە پەیوەندییە کوردی و یۆنانییەکانی سەرەتای ساڵەکانی 1920دا دەکات.
«Mustafa Yamulki a Struggler for Justice AKA 'Nemrud' Mustafa». HyeForum، 16ی حوزەیرانی 2025. https://hyeforum.com/topic/91315-mustafa-yamulki-a-struggler-for-justice-aka-nemrud-mustafa. حوکمدانی یامولکی بەسەر مستەفا کەمال و ئەوانی دیکە و لەکارلابردنی بە وردی باس دەکات.
Cabi, Marouf. «The Zheen Centre for Documentation and Research: Preserving Archival Materials for Kurdish Historical Research». LSE Middle East Centre Blog، 5ی تشرینی دووەمی 2025. https://blogs.lse.ac.uk/mec/2025/11/05/the-zheen-centre-for-documentation-and-research-preserving-archival-materials-for-kurdish-historical-research. یامولکی لە چوارچێوەی مێژوونووسیی کوردی و هەوڵە ئەرشیفییەکانی سەرەتای سەدەی 20دا دادەنێت.
«Kurds, Kurdistān». Brill Reference Works. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/COM-0544.xml. باسی سەرچاوەکانی مێژووی کورد دەکات کە پەیوەندییان بە سەردەمی یامولکییەوە هەیە.
Rafaat, Aram. «Kurdish Islam and the Question of Kurdish Integration into the Iraqi State». Gale Academic OneFile، 2012. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA331348647&issn=0278839X&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. ئاماژە بە دەقە مێژووییەکانی وەک شەرەفنامە دەکات وەک سەرچاوەی مێژووی کورد.
«Şerif Pasha: The Diplomat Who Dreamed of Kurdistan (1865–1951)». Kurdish History، 5ی شوباتی 2026. https://www.kurdish-history.com/post/%C5%9Ferif-pasha-the-diplomat-who-dreamed-of-kurdistan-1865-1951. ئاماژە بە پەیوەندییە خێزانییەکانی یامولکی لەگەڵ کوردە دیارەکانی دیکەی وەک شەریف پاشا دەکات.
Bruinessen, Martin van. «The Suppression of the Dersim Rebellion in Turkey (1937-38)». DSpace، 1994. https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/20698/bruinessen_94_suppressionofthedersimrebellion.pdf. چوارچێوەیەکی فراوانتر بۆ مێژووی کورد و سیاسەتەکانی تورکیا لە سەردەمی دوای عوسمانی دابین دەکات.
Bois, Thomas. «The Kurds». 1965. https://book.ivran.ru/f/thomas-bois---the-kurds.pdf. تێڕوانین لەبارەی بنەچە، ژیانی کۆمەڵایەتی و ناسیۆنالیزمی کوردەوە پێشکەش دەکات.
«Encum Yamulki (1895-1968)». Kurdish Women's Library, Archive and Research Center. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://pirtukxaneyajinenkurdistan.com/en/post/encum-yamulki-1895-1968. خێزانی یامولکی، لەوانە هاوسەرگیری و منداڵەکانی، بە وردی باس دەکات.
Üngör, Uğur Ümit. «Young Turk Social Engineering: Mass Violence and the Nation State in Eastern Turkey, 1913-1950». UvA-DARE, Universiteit van Amsterdam. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. https://dare.uva.nl/document/135131. باسی دووبارە نووسینەوەی مێژوو و سەرکوتی دەقە کوردی و ئەرمەنییەکان لەژێر کەمالیزمدا دەکات.
«Iraq's Armed Forces: An Analytical History». National Academic Digital Library of Ethiopia. سەردانکراو لە 17ی شوباتی 2026. http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/29052/1/87.part. ئاماژە بە عەزیزی کوڕی یامولکی لە چوارچێوەی کەسایەتییە سەربازییە عوسمانی و عێراقییەکاندا دەکات.