ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون و پێکهاتەی داگیرکاری: شیکارییەکی گشتگیری…

دینامیکە پێکهاتەییەکانی جەنگی ناوخۆی سووریا لە چارەکی یەکەمی 2018دا گۆڕانکارییەکی قووڵی جوگرافی، دانیشتوانی و سیاسییان بەخۆوە بینی. هۆکاری خێراکردنی ئەم گۆڕانە «ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون» بوو (بەترکی: Zeytin Dalı Harekâtı)؛ هێرشێکی سەربازیی گەورەی سنووربەزێن کە کۆماری تورکیا و میلیشیا نیابەتییە هاوپەیمانەکانی دژی ناوچەی عەفرین، کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی کوردن، لە باکووری ڕۆژاوای سووریا دەستیان پێکرد. ئۆپەراسیۆنەکە لە 20ی کانوونی دووەمی 2018 دەستی پێکرد و لە 24ی ئازاری 2018 بە گرتنی شاری عەفرین و دامەزراندنی داگیرکارییەکی درێژخایەن گەیشتە لوتکەی خۆی؛ بەوەش سنوورە خاکییەکانی ململانێکەی بەبنەڕەت گۆڕی. ئەم دەستێوەردانە بووە هۆی ئەوەی هێزە چەکدارەکانی تورکیا (TAF) و سوپای نیشتمانیی سووریا (SNA) دەست بەسەر نزیکەی 2,000 کیلۆمەتر چوارگۆشە خاکدا بگرن، کە 282 نیشتەجێگەی لەخۆ دەگرت.

بۆ تێگەیشتن لە سەرەتای ئەم ململانێیە، پێویستە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کانتۆنی عەفرین پێش 2018 شیکار بکرێت. پێش داگیرکردنی تورکیا، بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری دیموکراتیی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (DAANES) حوکمی عەفرینی دەکرد و یەکینەکانی پاراستنی گەلی کورد (YPG) ئاسایشی سەربازیی دەپاراست. چونکە هێزەکانی ڕژێمی سووریا لە 2012دا بەشێکی زۆریان لە ناوچەکە کشابوونەوە، عەفرین سیستەمێکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی لەسەر بنەمای «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی» پەرەپێدابوو.

لە ساڵە سەرەتاییەکانی جەنگی ناوخۆی سووریادا، بەشێوەیەکی فراوان عەفرین بە یەکێک لە ئاسایشدارترین ناوچەکانی وڵات دادەنرا؛ بەڕادەیەکی زۆر لەو وێرانکارییە کارەساتبارە دوور بوو کە شارەکانی وەک حەلەب و حومسی تەخت کرد. لەبەر ئەوە بووە پەناگەیەکی ئاسایشی گرنگ و سەدان هەزار ئاوارەی ناوخۆی (IDPs) لە ناوچە جەنگییەکانی دیکە وەرگرت. لە ڕووی پێکهاتەی دانیشتوانەوە، ناوچەکە بەڕوونی کوردی بوو؛ لە مێژوودا بە «کورد داغ» (چیای کوردەکان) ناسراوە و پێش داگیرکردن کورد نزیکەی 90%ی دانیشتوانی ناوچەکەیان پێک دەهێنا.

بەڵام ئەنکەرە بەڕێوەبردنی سیاسیی عەفرینی بە نموونەیەکی حوکمڕانیی ناوخۆیی جێگیرکەر نەدەبینی، بەڵکو بە هەڕەشەیەکی چارەنووسساز بۆ ئاسایشی نەتەوەیی دەیبینی. کۆماری تورکیا YPG و باڵە سیاسییەکەی، پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD)، بە درێژکراوەیەکی جیا نەکراوە لە پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) دادەنێت؛ ڕێکخراوێک کە بە تیرۆریستی ناوزەد کراوە و چەندین دەیەیە یاخیبوونی دژی دەوڵەتی تورکیا بەڕێوە بردووە. لە ڕوانگەی سیاسەتداڕێژەرانی تورکیاوە، چەسپاندنی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سنووری باشووری تورکیا بە مانای پێکهاتنی «ڕەوەڕەوێکی تیرۆریستی» بوو کە دەیتوانی قوڵایی ستراتیژی، پاڵپشتیی لۆجستی و ئیلهامی ئایدیۆلۆژی بۆ جیاییخوازە کوردەکانی ناو تورکیا دابین بکات.

1.1 حساباتی ستراتیژی و ڕیزبەندییە نوێیە نێودەوڵەتییەکان

بڕیاری دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون لە بۆشاییەکی جیۆپۆلەتیکیدا نەدرا؛ پێویستییە سیاسییە ناوخۆییەکانی تورکیا و گۆڕانی هاوپەیمانییەکان لە مەیدانی فراوانتری سووریادا کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر هەبوو. لە ناوخۆدا، ئۆپەراسیۆنەکە میکانیزمێک بوو بۆ سەرۆک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و پارتی داد و گەشەپێدانی دەسەڵاتدار (AKP) تا بە کۆکردنەوەی ئەو دەنگدەرانەی کە زیاتر و زیاتر نەتەوەگەرا دەبوون، دەسەڵاتی سیاسی بچەسپێنن.

هەروەها، دوای کودەتا سەرنەکەوتووەکەی تەممووزی 2016، حکومەتی تورکیا دەستێوەردانە سەربازییە یەک لە دوای یەکەکانی لە سووریا بەکار هێنا بۆ بنیاتنانەوەی متمانە، توانای ئۆپەراسیۆنی و ورەی هێزە چەکدارەکانی تورکیا؛ لە هەمان کاتدا هاوسەنگیی هێزی نێوان سەرکردایەتیی مەدەنی و دامەزراوەی سەربازیی سەرلەنوێ داڕشتەوە. لە چوارچێوەیەکی فراوانتری مێژووییدا، ئەم دەستێوەردانە نموونەی فراوانبوونی سیاسەتە درێژخایەنەکانی تورکیا بەرامبەر بە کوردە؛ گواستنەوە لە بەرەنگاربوونەوەی یاخیبوون لە ناوخۆ بۆ داڕشتنی شوێن و کۆنترۆڵی دانیشتوان لە دەرەوەی سنوورە سەروەرەکانی خۆی.

لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، جێبەجێکردنی هێرشەکەی عەفرین پێویستی بە مامەڵەکردن لەگەڵ تۆڕێکی ئاڵۆزی بەرژەوەندییە بیانییەکان هەبوو، بە تایبەتی بەرژەوەندییەکانی فیدراسیۆنی ڕووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. ڕووسیا بە توندی کۆنترۆڵی ئاسمانی باکووری ڕۆژاوای سووریای دەکرد. بۆیە بەڕوونی بڕیاری دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی عەفرین بە ڕەزامەندیی ڕوونی مۆسکۆ درا، هەرچەندە ئەو ڕەزامەندییە ناڕاگەیەندراو بوو. یەکسەر پێش دەستپێکردنی بۆمبارانی ئاسمانی، ڕووسیا چاودێرە سەربازییەکانی لە ناوچەی عەفرین کشاندەوە و بەکردەوە چرای سەوزی بۆ پێشڕەویی تورکیا داگیرساند. ئەم ڕێککەوتنە ستراتیژییە ئاراستەگرتنی تورکیای بەرەو ڕووسیا قووڵتر کردەوە و ئەنکەرەی زیاتر لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتیی ئاستانەدا چەسپاند؛ ئامانجی سەرەکیی سیاسەتی دەرەکیی لە لادانی سەرۆکی سووریا، بەشار ئەسەد، بۆ ڕێگرتن لە فراوانبوونی خاکیی کورد گۆڕی.

بە پێچەوانەوە، ئۆپەراسیۆنەکە پەیوەندییەکانی تورکیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی بە توندی گرژ کرد. واشنتن هاوپەیمانییەکی تاکتیکی قووڵی لەگەڵ هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF) پەرەپێدابوو؛ چەتری ڕێکخراوەییەک کە YPG تێیدا زاڵ بوو و وەک هێزی سەرەکیی زەمینیی خۆی لە هەڵمەتی تێکشکاندنی دەوڵەتی ئیسلامی (ISIS) بەکاری دەهێنا. ویلایەتە یەکگرتووەکان دەستێوەردانەکەی عەفرینی بە سەرنج‌لادانێکی مەترسیدار دەبینی کە شەڕڤانە کوردە گرنگەکانی لە مەیدانی ڕۆژهەڵاتی سووریا دوور دەخستەوە و بەوەش هەلی ڕێکخستنەوەی بە پاشماوەکانی ISIS دەدا. سەرەڕای ئەم ناکۆکییە ستراتیژییانە، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەڕادەیەکی زۆر لە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکەدا تەنها تەماشاکەر بوو؛ بەوەش ڕێگەی بۆ یەکێک لە بەڵگەنامەکراوترین هەڵمەتەکانی ئاوارەکردنی دانیشتوان و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ لە سەردەمی نوێدا خۆش کرد.

2. بیانووی یاسایی و ناکۆکی لەسەر هۆکاری دەستپێکردنی جەنگ

دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە سنووربەزێنەکان بە ناچاری پێویستی بە پاساوی یاسایی لەژێر یاسای نێودەوڵەتیدا هەیە. لە نامەیەکدا کە لە 22ی کانوونی دووەمی 2018 بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان نێردرا (بەڵگەنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان S/2018/53)، تورکیا بەفەرمی ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوونی وەک کردارێکی بەرگری لە خۆ پیشان دا و بەڕوونی پشتی بە ماددەی 51ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەست. هەڵوێستی فەرمیی تورکیا دەیگوت هەڕەشەی تیرۆریزم کە لە سووریاوە سەرچاوە دەگرێت کەم نەبووەتەوە، و ئاماژەی بە زیادبوونێکی بانگەشەکراوی هێرشی ڕۆکێتی و تەقەی بێزارکەر لە ناوچەی عەفرینەوە ئاراستەی پارێزگاکانی هاتای و کیلیس دەکرد. حکومەتی تورکیا دەیگوت وەڵامەکەی هاوڕێژە، حسابکراو و پێویست بوو بۆ بێکاریگەرکردنی تیرۆریستان و دابینکردنی ئاسایشی سنوور.

بەڵام ئەم پاساوە یەکسەر مشتومڕێکی توند و گومانێکی فراوانی لەنێو پسپۆڕانی یاسای نێودەوڵەتی و چاودێرانی مافی مرۆڤدا ورووژاند. جەوهەری ناکۆکییەکە لەسەر ئەوەیە کە ئایا ماددەی 51 دەکرێت دژی گرووپێکی چەکداری نادەوڵەتی جێبەجێ بکرێت کە بەبێ ڕەزامەندیی دەوڵەتێکی سەروەر لە خاکەکەیدا کار دەکات. یاسای نەریتیی نێودەوڵەتی، کە کاریگەرییەکی زۆری لێکدانەوەکانی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان و پێشینە دادوەرییەکانی دادگای دادپەروەریی نێودەوڵەتی (ICJ) لەسەرە، بەشێوەیەکی نەریتی داوا دەکات هێرشێکی چەکداری ئەکتەرێکی نادەوڵەتی تا ڕادەیەک بدرێتە پاڵ دەوڵەتی میواندار، تا مافی بەرگری لە خۆ بجووڵێنێت. لە کەیسە گرنگەکانی وەک Oil Platforms (2003) و Wall Opinion (2004)، ICJ مەرجە دەوڵەت‌تەوەرەکانی بەرگری لە خۆی پاراستووە. تەنانەت لە Armed Activities (Congo v. Uganda)دا، ICJ بە ناڕاستەوخۆ ئاماژەی داوە کە بەرگری لە خۆ دژی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان، ئەگەر هەر ڕێگەپێدراو بێت، تەنها دژی «هێرشە فراوانەکان» پاساوی هەیە.

حوجەتی یاساییی تورکیا زیاتر لاواز بوو بەوەی حکومەتی سووریا هێزەکانی تورکیای بانگهێشتی خاکەکەی نەکردبوو، و ئەنکەرەش بەڵگەی بێگومانی نەدابوو کە دەوڵەتی سووریا نایەوێت یان ناتوانێت هەڕەشەی YPG سنووردار بکات. لەبەر ئەوە، زۆرێک لە شیکارکەرانی یاسا و دەستە نێودەوڵەتییەکان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی بارگرانیی بەڵگەهێنانەوەی پێویست بۆ سەلماندنی داواکارییەکی ماددەی 51 جێبەجێ نەکراوە؛ بەوەش داگیرکردنەکە دەبێتە پێشێلکردنی قەدەغەی بەکارهێنانی هێز کە لە ماددەی 2(4)ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا داڕێژراوە. لە گوتاری نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤدا، دەستێوەردانەکە بەشێوەیەکی فراوان وەک جەنگێکی پێشگیرانە بۆ بەدەستهێنانی خاک و دووبارە پێکهێنانەوەی دانیشتوان وەسف دەکرێت، نەک کردارێکی ڕەوای بەرگری لە خۆ.

3. قۆناغی شەڕ: جەنگی نایەکسان و پێشێلکردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی

جێبەجێکردنی سەربازیی ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون بە نایەکسانییەکی گەورە لە هێزی ئاگر و توانای تەکنەلۆژی ناسراو بوو. هێزە چەکدارەکانی تورکیا ئامرازە ئاسمانییە پێشکەوتووەکان، تۆپخانەی قورس و پیادەی میکانیزەیان بەکار هێنا؛ هاوکار لەگەڵ دەیان هەزار شەڕڤانی عەرەب و تورکمان کە لەژێر چەتری سوپای نیشتمانیی سووریا (SNA) ڕێکخرابوون. SNA، کە وەک هێزی سەرەکیی پیادەی زەمینی کار دەکرد، ژمارەیەکی زۆر لە پێکهاتە جیاوازەکانی لەخۆ دەگرت؛ وەک فیرقەی سوڵتان موراد، فیرقەی حەمزە، بەرەی شام (الجبهة الشامية) و ئەحرار ئەلشەرقییە. لە بەرامبەریاندا YPG و هێزە هاوپەیوەندەکانی SDF بوون، کە سەرەڕای ئەزموونیان لە هەڵمەتی دژی ISIS، توانای بەرگریی دژەفڕۆکە و دژەزرێپۆشی قورسی پێویستیان نەبوو بۆ پاشەکشەپێکردنی سوپایەکی نوێ کە بە چەک و ئامێری ناتۆ تەیار کرابوو.

لە کاتێکدا بەیاننامە فەرمییەکانی تورکیا دەیانگوت ڕێوشوێنی ورد گیراوەتەبەر بۆ خۆپاراستن لە زیانگەیاندن بە مەدەنییەکان و ئۆپەراسیۆنەکە پشت بە ئامانجگرتنی ورد دەبەستێت، واقیعی سەر زەوی، بەو شێوەیەی ڕێکخراوە سەربەخۆکانی مافی مرۆڤ بەڵگەنامەیان کردووە، وێنەیەکی تەواو جیاوازی پیشان دەدا. قۆناغی شەڕ بە پێشێلکاریی فراوانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL) ناسراو بوو، بە تایبەتی لەبارەی بنەماکانی جیاکردنەوە و هاوڕێژەیی.

3.1 تۆپبارانی بێجیاوازی و قوربانییە مەدەنییەکان

لە ماوەی هێرشە دوومانگەکەدا، ناوچە مەدەنییە چڕدانیشتوانەکان، گوندەکان و کەمپەکانی ئاوارەی ناوخۆ بەردەوام و بەبێ جیاوازی بۆمباران کران. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی وردی مەیدانیی ئەنجام دا و سەلماندی کە تەنها لە نێوان 22ی کانوونی دووەم و 21ی شوباتی 2018دا، هێرشە سەربازییەکانی تورکیا لانیکەم 93 مەدەنییان کوشتووە، لەوانە 24 منداڵ، و 313 مەدەنیی دیکەیان بریندار کردووە.

بەکارهێنانی چەکی تەقینەوەی ناورد، وەک تۆپخانەی ڕێنەمایینەکراو، لە ناوچە مەدەنی‌دانیشتوانەکاندا پێشێلکارییەکی گەورەی IHL پێک دەهێنێت. کاریگەرییە وێرانکەرەکانی ئەم ستراتیژییە لە ڕووداوە دیاریکراوەکاندا بەڕوونی دەرکەوتن، کە چاودێرانی مافی مرۆڤ بەڵگەنامەیان کردووە. لە گوندی مەعبەتلی، لێدانێکی تۆپخانەیی سەلمێندراو لە 25ی کانوونی دووەمی 2018، ماڵێکی مەدەنیی بە تەواوی وێران کرد و پێنج ئەندامی یەک خێزانی کوشت، لەوانە سێ منداڵی تەمەن خوار 15 ساڵ. شاهیدان و تیمەکانی پشتڕاستکردنەوەی دیجیتاڵی دڵنیایان کردەوە کە هیچ بارەگایەکی سەربازی یان ئامانجێکی سەربازیی ڕەوا لە دەوروبەرەکەدا نەبووە، و نزیکترین بەرەی چالاکی شەڕ لە سنوور، زیاتر لە 40 کیلۆمەتر دوور بوو.

تاوانی هاوشێوە لە شارۆچکەی جندێرس تۆمار کران، کە تەنها حەوت کیلۆمەتر لە سنووری تورکیاوە دوورە. دانیشتوان باس دەکەن کە چەندین کاتژمێر لەژێر تۆپبارانی بەردەوام و بێجیاوازیدا بوون. ڕاپۆرتەکانی چاودێرە ناوخۆییەکان، لەوانە تۆڕی سووری بۆ مافی مرۆڤ (SNHR) و Airwars، لە کانوونی دووەم و ئازاری 2018دا چەندین ڕووداوی قوربانیی زۆریان لە جندێرس بەڵگەنامە کرد؛ تێیاندا مەدەنییە هەڵاتووەکان بە ئاگرەکانی تۆپخانە لێدران، کە بووە هۆی دەیان کوژراو و وێرانبوونی ژێرخانی مەدەنیی گرنگ، لەوانە نانەواخانەکان. شیکاریی ئاماریی فراوانتری SNHR بۆ ململانێی سووریا لەم ماوەیەدا بارگرانیی گەورەی هێرشەکە دەخاتە ڕوو، بە ئاماژەدان بەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی هەموو لایەنەکان لە سەرانسەری سووریا لە 2018دا بوونە هۆی مردنی نزیکەی 7,000 مەدەنی؛ هێرشەکەی عەفرینیش بەشێکی بەرچاوی لە زیادبوونی ناوچەیی قوربانییەکان لە چارەکی یەکەمی ساڵەکەدا هەبوو.

3.2 بۆمبارانکردنی نەخۆشخانەی عەفرین

ئامانجگرتنی بەئەنقەست یان بێباکانەی دامەزراوە تەندروستییەکان ئاستێکی گرنگی پێشێلکردنی IHLە. نەخۆشخانەکان و کارمەندانی پزیشکی لەژێر پەیماننامەکانی ژنێڤدا دۆخی پاراستنی تایبەتیان هەیە. بەڵام ئەم پاراستنە لە لوتکەی هێرشەکەی عەفریندا بە ئاشکرا پێشێل کرا.

لە 16ی ئازاری 2018، کاتێک هێزەکانی تورکیا و SNA شاری عەفرینیان گەمارۆ دا، نەخۆشخانەی سەرەکیی شارەکە بە بۆمبارانی ئاسمانی لێدرا. بەڵگەنامەکردنە وردەکەی لیژنەی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کۆماری عەرەبیی سووریا (UN COI) لە ڕاپۆرتی A/HRC/44/61دا باسێکی ترسناکی هێرشەکە دەخاتە ڕوو. نزیکەی کاتژمێر 10:30ی شەو، هێرشە ئاسمانییە یەک لە دوای یەکەکان نەخۆشخانەکە و دەوروبەرە نزیکەکەیان لێدا. لێدانە یەکەمەکە تەقینەوەیەکی گەورەی دروست کرد کە دامەزراوەکەی هەژاند، پەنجەرە و دەرگاکانی شکان و ئۆتۆمبێلە مەدەنییە ڕاگیراوەکانی نزیکەکەی سووتاند. لە کاتێکدا کارمەندە پزیشکییە شڵەژاوەکان و مەدەنییەکان لە ژێرزەمین و ژێر قەرەوێڵەکانی نەخۆشخانەدا پەنایان دەگرت، لێدانە دواترەکان ماڵە نیشتەجێبوونە دەوروبەرەکانیان لێدا و زیانی گەورەی پێکهاتەییان بە خودی نەخۆشخانەکە گەیاند.

بۆمبارانەکە ئامێری پزیشکیی گرنگ و ژیان‌ڕزگارکەری وێران کرد و دامەزراوەکەی بە تەواوی لە کار خست، ڕێک لەو کاتەی قوربانییە مەدەنییەکانی گەمارۆی شارەکە لە لوتکەدا بوون. ئامانجگرتنی دامەزراوە تەندروستییە دوورەکان نیشانەیەکی تاریکی ململانێی سووریا بووە، کە زۆرجار وەک ستراتیژییەک بۆ شکاندنی خۆڕاگریی دانیشتوانی گەمارۆدراو و ناچارکردنیان بە تەسلیمبوون یان ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ بەکار هاتووە. بە شێوەیەکی پێشبینی‌کراو، وێرانکردنی نەخۆشخانەی عەفرین بووە هۆی ئاوارەبوونێکی گەورە؛ چونکە مەدەنییەکان کە دەستیان لە هەموو دەستڕاگەیشتنێک بە چاودێریی پزیشکیی فریاکەوتن بڕابوو، هیچ هەڵبژاردەیەکیان نەبوو جگە لە هەڵاتن لە هێزە پێشڕەوەکان.

پێشێلکارییە بەڵگەنامەکراوەکانی IHL لە قۆناغی شەڕدا	ڕووداو و شوێنە دیاریکراوەکان	سەرچاوەکانی بەڵگە و پشتڕاستکردنەوە
تۆپبارانی بێجیاوازی	جندێرس و مەعبەتلی (کانوونی دووەمی 2018)؛ وێرانکردنی ماڵە مەدەنییەکان چەندین میل دوور لە بەرەکانی شەڕ.	ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی؛ Airwars.
قوربانییە مەدەنییە بەکۆمەڵەکان	93 مەدەنی (لەوانە 24 منداڵ) تەنها لە 30 ڕۆژی یەکەمی هێرشەکەدا کوژران.	مانگی سووری کورد؛ ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی.
ئامانجگرتنی ژێرخانی پارێزراو	بۆمبارانکردنی نەخۆشخانەی سەرەکیی عەفرین لە 16ی ئازاری 2018 و وێرانکردنی ئامێری ژیان‌ڕزگارکەر.	ڕاپۆرتی UN COI ژمارە A/HRC/44/61؛ بەڵگەنامەکردنی SNHR.

4. پێکهاتەی حوکمڕانی دوای داگیرکردن و «ئاژاوەی بەئەنقەست پەرەپێدراو»

دوای هەڵوەشانی بەرگرییەکانی YPG، هێزەکانی تورکیا و SNA لە 18ی ئازاری 2018 بەفەرمی شاری عەفرینیان گرت. وەستانی ئۆپەراسیۆنە گەورەکانی شەڕ نیشانەی گواستنەوەی ناوچەکە بوو لە مەیدانێکی چالاکی جەنگ بۆ خاکێکی داگیرکراو. بارودۆخی سیاسی و ئاسایش یەکسەر و بەبنەڕەت دووبارە ڕێکخرایەوە. دامەزراوەکانی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری بەسەرکردایەتیی کورد بە تەواوی هەڵوەشێنرانەوە و سیستەمێکی ئاڵۆز و زۆر پەرتەوازەی چاودێریی سەربازیی تورکیا و دەسەڵاتی میلیشیای نیابەتی جێگەی گرتنەوە.

سەنتەری ئاگربەست بۆ مافە مەدەنییەکان ئەو ژینگە کارگێڕییەی دروست بوو بە گونجاوی وەک دۆخێکی «ئاژاوەی بەئەنقەست پەرەپێدراو» وەسف کردووە. لەبری دامەزراندنی دەزگایەکی ئاسایشی یەکگرتوو و پابەند بە دیسیپلین، کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی بەشە بچووکەکانی عەفرین و گوندە جیاجیاکان بە دەیان پێکهاتەی ڕکابەری SNA سپێردرا کە لە داگیرکردنەکەدا بەشدار بوون. ئەم پێکهاتانە، کە لە بنەڕەتدا وەک سەرداری جەنگی ناوخۆیی کار دەکردن، بۆ زاڵبوون، خاک و سەرچاوە ئابوورییەکان کەوتنە شەڕ لەگەڵ یەکتری؛ ژینگەیەکی لە ڕادەبەدەر مەترسیدار و پێشبینی‌نەکراویان بۆ دانیشتوانە مەدەنییە ماوەکان دروست کرد.

4.1 لکاندنی کارگێڕی و ڕۆڵی پارێزگای هاتای

لە کاتێکدا پێکهاتەکانی SNA هێزی ڕووتی زۆرەملێیان لە سەر زەوی دابین دەکرد، کۆنترۆڵی کارگێڕی و بیروکراتیی ئاستی باڵای عەفرین بە توندی لەگەڵ دەزگای دەوڵەتی تورکیا یەکخرابوو. تورکیا دامەزراوە سوورییە پێشووە کاراکانی بە دەستەگەلێک گۆڕی کە ڕاستەوخۆ بە دەسەڵاتە پارێزگاییەکانی تورکیاوە پەیوەست بوون و لەلایەن ئەوانەوە چاودێری دەکران. بە دیاریکراوی، ناوچەکە خرایە ژێر چەتری کارگێڕیی پارێزگای تورکیی هاتای کە لەتەنیشتیدایە.

پارێزگاری هاتای، ڕەحمی دۆغان، دەسەڵاتێکی بەرچاوی چاودێری و بڕیاردانی لەبارەی ژیانی مەدەنیی عەفرین وەرگرت و بەکردەوە وەک دەسەڵاتی باڵای کۆتایی کار دەکرد. لەژێر سەرپەرشتیی تورکیادا، ئەنجومەنی ناوخۆیی شاری عەفرین (ACLC) دامەزرا بۆ ئەوەی وەک دەستەی سەرەکیی بەڕێوەبردنی ناوخۆیی کار بکات. بەڵام ACLC خۆبەڕێوەبردنی ڕاستەقینەیەکی کەمی هەیە؛ بڕیارە گەورەکانی وەک پێدانی مۆڵەتی بیناسازی بۆ نیشتەجێگە نوێیەکان، دەرکردنی بەڵگەنامەی خاوەندارێتی (Waraqat Takhssiss) و بەڕێوەبردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، پێویستیان بە ڕەزامەندیی نووسینگەی پارێزگاری هاتای هەیە. هەروەها، کەرتە گشتییە بنەڕەتییەکانی وەک تەندروستی، پەروەردە، خزمەتگوزاریی پۆست (PTT) و پەیوەندییە دوورەکان لە ڕووی فیزیکی و پێکهاتەییەوە ڕاستەوخۆ بە تورکیاوە پەیوەست کران؛ بەوەش بناغەی پشتبەستنێکی قووڵی ئابووری و سیاسیی ناوچەکە بە ئەنکەرە دانرا.

5. پێشێلکارییە سیستەماتیکەکانی مافی مرۆڤ و تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی

سپاردنی بەرپرسیارێتییەکانی ئاسایش بە پێکهاتە بێدیسیپلینەکانی SNA، کە لەژێر چەتری پاراستنی سوپای تورکیادا کار دەکردن، کەشێکی هەمیشەیی بێسزا ماندنەوەی دامەزراند. سەرەڕای پابەندییەکانی تورکیا وەک هێزێکی داگیرکەر لەژێر پەیماننامەی چوارەمی ژنێڤدا بۆ دابینکردنی ڕێک و پێکی و ئاسایشی گشتی، ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ شکستی سیستەماتیک، و زۆرجار هاودەستیی چالاکیان، لە ڕێگرتن لە مەودایەکی ترسناکی پێشێلکارییەکان بەڵگەنامە کردووە.

5.1 دەستبەسەرکردنی خۆسەرانە، ونکردنی بەزۆر و ئەشکەنجە

ئەو مەدەنییانەی لە عەفرین ماونەتەوە، بە تایبەتی ئەوانەی ڕەچەڵەکیان کوردە، لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی دەستگیرکردنی خۆسەرانە و ونکردنی بەزۆردا دەژین. بیانووی سەرەکیی ئەم دەستبەسەرکردنانە تۆمەتی پەیوەستبوون بە DAANES، YPG یان PKKە. بەڵام لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە ئەم تۆمەتانە زۆرجار بێبنەمان و دوو ئامانج جێبەجێ دەکەن: سەرکوتکردنی سیاسیی دانیشتوانە کوردەکان و تەنها پارەسەندنەوەی ئابووری بەزۆر.

ڕفاندن بۆ پارەی ئازادکردن بووە سەرچاوەیەکی سەرەکی و سیستەماتیکی داهات بۆ پێکهاتەکانی SNA. گرووپە چەکدارەکان بە ئاسایی مەدەنییەکان دەڕفێنن و لە ناوەندە نهێنییەکانی دەستبەسەرکردندا ڕایاندەگرن تا کەسوکاریان بتوانن بڕە زۆرەملێیە زۆر گەورەکانی پارە بۆ ئازادکردنیان دابین بکەن. ڕاپۆرتێکی گشتگیری 2024ی چاودێریی مافی مرۆڤ (HRW)، بە ناونیشانی «هەموو شتێک بە هێزی چەکە»، ئەم شێوازە بە وردی بەڵگەنامە دەکات و ئاماژە دەدات کە زۆرجار مەدەنییەکان تەنها وەک سزای داواکردنی گەڕاندنەوەی موڵکە دزراوەکانیان دەستبەسەر دەکرێن.

مامەڵەکردن لەگەڵ دەستبەسەرکراوان لەم دامەزراوانەدا بە دڕندەییەکی توند ناسراوە. ئەشکەنجە بەربڵاوە. دەستبەسەرکراوە پێشووەکان شایەتیی دڵتەزێنیان داوە لەبارەی ئەوەی کە لێدانی توند، شۆکی کارەبایی و خراپ مامەڵەکردنی دەروونییان بەسەردا هاتووە. لێکۆڵینەوەکەی HRW، کە پشت بە چاوپێکەوتن لەگەڵ 58 دەستبەسەرکراوی پێشوو و ڕزگاربوو دەبەستێت، دۆزییەوە کە هێزە چەکدارەکانی تورکیا و دەزگا هەواڵگرییەکانی تورکیا تەنها تەماشاکەری بێکردار نەبوون، بەڵکو هاوشانی SNA بەشێوەیەکی چالاک لە جێبەجێکردن و چاودێریی ئەم لێپرسینەوانە و پێشێلکارییانەدا بەشدار بوون.

لە شکستێکی بە تایبەتی ئاشکرای لێپرسینەوەدا، «پۆلیسی سەربازی» ــ هێزێک کە لە 2018دا لەلایەن حکومەتی کاتیی سووریا (SIG) و دەسەڵاتدارانی تورکیاوە بە ڕواڵەت بۆ ڕێگرتن لە پێشێلکارییەکانی پێکهاتەکان و گەڕاندنەوەی ڕێک و پێکی دامەزرا ــ خۆی بە قووڵی لەم تاوانانەدا تێوەگلاوە. بۆ نموونە، کەیسێکی بەڵگەنامەکراو وردەکاریی مەدەنییەک دەخاتە ڕوو کە لە زیندانی مەعڕەتە لەلایەن هەواڵگریی تورکیا و پۆلیسی سەربازیی SNAوە ئەشکەنجە درا؛ ئەوەندە لێدرا تا بە ناڕاستی دانی بەوەدا نا کە تونێلی بۆ SDF دروست کردووە. زیانی جەستەیی ئەوەندە توند بوو کە کەمێک دوای ئازادکردنی تووشی جەڵتەی مێشک بوو و بە هەمیشەیی توانای قسەکردنی لەدەست دا. SNHR هەروەها دەیان کەسی بەڵگەنامە کردووە کە ڕاستەوخۆ بەهۆی ئەشکەنجە لەم ناوەندانەی دەستبەسەرکردندا مردوون.

5.2 توندوتیژیی سێکسی و لەسەر بنەمای ڕەگەز (SGBV)

پێکهاتە داگیرکەرەکان توندوتیژیی سێکسی و لەسەر بنەمای ڕەگەزیان وەک چەک بەکار هێناوە بۆ ترساندنی دانیشتوانی ناوچەکە و سەپاندنی گوێڕایەڵیی کۆمەڵایەتی. ڕاپۆرتەکانی UN COI، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و چاودێرە ناوخۆییەکان SGBV وەک شێوازێکی بەڵگەنامەکراو و بەردەوامی پێشێلکاری لە ناوچەی عەفریندا دەخەنە ڕوو. ژنان و کچان ڕووبەڕووی هەڕەشەی ڕفاندن، دەستدرێژیی سێکسی و هاوسەرگیریی زۆرەملێ لەگەڵ شەڕڤانانی SNA دەبنەوە.

بەهۆی ئەو عەیبە کۆمەڵایەتییە قووڵەی دەوروبەری توندوتیژیی سێکسی و کەشی توندی ترس، ئەم تاوانانە بە ڕادەیەکی زۆر کەمتر لە ڕوودانی ڕاستەقینەیان ڕاپۆرت دەکرێن. بەڵام لێکۆڵینەوە پێکهاتەییەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە SGBV بەئەنقەست بەکار دەهێنرێت بۆ سووکایەتیکردن بە کۆمەڵگەی کورد و ناچارکردنی خێزانەکان بە جێهێشتنی ماڵەکانیان و هەڵاتن لە ناوچەکە. هەروەها، ئەو ژنانەی لە ژیانی گشتی یان چالاکیدا بەشدار دەبن بە دیاریکراوی دەکرێنە ئامانج. لە شوباتی 2024، هیبە حاج عارەف، چالاکوانێکی دیاری مافی ژنان، دوای ئەوەی لەلایەن گرووپە چەکدارەکانی SNAوە خرایە لیستی ڕەش، هەڕەشەی لێکرا و بەردەوام ئازار درا، بە مردوویی (هەڵواسراو) دۆزرایەوە؛ ئەمە مەترسیی لە ڕادەبەدەری سەر ژنانێک پیشان دەدات کە لەژێر داگیرکاریدا لە کۆمەڵگەی مەدەنی چالاکن.

5.3 چەوساندنەوەی ئابووری، تاڵانکردن و دەستبەسەرداگرتنی موڵک

هێزە داگیرکەرەکان بەشێوەیەکی سیستەماتیک ژێرخانی ئابووریی عەفرینیان هەڵوەشاندووەتەوە، تاڵانیان کردووە و داگیریان کردووە بۆ دەوڵەمەندکردنی فەرماندەکانی میلیشیا و بە هەمیشەیی بێبەشکردنی دانیشتوانە ڕەسەنەکان لە سەرچاوەکانی بژێویان. عەفرین ناوچەیەکی کشتوکاڵی زۆر بەپیتە و لە مێژوودا پشتی بە چاندنی داری زەیتوون بەستووە، کە بەپێی خەمڵاندن ژمارەیان 14 ملیۆنە. لە دەستپێکی داگیرکاریی ئازاری 2018ەوە، گرووپەکانی مافی مرۆڤ خەمڵاندوویانە کە نزیکەی سێ لە چوار بەشی (75%) ئەم باخە زەیتوونانە لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە بە توندوتیژی دەستیان بەسەردا گیراوە.

دزییەکە لە ئاستێکی پیشەسازی ڕوودەدات. فەرماندەکانی یاخیبووانی SNA، کە بانگەشە دەکرێت هاوکار لەگەڵ ئەفسەرانی تورکیا کار دەکەن، ڕاستەوخۆ دەستیان بەسەر 140 لە 300 کارگەی ڕۆنی زەیتوونی ناوچەکە و هەروەها دامەزراوەکانی بەرهەمهێنانی سابوون و پیرێندا گرتووە. گرووپە چەکدارەکان هەروەها بۆ قازانج دەستیان داوەتە خراپکردنی کارەساتباری ژینگە؛ زیاتر لە 23,500 داری زەیتوون و دەیان هەزار داری دارستانیان بڕیوە یان سووتاندووە، بۆ بڕینی نایاسایی دار و پاککردنەوەی زەوی بۆ نیشتەجێگەکان.

لە ئاستی مەدەنییەکاندا، تاڵانکردنی فراوانی ماڵ، دوکان و موڵکی کەسی لە هەموو شوێنێک هەیە. دانیشتوانە ئاوارەکان کە هەوڵی گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان دەدەن، زۆرجار دەبینن شەڕڤانانی SNA یان خێزانە دووبارە نیشتەجێکراوەکان ماڵەکانیانیان گرتووە. پێکهاتەکانی وەک فیرقەی سوڵتان سولەیمان شا (بە فەرماندەیی محەمەد ئەلجاسەم) پارە بە بیانووی پاراستن لە خەڵک دەسەننەوە، باجی قورس بەسەر کشتوکاڵکارە ماوەکانی زەیتووندا دەسەپێنن و غەرامەی زۆرەملێ لە نێوان $2,000 و $5,000 لە خێزانە ئاوارەکان دەسەنن کە دەیانەوێت بگەڕێنەوە. ئەو کەسانەی بوێریی تۆمارکردنی سکاڵای فەرمی بۆ قەرەبووی موڵک یان گەڕاندنەوەی دەکەن، ڕووبەڕووی کردەوەی توندی تۆڵەسەندنەوە دەبنەوە، لەوانە هەڕەشە، لێدان و ڕفاندن.

6. ئەندازیاریی دانیشتوان و سیاسەتی بەترککردن

لەوانەیە قووڵترین، حسابکراوترین و ناگەڕێندرێترین لێکەوتەی ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون گۆڕینی بەئەنقەستی پێکهاتەی دانیشتوان و کولتووری ناوچەی عەفرین بێت. ئەم پرۆسەیە بە تەواوی لە چوارچێوەی تیۆریی «داگیرکاریی سەربازیی گۆڕانکاری‌هێنەر» و ئەندازیاریی دانیشتوان بە ئاراستەکردنی دەوڵەتدا دەگونجێت.

پێش داگیرکردنی 2018، زۆرینەیەکی زۆری دانیشتوانی عەفرین کورد بوون. دوای هێرشە سەربازییەکە، کە ئاوارەکردنی زۆرەملێی زیاتر لە 300,000 مەدەنیی لێکەوتەوە، ڕێژەی کورد لە دانیشتواندا بۆ خوار 30% دابەزی. ئەم گۆڕانەی پێکهاتەی دانیشتوان تەنها لێکەوتەیەکی ناخۆشی ململانێی چەکداری نییە؛ بەڵگەکان بەهێزی ئاماژە دەدەن کە ستراتیژییەکی بەئەنقەست و پاڵپشتیکراو لەلایەن دەوڵەتەوەیە، کە بۆ گۆڕینی هەمیشەیی پێکهاتەی نەتەوەیی ناوچە سنوورییەکە داڕێژراوە. ستراتیژییەکە پشت بە دوو ستوونی پەیوەست بە یەکتری دەبەستێت: ڕێگرتنی چالاک لە گەڕانەوەی کورد بە توندوتیژیی بەردەوام و دەستبەسەرداگرتنی موڵک، و هێنان و نیشتەجێکردنی سیستەماتیکی دانیشتوانی عەرەب و تورکمان لە بەشەکانی دیکەی سووریاوە.

6.1 نیشتەجێگەکانی پاڵپشتیکراو لەلایەن دەوڵەتەوە و هاودەستیی مرۆیی

بۆ چەسپاندنی ئەم گۆڕانەی دانیشتوان، دەسەڵاتدارانی تورکیا بە هەماهەنگی لەگەڵ SNA چاودێریی دروستکردنی کۆمەڵگە گەورە و فەرمییەکانی نیشتەجێبوونیان کردووە. ئەم نیشتەجێگانە تەنها بۆ نیشتەجێکردنی خێزانەکانی شەڕڤانانی SNA و پەنابەران و ئاوارە ناوخۆییە عەرەب و تورکمانەکان تەرخان کراون و بەشێوەیەکی پێکهاتەیی ڕێگە لە گەڕانەوەی دانیشتوانە ڕەسەنە کوردەکان دەگرن.

لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیری ڕێکخراوی سوورییەکان بۆ ڕاستی و دادپەروەری (STJ) میکانیزمەکانی ئەم سیاسەتی نیشتەجێکردنەی ئاشکرا کرد. ئەم پڕۆژە فراوانەکانی نیشتەجێبوون زۆرجار لەسەر ئەو زەوییانە دروست دەکرێن کە بەزۆر لە خاوەنە کوردەکانیان داگیر کراون، یان لەسەر وێرانەکانی گوندە کوردە وێرانکراوەکان. نموونەیەکی زۆر ڕاگەیەندراو گوندی «کوێت ئەلڕەحمە»یە؛ کۆمەڵگەیەکی گەورەی نیشتەجێبوون کە لە بناری جەبەل ئەلئەحلام (چیای خەونەکان) دروست کراوە. ئەم نیشتەجێگەیە ڕاستەوخۆ لە شوێنی گوندە کوردەکەی خەڵتە/خالیدییە دروست کرا، کە لە کاتی داگیرکردنەکەدا شەڕی توندی تێدا ڕوویدا.

دروستکردنی ئەم نیشتەجێگانە دینامیکێکی زۆر نیگەرانکەر ئاشکرا دەکات: هاودەستیی ڕێکخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان لە ئاسانکردنی ئەندازیاریی دانیشتوان. پارەی پڕۆژەکانی وەک کوێت ئەلڕەحمە زۆرجار لە ڕێکخراوە فریاگوزارییەکانەوە دابین دەکرێت کە لە دەوڵەتەکانی کەنداو، لەوانە قەتەر و کوێت، بنکەیان هەیە؛ هەروەها لە ڕێکخراوە ناحکومییە فەلەستینییەکان (وەک ئەجنادەین) و دامەزراوەی یارمەتیی مرۆیی تورکیا (IHH).

ئەم ڕێکخراوانە بە بیانووی یارمەتیدانی ڕزگاربووانی بوومەلەرزە یان دابینکردنی نیشتەجێبوون بۆ ئاوارە ناوخۆییەکان کار دەکەن و ملیۆنان دۆلار ئاراستەی پڕۆژەی بیناسازی دەکەن کە ئاوارەبوونی کۆمەڵگەی کورد بە هەمیشەیی دەچەسپێنن. ACLC و پارێزگاری هاتای، ڕەحمی دۆغان، مۆڵەتە پێویستەکانی بیناسازی و Waraqat Takhssiss (کاغەزەکانی تەرخانکردن) دابین دەکەن تا ئەم موڵکانە ڕەوا بکەن؛ بەوەش بە سەرکەوتوویی زەوییە دزراوەکان لەژێر ڕواڵەتی یارمەتیی مرۆیی نێودەوڵەتیدا ڕەوا پیشان دەدەن.

6.2 «بەترککردنی» ژیانی کارگێڕی و کولتووری

هاوتەریب لەگەڵ ئاوارەکردنی جەستەیی دانیشتوان، دەسەڵاتە داگیرکەرەکان بەرنامەیەکی گشتگیری سڕینەوەی کولتوور و توانەوەی زۆرەملێیان دەست پێکردووە، کە بەشێوەیەکی فراوان بە «بەترککردن» ناودەبرێت. ئامانجی گشتی ئەوەیە ناوچەکە لە ڕەگە مێژووییە سووری-کوردییەکانی داببڕن و لە ڕووی کولتووری، ئابووری و کارگێڕییەوە لە کۆماری تورکیادا یەکبخەن.

سەرکوتکردنی زمانی و پەروەردەیی: زمانی کوردی بەشێوەیەکی سیستەماتیک پەراوێز خراوە و لە بوارە فەرمییەکانی کارگێڕیدا قەدەغە کراوە. پرۆگرامەکانی خوێندن بە تەواوی گۆڕدراون؛ ئێستا قوتابخانەکان خوێندن بەشێوەیەکی سەرەکی بەترکی و عەرەبی دەسەپێنن. ناوی کوردیی شەقام و گوند و تابلۆ گشتییەکان لابراون و هاوتا تورکی یان عەرەبییەکان جێگەیان گرتوونەتەوە. هەروەها، خوێندنی باڵا بە تورکیاوە بەستراوەتەوە، و قوتابخانەی نوێی پزیشکی و پیشەیی لە ناوچەکەدا کراونەتەوە کە ڕاستەوخۆ سەر بە زانکۆی غازیعەنتەبن.

لکاندنی ئابووری: ئابووریی عەفرین بەزۆر لەگەڵ ئابووریی تورکیا هاوتەریب کراوە. داڕمانی لیرەی سووریا هەلێکی دابین کرد بۆ حکومەتی کاتیی سووریا و ژوورە بازرگانییە پاڵپشتیکراوەکانی تورکیا تا بەکارهێنانی زۆرەملێی لیرەی تورکیا بۆ هەموو مامەڵەکان پاڵ پێوە بنێن. ئەم یەکخستنە داراییە بە دامەزراندنی لقەکانی خزمەتگوزاریی پۆستی تورکیا (PTT) لە سەرانسەری ناوچەکە ئاسان کرا، کە ئابووریی ناوخۆیی بە تەواوی پشتبەستوو بە سیاسەتی پارەیی تورکیا کرد.

سڕینەوەی کولتوور و وێرانکردنی میرات: دەربڕینی گشتیی کولتووری کورد بە توندوتیژی سەرکوت دەکرێت. بەرجەستەبوونێکی تراژیدیی ئەمە لە ئازاری 2023دا ڕوویدا، کاتێک چەکدارانی SNA لە پێکهاتەی جەیش ئەلشەرقییە تەقەیان لە خێزانێکی کورد کرد کە لە جندێرسدا جەژنی نەریتیی نەورۆز (سەری ساڵی کوردی)یان دەگێڕا، و چوار مەدەنییان بە خوێنساردی کوشت. جگە لەوە، هێزە داگیرکەرەکان دەستیان داوەتە وێرانکردنی بەئەنقەستی یادەوەریی مێژوویی؛ لانیکەم 17 شوێنی میراتی شوێنەوارناسی و ئایینییان کردووەتە ئامانج، بە بۆڵدۆزەر ڕووخاندوویانە و تاڵانیان کردوون، لەوانە زیارەتگاکانی ئێزدی و عەلەوی، تا بەڵگە فیزیکییەکانی ناسنامە فرەچەشنەکەی ناوچەکە پێش داگیرکردن بسڕنەوە.

7. تۆڕی لێکۆڵینەوە فەرمییەکان و میکانیزمەکانی لێپرسینەوە

سەرەڕای مەترسییە سروشتییەکانی چاودێریکردنی ناوچەیەکی داگیرکاریی چالاک، ناڕوونیی ململانێکە ڕێگری لە بەڵگەنامەکردنی ورد نەکردووە. لەنێو دەستە پێشەنگە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤدا یەکڕاییەک لەبارەی سروشتی سیستەماتیک و ڕێکخراوی ئەو تاوانانە دروست بووە کە لە عەفریندا ئەنجام دراون.

7.1 بەڵگەنامەکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان

لیژنەی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کۆماری عەرەبیی سووریا (COI) وەک دەستەی سەرەکیی نێودەوڵەتیی لێکۆڵینەوە کار کردووە. لە چەندین ڕاپۆرتی گشتگیردا، لەوانە A/HRC/39/65، A/HRC/44/61 و A/HRC/57/86، COI پێشێلکارییە توندەکانی یاسای نێودەوڵەتیی بە وردی خستووەتە ڕوو، لەوانە تاوانەکانی جەنگ وەک تاڵانکردن، بارمتەگرتن، ئەشکەنجە و هێرشی بێجیاوازی. COI بەڕوونی گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی هێزەکانی SNA نزیکەی بە تەواوی بەبێ سزا ماندنەوە کار دەکەن، و تورکیا کە وەک هێزی داگیرکەر کۆنترۆڵی کاریگەر دەکات، بەردەوام لە جێبەجێکردنی پابەندییە یاساییەکانی لەژێر پەیماننامەی چوارەمی ژنێڤدا بۆ دابینکردنی ڕێک و پێکیی گشتی و پاراستنی دانیشتوانە مەدەنییەکان شکستی هێناوە.

ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییە پێشەنگەکان دۆزینەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانیان پشتڕاست کردووەتەوە و پەرەیان پێداوە. چاودێریی مافی مرۆڤ (HRW) لە ڕاپۆرتە بنەڕەتییەکەی ساڵی 2024دا چاوپێکەوتنی لەگەڵ 58 قوربانی و شاهید کرد و بەبێ گومان گەیشتە ئەو ئەنجامەی هێزە چەکدارەکانی تورکیا و کارمەندانی هەواڵگری بەشێوەیەکی چالاک هاوشانی نیابەتییەکانیان لە SNA لە جێبەجێکردن و چاودێریی پێشێلکارییەکاندا بەشدارن. ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بەڵگەی تۆمەتبارکەری لەبارەی ڕۆڵی گرووپە هاوپەیمانەکانی تورکیا لە ونکردنی بەزۆر، دەستبەسەرکردنی خۆسەرانە و گرتنی سەربازیی قوتابخانە مەدەنییەکان بڵاو کردووەتەوە.

لە ئاستی ناوچەییدا، چاودێرە پسپۆڕەکانی مافی مرۆڤ وەک سەنتەری ئاگربەست بۆ مافە مەدەنییەکان، سوورییەکان بۆ ڕاستی و دادپەروەری (STJ) و تۆڕی سووری بۆ مافی مرۆڤ (SNHR) میکانیزمە وردەکانی دزینی موڵک و ئەندازیاریی دانیشتوانیان نەخشەکێش کردووە. ڕاپۆرتەکانیان تێکەڵەیەک لە شایەتیی مەیدانیی قوربانییان، شیکردنەوەی بەڵگەنامە ساختەکانی موڵک و وێنەی مانگی دەستکردی ورد بەکار دەهێنن بۆ دابینکردنی بەڵگەی ڕەتنەکراوەی دروستکردنی نیشتەجێگە نایاساییەکان و وێرانکردنی میراتی کولتووری.

7.2 هەوڵدان بۆ دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی

سەرەڕای بڕی زۆر گەورەی بەڵگەکان، ڕێگە نەریتییەکانی دادپەروەریی نێودەوڵەتی بەربەستدار ماونەتەوە. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕووی کارکردنەوە پەک کەوتووە؛ واقیعە جیۆپۆلەتیکییەکان و بەکارهێنانی دووبارەی مافی ڤیتۆ لەلایەن فیدراسیۆنی ڕووسیا و چینەوە ڕێگەیان لە هەموو هەوڵەکانی ڕەوانەکردنی دۆخی سووریا بۆ دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) گرتووە. هەروەها، نە سووریا و نە تورکیا واژۆکەری پەیماننامەی ڕۆما نین؛ ئەمەش مەودای دەسەڵاتی دادوەریی ڕاستەوخۆی ICC بە توندی سنووردار دەکات.

لە بەرامبەر ئەم بەربەستە دامەزراوەییەدا، داکۆکیکەرانی مافی مرۆڤ و کارمەندانی یاسا زیاتر و زیاتر ڕوویان لە بنەمای یاساییی دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی کردووە. ئەم بنەمایە دەسەڵات بە دادگا نیشتمانییەکان دەدات بۆ دادگاییکردنی تاکەکان بەهۆی تاوانە گەورە نێودەوڵەتییەکان (وەک تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جینۆساید)، بەبێ گوێدان بە شوێنی ئەنجامدانی تاوانەکان یان ڕەگەزنامەی ئەنجامدەران یان قوربانییان.

لە هەنگاوێکی گرنگی یاسایی لە کانوونی دووەمی 2024دا، سەنتەری ئەورووپی بۆ مافە دەستوورییەکان و مافی مرۆڤ (ECCHR) بە هاوبەشی لەگەڵ STJ و شەش ڕزگاربووی سووری سکاڵایەکی گشتگیری تاوانییان لە نووسینگەی دادستانی گشتیی فیدراڵی ئەڵمانیا تۆمار کرد. بە بەکارهێنانی چوارچێوە بەهێزەکەی کۆدی ئەڵمانی بۆ تاوانەکانی دژی یاسای نێودەوڵەتی (CCAIL)، سکاڵاکە داوای لێکۆڵینەوەیەکی پێکهاتەیی لە تاوانەکانی جەنگ و دژ بە مرۆڤایەتی دەکات کە میلیشیا لایەنگرەکانی تورکیا لە عەفریندا ئەنجامیان داون.

ئەم تۆمارکردنە یاساییە گەشەسەندنێکی گرنگی هەوڵەکانی لێپرسینەوەی سووریا پیشان دەدات. لە کاتێکدا دادگا ئەورووپییەکان پێشتر کەیسیان دژی بەرپرسانی ڕژێمی ئەسەد و ئەندامە کاراکانی ISIS بەدوادا چووە، ئەو تاوانە دڕندانەی میلیشیا ئیسلامییە پاڵپشتیکراوەکانی تورکیا دژی دانیشتوانی کورد ئەنجامیان داون، لە مێژوودا «خاڵێکی نادیار»ی دادوەریی نێودەوڵەتی ماونەتەوە. پەڕگەی ECCHR دەیەوێت بە ئامانجگرتنی فەرماندە دیاریکراوەکانی SNA و سەلماندنی بەرپرسیارێتیی یاساییی دەسەڵاتە داگیرکەرەکان ئەمە ڕاست بکاتەوە، تا دڵنیا بێت پێکهاتەی بێسزا ماندنەوە لە عەفرین لە کۆتاییدا دەخرێتە ژێر پشکنینی یاسایی.

8. وەڵام و ئیدانە دیپلۆماسییە نێودەوڵەتییەکان

وەڵامی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون و داگیرکاریی هەشت‌ساڵەی دوای ئەو، بە تێکەڵەیەکی ناجێگیری ئیدانەی گوتاری، پراگماتیزمی جیۆپۆلەتیکی و هاوپەیمانیی گۆڕاو ناسراو بووە.

یەکێتیی ئەورووپا: یەکێتیی ئەورووپا بەهێزترین هەڵوێستی دامەزراوەیی دژی دەستێوەردانەکە گرتووە. لە بڕیارێکی گرنگدا کە لە ئازاری 2021 پەسەند کرا، پەرلەمانی ئەورووپا بەفەرمی و بەبێ گومان ئامادەبوونی سەربازیی تورکیای لە باکووری سووریا بە «داگیرکاریی نایاسایی» ناوزەد کرد. بڕیارەکە بە توندی کردەوەکانی حکومەتی تورکیای ئیدانە کرد و گواستنەوەی ناڕەوای پەنابەرە سوورییەکان بۆ عەفرینی وەک هەوڵێکی بەئەنقەست بۆ گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتوانی ناوچەکە ڕیسوا کرد. پەرلەمان بەڕوونی پاساوە یاساییەکەی ئەنکەرەی ڕەت کردەوە و ڕایگەیاند «نیگەرانییەکانی ئاسایش ناتوانن پاساو بۆ کردەوەی سەربازیی یەکلایەنە لە وڵاتێکی بیانی بهێننەوە».

فەڕەنسا: حکومەتی فەڕەنسا بە سەرکردایەتیی سەرۆک ئێمانوێل ماکرۆن، لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنەکەوە وەک یەکێک لە ڕەخنەگرە دەنگبەرزەکانی دەرکەوت. ماکرۆن بە ئاشکرا هۆشداریی دا بە ئەنکەرە کە هێرشەکەی عەفرین وەک «بیانوو بۆ داگیرکردنی سووریا» بەکار نەهێنێت. سەرۆکی فەڕەنسا جەختی کردەوە کە هەرچەندە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم ئامانجێکی ڕەوایە، بەڵام «هەرگیز ناکرێت بەبێ یاسا جێبەجێ بکرێت» و «هەموو ژیانەکان بەهای یەکسانیان هەیە». لە پەیوەندییە ڕاستەوخۆ و گرژەکانیدا لەگەڵ سەرۆک ئەردۆغان، ماکرۆن پێداگریی کرد کە ئاگربەستی 30 ڕۆژەی نەتەوە یەکگرتووەکان کە بۆ سووریا پەسەند کرابوو، ئۆپەراسیۆنی عەفرینیش دەگرێتەوە؛ لێکدانەوەیەکی یاسایی کە تورکیا بە توندی ڕەتی کردەوە و بووە هۆی گرژیی بەرچاوی پەیوەندییە دوولایەنەکانی نێوان دوو هاوپەیمانەکەی ناتۆ.

ویلایەتە یەکگرتووەکان: هەڵوێستی دیپلۆماسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانێکی بەرچاوی بەخۆوە بینی؛ گرژیی نێوان پابەندییەکانی ناتۆی بەرامبەر بە تورکیا و هاوبەشیی تاکتیکیی لەگەڵ SDF ڕەنگ دەدایەوە. لە دەستپێکی سەرەتاییی ئۆپەراسیۆنەکە لە 2018دا، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا و پێنتاگۆن وەڵامێکی تا ڕادەیەک دوودڵیان دا؛ دانیان بە «نیگەرانییە ڕەواکانی ئاسایشی» تورکیادا نا، لە هەمان کاتدا داوای خۆڕاگرتن و خۆپاراستن لە قوربانیی مەدەنییان کرد.

بەڵام کاتێک ئاستی تاوانە دڕندانەکان ڕەتنەکراوە بوو، هەڵوێستی ئەمریکا بەڕادەیەکی زۆر توندتر بوو. لە ساڵەکانی ڕابردوودا، ڕاپۆرتە ساڵانە وڵاتییەکانی وەزارەتی دەرەوە لەبارەی کردارەکانی مافی مرۆڤ، بە گشتگیری و بەڕوونی کوشتنە خۆسەرانەکان، ئەشکەنجەی سیستەماتیک، دەستبەسەرداگرتنی موڵک و گۆڕانەکانی دانیشتوانی داڕێژراو لەلایەن SNAوە لە عەفرینیان بەڵگەنامە کردووە؛ بەشێوەیەکی ڕەخنەگرانە ئاماژەیان بە بەشداربوونی ڕاستەوخۆ و هاودەستیی هێزە هەواڵگرییەکانی تورکیا لەم پێشێلکارییانەدا کردووە.

ئەڵمانیا: لە ئەڵمانیا، هێرشەکەی عەفرین یەکسەر قەیرانێکی سیاسیی ناوخۆیی لەبارەی هەناردەکردنی چەک ورووژاند. بەڵگەی وێنەیی دەرکەوت کە هێزەکانی تورکیا لە کاتی داگیرکردنی ناوچە کوردەکەدا تانکی سەرەکیی شەڕی لیۆپارد 2ی دروستکراوی ئەڵمانیایان بەکار دەهێنا. ئەمە تووڕەییەکی زۆری گشتیی لێکەوتەوە، بەهۆی یاسا توندەکانی ئەڵمانیا لەبارەی هەناردەکردنی ئامێری سەربازی بۆ ناوچە چالاکەکانی ململانێ.

هەرچەندە ڕاپۆرتە ناوخۆییەکانی پەرلەمانی ئەڵمانیا لە ڕووی تەکنیکییەوە گەیشتنە ئەو ئەنجامەی بەکارهێنانی تانکەکان مەرجە دیاریکراوەکانی بەکارهێنەری کۆتاییی پێشێل نەکردووە ــ بەهۆی ڕێککەوتنێکی هاوکاریی سەربازیی 2009 کە سنووردارکردنە پێشووەکانی بەکارهێنانی تانکەکان دژی گرووپە کوردەکان لابردبوو ــ وێنەی بەکارهێنانی چەکی ئەڵمانیا دژی مەدەنییەکان فشاری سیاسیی گەورەی لێکەوتەوە. لەبەر ئەوە، حکومەتی ئەڵمانیا ناچار بوو بە شێوەیەکی کاتی گرێبەستە پڕقازانجەکانی نوێکردنەوەی تانک لەگەڵ پیشەسازیی بەرگریی تورکیا ڕابگرێت.

هەڵوێستی فەرمیی تورکیا: کۆماری تورکیا بە بەردەوامی و بە توندی هەموو ئیدانە نێودەوڵەتییەکان، ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و لێکۆڵینەوەکانی ڕێکخراوە ناحکومییەکانی ڕەت کردووەتەوە. وەزارەتی دەرەوەی تورکیا بە ئاسایی بەیاننامەی ڕۆژنامەوانی دەردەکات و تۆمەتەکانی ئەندازیاریی دانیشتوان، تاوانی جەنگ و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ بە «بێبنەما»، «ناپەیوەندیدار» و «دوور لە ڕاستی» دادەنێت. ئەنکەرە بە شێلگیری چیرۆکێکی فەرمی دەپارێزێت کە ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون تەنها ئۆپەراسیۆنێکی دژەتیرۆریزم بووە و بەگوێرەی یاسای نێودەوڵەتی ئەنجام دراوە، و ئامادەبوونی بەردەوامی لە عەفرین هێزێکی پێویستی جێگیرکەرە کە یارمەتیی مرۆیی و ئاسایش بۆ سوورییە ئاوارەکان دابین دەکات. دەسەڵاتدارانی تورکیا دروستکردنی نیشتەجێگەکانی وەک کوێت ئەلڕەحمە وەک گەشەپێدانی خیرخوازی ژێرخان بۆ قوربانییەکانی ململانێکە پیشان دەدەن، نەک وەک ئەندازیاریی دانیشتوان.

9. یەکخستنی تاوانەکانی جەنگ، بەڵگەکان و کردارە نێودەوڵەتییەکان

خشتەی خوارەوە داتای فراوانی کۆکراوە لەلایەن کۆمەڵگەی چاودێریی نێودەوڵەتییەوە یەکدەخات؛ تاوانە دیاریکراوەکانی جەنگ و پێشێلکارییەکانی IHL لە عەفرین پۆلێن دەکات و لەگەڵ سەرچاوە سەرەکییەکانی بەڵگە و کردارە یاسایی و دیپلۆماسییە نێودەوڵەتییە هاوتاکان پێکەوەیان دەخات.

پۆلی پێشێلکاری / تاوانی جەنگ	بەرجەستەبوونە دیاریکراوەکان لە ناوچەی عەفرین	سەرچاوە سەرەکییەکانی بەڵگە و بەڵگەنامەکردن	کرداری یاسایی نێودەوڵەتی و ئیدانەی دیپلۆماسی
هێرشی بێجیاوازی و ئامانجگرتنی مەدەنییەکان	تۆپبارانی بەردەوامی ناوچە چڕدانیشتوانەکان (جندێرس، مەعبەتلی)؛ بۆمبارانکردنی نەخۆشخانەی عەفرین لە 16ی ئازاری 2018.	ڕاپۆرتی UN COI (A/HRC/44/61)؛ ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی؛ SNHR.	بڕیاری پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا لە ئیدانەکردنی کرداری سەربازیی یەکلایەنە؛ سەرزەنشتی دیپلۆماسیی حکومەتی فەڕەنسا.
ئەشکەنجە، مامەڵەی دڕندانە و کوشتن	ئەشکەنجەی بەربڵاو لە دامەزراوەکانی وەک زیندانی مەعڕەتە؛ کوشتنی دەرەوەی دادگا؛ بەشداربوونی چالاکی «پۆلیسی سەربازیی» SNA و هەواڵگریی تورکیا.	ڕاپۆرتی HRW بۆ 2024؛ ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا؛ SNHR.	سکاڵای تاوانیی ECCHR کە پشت بە دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی لەژێر CCAILی ئەڵمانی دەبەستێت.
دەستبەسەرکردنی خۆسەرانە و ونکردنی بەزۆر	ڕفاندنی فراوان بۆ پارەی ئازادکردن؛ ئامانجگرتنی مەدەنییە کوردەکان بەهۆی پەیوەندیی بانگەشەکراویان بە DAANES/YPG بۆ پارەسەندنەوە بەزۆر.	ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی؛ سەنتەری ئاگربەست بۆ مافە مەدەنییەکان.	بە گشتگیری لەو لێکۆڵینەوە پێکهاتەییانەدا باس کراوە کە پێشکەشی دادستانی گشتیی فیدراڵی ئەڵمانیا کراون.
تاڵانکردن و چەوساندنەوەی ئابووری	دەستبەسەرداگرتنی توندوتیژانەی 75%ی باخە زەیتوونەکانی ناوچەکە؛ دەستبەسەرداگرتنی 140 کارگەی ڕۆنی زەیتوون؛ سەپاندنی باجی زۆرەملێ بەسەر گەڕاوەکاندا.	لێکۆڵینەوەکانی STJ؛ HRW؛ UN COI.	وەک پێکهاتەیەکی بنەڕەتیی سکاڵای دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی لەبارەی بێبەشکردنی مەدەنییەکان لە سەرچاوەکانی بژێویان خراوەتە ناو سکاڵاکە.
ئاوارەکردنی زۆرەملێ و ئەندازیاریی دانیشتوان	دەرکردنی زیاتر لە 300,000 کوردی ڕەسەنی ناوچەکە؛ دروستکردنی نیشتەجێگەی عەرەب/تورکمان بە پاڵپشتیی دەوڵەت (بۆ نموونە کوێت ئەلڕەحمە) لەسەر زەویی دزراو.	STJ؛ سەنتەری ئاگربەست؛ SJAC.	پەرلەمانی یەکێتیی ئەورووپا بەڕوونی گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتوان و داگیرکاریی نایاسایی ئیدانە دەکات؛ UN COI جەخت لە شکستی ڕێگەدان بە گەڕانەوە دەکاتەوە.
سڕینەوەی کولتوور (بەترککردن)	قەدەغەکردنی زمانی کوردی لە کارگێڕی/قوتابخانەکان؛ کوشتنی ئامانجدار لە ئاهەنگەکانی نەورۆز؛ وێرانکردنی 17 شوێنی میراتی مێژوویی/ئایینی.	پەڕگەی ECCHR؛ STJ؛ پەیمانگای کلینگێندال.	ئیدانەی فراوانی ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکان لەبارەی سڕینەوەی بەئەنقەستی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینیی کەمینەکان.

10. ئەنجامگیریی شیکاری

ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون و داگیرکاریی دوای ئەو، کە هێشتا لە ناوچەی عەفرین بەردەوامە، نموونەیەکی دیاریکەری جەنگی نایەکسانی نوێ پێک دەهێنن؛ تێیدا سەرکەوتنی سەربازیی باو بەبێ پچڕان دەگوازرێتەوە بۆ هەڵمەتێکی سیستەماتیکی ئەندازیاریی دانیشتوان و کولتوور. داتا گشتگیرە کۆکراوەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ و چاودێرە ناوچەییەکان بە دڵنیایی پیشان دەدات کە ئەو پێشێلکارییانەی مافی مرۆڤ کە لە عەفریندا ڕوودەدەن، لێکەوتە تراژیدی و ڕێکەوتییەکانی جەنگ نین. بەڵکو ئەنجامە مەبەستدارەکانی سیستەمێکی ڕێکخراوی حوکمڕانین کە بۆ گۆڕینی هەمیشەیی واقیعی کۆمەڵایەتی و سیاسی، ئابووری و نەتەوەیی باکووری سووریا داڕێژراوە.

بەکارهێنانی ستراتیژیی میلیشیای نیابەتی ــ سوپای نیشتمانیی سووریا ــ ڕێگە بە هێزی داگیرکەر دەدات پەردەیەکی سەرپێیی بۆ ڕەتکردنەوەی باوەڕپێکراوی بەشداربوونی خۆی بپارێزێت. بەڵام یەکخستنی قووڵی کارگێڕیی عەفرین لەناو دەزگای دەوڵەتی تورکیادا، کە چاودێریی ڕاستەوخۆی پارێزگای هاتای، سەپاندنی لیرەی تورکیا، هاوتەریبکردنی سیستەمی پەروەردە و ئامادەبوونی هەماهەنگکراوی هەواڵگریی تورکیا لە ناوەندە نهێنییەکانی دەستبەسەرکردندا بەڵگەی بۆ دەهێننەوە، تورکیا لە ڕووی یاسایی، سیاسی و ئەخلاقییەوە وەک هێزی داگیرکەر لەژێر پابەندییەکانی پەیماننامەی چوارەمی ژنێڤدا بەرپرسیار دەکات.

هەروەها، لێکۆڵینەوەی کەیسی عەفرین لاوازییەکی گرنگی تۆڕی مرۆیی جیهانی ئاشکرا دەکات. ئاراستەکردنی پارەی فریاگوزاریی نێودەوڵەتی لە دەوڵەتەکانی کەنداو و ڕێکخراوە ناحکومییەکانی دیکەوە بۆ دروستکردنی نیشتەجێگە لەسەر زەویی دزراوی کورد، پیشان دەدات چۆن دەستپێشخەرییە ڕواڵەت‌خیرخوازەکانی «بنیاتنانەوە» و «فریاگوزاریی ئاوارەی ناوخۆ» دەکرێت بۆ مەبەستی دیکە بەکار بهێنرێن و ببنە چەکێک بۆ چەسپاندنی تاوانەکانی جەنگ، بە تایبەتی تاوانی ئاوارەکردنی زۆرەملێ و ئەندازیاریی دانیشتوان.

لە کۆتاییدا، پەککەوتنی جیۆپۆلەتیکی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەبێتە هۆی ئەوەی لە ئێستادا لێپرسینەوەی نێودەوڵەتی بۆ تاوانە دڕندانەکانی ئەنجامدراو لە عەفرین نەکرێت لە ڕێگەی دادگا فرەلایەنە نەریتییەکانی وەک دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە بەرەوپێش بچێت. لەبەر ئەوە، پشتبەستن بە بنەمای دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی ــ کە ڕێکخراوەکانی وەک ECCHR و STJ لە دادگا نیشتمانییە ئەورووپییەکاندا داکۆکیی لێ دەکەن ــ گونجاوترین، و لەوانەیە تەنها، ڕێگەی دادپەروەریی گواستنەوە دەمێنێتەوە. تا ئەم میکانیزمە یاساییە داهێنەرانە ئەنجامی کردەیی دادگاییکردن بەرهەم نەهێنن و فشاری دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی لە ئیدانەی گوتاری تێنەپەڕێت، پێکهاتەی بێسزا ماندنەوە لە عەفرین بەردەوام دەبێت و جێگۆڕکێی دانیشتوان و سڕینەوەی کولتووری یەکێک لە ناوچە مێژووییە جیاواز و زیندووەکانی سووریا دەچەسپێنێت.

سەرچاوەکان و بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکان

en.wikipedia.org

ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون ـ ویکیپیدیا

پێڕستی ناوەڕۆک

پوختەی ڤیدیۆیی

1. پێشەکی و چوارچێوەی فراوانی جیۆپۆلەتیکی