پێشەکی
پەشەنگ ئەو پاشای توورانەیە کە بڕیارەکەی بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕە کۆنەکە لەگەڵ ئێران، ململانێیە مەزنەکە لە دڵی شاینامە، کتێبی فارسیی پاشاکان، دەست پێ دەکاتەوە. پەشەنگ لە نەوەی توور، کوڕی فەریدون کە تۆڵەی خوێنی دەست پێ کرد، و باوکی ئەفراسیابی ترسناک بوو. پەشەنگ بوو کە دوای ئاشتییەکی درێژ بڕیاری دا دیسان دەست بە ناکۆکییە کۆنەکە بکاتەوە و کوڕەکەی بۆ هێرشکردنە سەر خاکی ئێران نارد.
پەشەنگ لە نەوەکانی دوای کوشتنی ئیراجدا فەرمانڕەواییی توورانی دەکرد و هەم پاشایەتی و هەم ناڕەزایەتییە کۆنەکەی ڕەچەڵەکی خۆی میرات برد. کاتێک پێی وابوو کاتەکە گونجاوە، سوپایەکی مەزنی کۆ کردەوە و کوڕە توندەکەی، ئەفراسیاب، بۆ شەڕکردن لەگەڵ ئێران نارد؛ بەمەش ململانێیە درێژەکەی دەست پێ کرد کە لە فەرمانڕەواییی پاشا لاوازە ئێرانییەکە، نەوزەر، و دواتر لە سەردەمی پاڵەوانیدا بەردەوام بوو. پەشەنگ باوکی گەرسیڤاز و ئەغریرەتی بەشەڕەف و نەرمونیانیش بوو؛ بەمەش هەم خراپەکاری و هەم بەشەڕەفیی دەگمەنی تووران لە بنەماڵەکەیەوە هاتن.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، پەشەنگ بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی پەشەنگ دیدارە لەگەڵ ئەو پاشایەی دوژمنایەتییە مەزنەکەی دەست پێ کردەوە؛ خاڵی بەستەری خانەدانیی نێوان تاوانە کۆنەکەی توور و شەڕە درێژەکانی سەردەمی پاڵەوانی و باوکی ئەو کەسایەتییانەی ململانێکەیان بەرەو پێش برد. بڕیارەکەی بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕ بەشێکی زۆری درامای سەرەکیی حەماسەکەی دەست پێ کرد.
ناوەڕۆک
پەشەنگ کێیە؟
پەشەنگ یەکێک لە پاشاکانی سەرەتای توورانە لە شاینامە، لە نەوەی توور، کوڕی فەریدون، و باوکی پاشا ترسناکەکە، ئەفراسیاب، دوژمنی سەرەکیی مەزنی ئێرانە. پەشەنگ کە دوای ئەو ئاشتییە درێژەی بە دوای یەکەم شەڕەکاندا هاتبوو، فەرمانڕەواییی توورانی دەکرد، بڕیاری دا تۆڵەی خوێنی کۆن لەگەڵ ئێران دەست پێ بکاتەوە و کوڕەکەی ئەفراسیابی لە سەری سوپایەکی مەزنەوە بۆ هێرشکردنە سەر خاکی ئێران نارد. بەمەش ئەو شەڕانەی دەست پێ کرد کە بەسەر سەردەمی پاڵەوانیدا زاڵ بوون. پەشەنگ باوکی گەرسیڤازیش بوو کە بوو بە پیلانگێڕێکی خیانەتکار، و باوکی ئەغریرەتی میهرەبان و بەشەڕەف، یەکێک لە تەنها دوو توورانیی کە حەماسەکە ستایشیان دەکات. وەک ئەو پاشایە لە یادەکاندا ماوەتەوە کە ململانێیە مەزنەکەی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کردەوە و باوکی کەسایەتییە سەرەکییەکانی لایەنی توورانی بوو.
پاشای بنەماڵەی توور
پەشەنگ سەر بە بنەماڵەی پاشایەتیی تووران بوو؛ ڕەچەڵەکەکەی لە توور، یەکێک لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشا مەزنەکە، فەریدون، هاتبوو. کاتێک فەریدون جیهانی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش کرد، توور خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی وەرگرت و کوشتنی برا بەشەڕەفەکەی ئیراج، دوژمنایەتییە درێژەکەی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کرد. پاشاکانی تووران لە توورەوە هاتن و پەشەنگ سەر بەو ڕەچەڵەکە بوو.
لە ڕەچەڵەکنامەی حەماسەکەدا، پەشەنگ کوڕی زەداشم و نەوەی توور بوو؛ بەمەش کوڕی نەوەی خودی فەریدون بوو. نەریتەکە تۆمار دەکات کە زەداشم، باوکی پەشەنگ، پاشایەکی ئاشتیخواز بوو کە لە سەرانسەری فەرمانڕەوایییەکەیدا ئاشتیی لەگەڵ ئێران پاراست؛ فەرمانڕەوایەکی هێمن و خۆگر کە بەدوای تۆڵە کۆنەکەدا نەچوو. بەڵام ئەم ئاشتییە لە جێگرەوەکەیدا بەردەوام نەبوو. پەشەنگ تەختی تووران و ناڕەزایەتییە کۆنەکەی ڕەچەڵەکی خۆی میرات بردبوو؛ ناڕەزایەتییەکە لەوەوە هاتبوو کە چەندین نەوە پێشتر مەنووچەهری ئێرانی تووری کوشتبوو و تۆڵەی نەسێنرابووەوە. بەڵام ئەو خۆگرتنی باوکی نەبوو. سەرنجی دایە ستەمە کۆنەکانی سەر بنەماڵەکەی و بڕیاری دا دیسان دەست بە ناکۆکییەکە بکاتەوە. وەک پاشای بنەماڵەی توور، پەشەنگ میراتگری دوژمنایەتییە کۆنەکە بوو؛ ئەو فەرمانڕەوایەی ناڕەزایەتییە کۆنەکە کە لە فەرمانڕەواییی ئاشتیخوازانەی باوکیدا خامۆش مابوو، لە ئەودا دووبارە بووە شەڕ. جێگەی لە ڕەچەڵەکی پاشایەتیی تووراندا، وەک نەوەی توور کە ململانێکەی دەست پێ کردەوە، بۆ ڕۆڵی لە حەماسەکەدا سەرەکییە؛ ئەو پاشایەی تۆڵەی خوێنی کۆنی بردە نێو سەردەمێکی نوێ و ترسناکی شەڕەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
پەشەنگ یەکێک لە پاشاکانی سەرەتای توورانە لە شاینامەدا.
لە نەوەی توور و باوکی ئەفراسیابە.
باوکی گەرسیڤاز و ئەغریرەتی بەشەڕەفیش بوو.
بڕیاری دا تۆڵەی خوێنی کۆن لەگەڵ ئێران دەست پێ بکاتەوە.
کوڕەکەی ئەفراسیابی بە سوپایەکی مەزنەوە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران نارد.
شەڕەکەی بوو بە هۆی گرتن و مردنی نەوزەر، پاشای ئێران.
زانیارییە خێراکان
ناو: پەشەنگ
ڕۆڵ: پاشای تووران؛ دەستپێکەرەوەی شەڕ لەگەڵ ئێران
ڕەچەڵەک: نەوەی توور، کوڕی فەریدون
باوک: زەداشم، پاشایەکی ئاشتیخوازی تووران
کوڕە ناودارەکەی: ئەفراسیاب، پاشا ترسناکەکەی تووران
کوڕەکانی دیکە: گەرسیڤاز و ئەغریرەتی بەشەڕەف
کردەوەکەی: شەڕە کۆنەکەی لەگەڵ ئێران دەست پێ کردەوە
فەرماندەکەی: کوڕەکەی ئەفراسیاب، کە بۆ هێرشکردن نێردرا
دوژمنی ئێرانی: پاشا نەوزەر، کە لە شەڕەکەدا گیرا و کوژرا
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسەی ئێرانی
باوکی ئەفراسیاب
گرنگیی سەرەکیی پەشەنگ لە حەماسەکەدا لەوەدایە کە باوکی ئەفراسیاب بوو؛ پاشا ترسناکەکەی تووران و دوژمنی سەرەکیی مەزنی ئێران لە سەرانسەری سەردەمی پاڵەوانیدا. ئەفراسیاب بوو کە بوو بە نەیارە سەرەکییەکەی شاینامە؛ جەنگاوەر و جادووگەرە بەهێزەکە کە سیاوەشی کوشت، بۆ چەندین نەوە لەگەڵ ئێران شەڕی کرد و لە کۆتاییدا نەوەی خۆی، کەی خوسرەو، لەناوی برد.
پەشەنگ وەک باوکی ئەم کەسایەتییە سەرەکییە لە سەری بنەماڵەی پاشایەتیی توورانیی سەردەمی پاڵەوانیدا دەوەستێت. پەشەنگ بوو کە یەکەم جار ئەفراسیابی گەنج و توندی بۆ شەڕ دژی ئێران نارد و فەرماندەییی سوپا هێرشبەرەکەی پێ دا؛ بەمەش ژیانی پیشەییی دوژمنە مەزنەکەی ئێرانییەکانی دەست پێ کرد. لەمەدا، پەشەنگ ئەو پاشایەیە کە ئەفراسیابی بەربووە سەر ئێران؛ باوکەکە کە بڕیاری بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕ یەکەم فەرماندەییی مەزنی بە کوڕە ترسناکەکەی دا و خستییە سەر ڕێگای بوون بە دوژمنی سەرەکیی پاڵەوانانی ئێران. جگە لە ئەفراسیاب، پەشەنگ باوکی دوو کوڕی دیاری دیکە بوو: گەرسیڤاز کە بوو بە کەسایەتییەکی خیانەتکار و پیلانگێڕ و ڕۆڵێکی گرنگ لە کوشتنی سیاوەشدا هەبوو، و ئەغریرەت، شازادە نەرمونیان و ڕاستکردارەکە کە ئاشتیی دەویست و ئەفراسیاب بەهۆی بەزەیییەکەیەوە کوشتی. بەمەش سێ کوڕی زۆر جیاواز لە بنەماڵەی پەشەنگەوە هاتن: ئەفراسیابی ترسناک، گەرسیڤازی خیانەتکار و ئەغریرەتی بەشەڕەف کە پێکەوە خراپەکاری و بەشەڕەفیی دەگمەنی تووران دەنوێنن. باوکایەتیی پەشەنگ بۆ ئەم کەسایەتییە سەرەکییانە، پێش هەموو شتێک ئەفراسیاب، دەیکات بە سەرۆکی بنەماڵەی لایەنی توورانیی ململانێیە مەزنەکە.
دەستپێکردنەوەی شەڕە کۆنەکە
کردەوەی دیاریکەری فەرمانڕەواییی پەشەنگ بڕیارەکەی بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕە کۆنەکەی نێوان ئێران و تووران بوو. دوژمنایەتییەکە چەندین نەوە پێشتر دەستی پێ کردبوو، کاتێک توور، باپیری پەشەنگ، ئیراجی بەشەڕەفی کوشتبوو و پاشای ئێران، مەنووچەهر، لە نۆرەی خۆیدا بۆ تۆڵەسەندنەوە تووری کوشتبوو. بە دوای ئەم یەکەم شەڕانەدا ئاشتییەکی درێژ هات و لە فەرمانڕەواییی زەداشم، باوکە ئاشتیخوازەکەی پەشەنگ، پارێزرا.
بەڵام پەشەنگ سەرنجی دایە ناڕەزایەتییە کۆنەکانی بنەماڵەکەی، کوشتنی باپیری توور، و بڕیاری دا دیسان دەست بە ناکۆکییەکە بکاتەوە. ئەو کاتەی بە گونجاوی دەزانی، لەگەڵ گۆڕانێک لە تەختی ئێراندا هات؛ مردنی پاشا مەزنەکە، مەنووچەهر، تۆڵەسێنەری ئیراج، و دانیشتنی کوڕەکەی نەوزەر لەسەر تەخت کە دەریخست فەرمانڕەوایەکی لاواز و لادەرە. پەشەنگ کە هەستی بە لاوازیی پاشا نوێی ئێران و دەرفەت بۆ دەستپێکردنەوەی دوژمنایەتییەکە کرد، هێزەکانی توورانی کۆ کردەوە و بۆ شەڕ ئامادە بوو؛ مەبەستی بوو تۆڵەی باپیرانی بسێنێتەوە و شەڕ لەگەڵ خاکی ئێران بکات. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە کوڕە بەشەڕەفەکەی، ئەغریرەت، هەموو هەوڵی خۆی دا تا باوکی لە بڕیارەکەی پاشگەز بکاتەوە؛ ئامۆژگاریی بۆ ئاشتیی کرد و داوای لێ کرد کۆتایی بە دوژمنایەتییەکان بهێنێت، بەڵام پەشەنگ لە بڕیارەکەی نەگۆڕا. بەمەش پاشای تووران دوژمنایەتییە کۆنەکەی کە لە فەرمانڕەواییی ئاشتیخوازانەی باوکیدا خامۆش مابوو، هەڵگیرساندەوە و سەردەمێکی نوێ و ترسناکی شەڕی نێوان دوو خاکەکەی دەست پێ کرد. دەستپێکردنەوەی شەڕ لەلایەن پەشەنگەوە ئەو کردەوەیەیە کە ململانێی سەرەکیی حەماسەکە دەست پێ دەکاتەوە؛ کۆتایی بە ئاشتییە درێژەکە دەهێنێت و ئەو ململانێیانە دەست پێ دەکات کە لە سەردەمی پاڵەوانیدا بەردەوام بوون.
هێرشکردنە سەر ئێران
پەشەنگ دوای بڕیاردان بۆ شەڕ، کوڕەکەی ئەفراسیابی لە سەری سوپایەکی مەزنی توورانییەوە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران نارد. ئەم هێرشە لە ماوەی فەرمانڕەواییی پاشا لاوازەکە، نەوزەر، کوڕی مەنووچەهر، بەسەر ئێراندا هات؛ پاشایەک کە خراپیی فەرمانڕەوایییەکەی خانەدانانی خۆی لێ دوور خستبووەوە و ئێرانی لەبەردەم دوژمنە کۆنەکەیدا لاواز کردبوو.
شەڕەکە بۆ ئێران بە خراپی بەڕێوە چوو. ئەفراسیابی گەنج دەریخست فەرماندەیەکی بەهێزە و هێزە توورانییەکان بە سەرکردایەتیی ئەو و پشتگیریی جەنگاوەرانی بنەماڵە مەزنە توورانییەکان، سەرکەوتنیان بەسەر ئێرانییەکاندا بەدەست هێنا. زۆر لە هاوپەیمان و ژێردەستەکانی ئێران وازیان هێنا یان چوونە لای ئەفراسیاب. پاشای ئێران، نەوزەر، کە تەنها چەند خانەدانێکی وەفاداری وەک پاڵەوان قارەن لە تەنیشت مابوون، نەیتوانی بەرگەی هێرشەکە بگرێت. لە ماوەی شەڕەکەدا، توورانییەکان پاشای ئێران، نەوزەریان گرت و ئەفراسیاب کوشتی؛ زەبرێکی گەورە کە ئێرانی بێ پاشا و لە دۆخێکی تەنگانەدا بەجێ هێشت. ئەم هێرشە کە پەشەنگ دەستی پێ کرد و کوڕەکەی ئەفراسیاب سەرکردایەتیی کرد، یەکێک لە کارەساتە مەزنەکانی مێژووی ئەفسانەییی ئێران بوو؛ ئەو شەڕەی تێیدا پاشایەکی ئێرانی بە دەستی دوژمنە توورانییەکە گیرا و کوژرا. هەرچەند ئێران بە تێپەڕبوونی کات چاک بووەوە و پاڵەوانان بۆ بەرگریی لێی هەستان، ئەو هێرشەی پەشەنگ دەستی پێ کردبوو سەردەمێکی درێژ و تاڵی ململانێی دەست پێ کرد. گرتن و مردنی نەوزەر قووڵاییی مەترسیی سەر ئێرانی دیاری کرد و دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی بڕیارە چارەنووسسازەکەی پەشەنگ بوو بۆ دەستپێکردنەوەی شەڕ و ڕەوانەکردنی کوڕەکەی بۆ هێرشکردنە سەر خاکی ئێران.
بنەماڵەیەکی دابەشبوو
یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی بنەماڵەی پەشەنگ جیاوازیی سەرنجڕاکێشی نێوان کوڕەکانیەتی، کە حەماسەکە بەکاری دەهێنێت تا نیشان بدات ڕەچەڵەکی پاشایەتیی تووران، هەرچەند دوژمنی ئێران بوو، لە خەسڵەتدا یەکسان نەبوو. سێ کوڕی زۆر جیاواز لە پەشەنگەوە هاتن: ئەفراسیابی ترسناک، گەرسیڤازی خیانەتکار و ئەغریرەتی بەشەڕەف.
ئەفراسیاب، گەورەترین و دیارترینیان، بوو بە دوژمنی سەرەکیی توند و بێبەزەییی ئێران؛ جەنگاوەرێکی بەهێز کە دوژمنایەتییە کۆنەکە داگیری کردبوو. گەرسیڤاز بوو بە پیلانگێڕ و فێڵباز؛ ئەو کەسایەتییەی خیانەت و درۆکانی بەشدارییان لە کوشتنی سیاوەشی بەشەڕەفدا کرد. بەڵام لە نێو براکاندا تەنها ئەغریرەت میهرەبان و نەرمونیان بوو؛ شازادەیەک کە ئاشتیی نێوان دوو خاکەکەی دەویست و کاتێک لە بەزەییدا خانەدانە ئێرانییە دیلەکانی پاراست، برای خۆی ئەفراسیاب بەهۆی هاوسۆزییەکەیەوە کوشتی. ئەم دابەشبوونەی ناو بنەماڵەی پەشەنگ، ئەفراسیابی دڕندە و گەرسیڤازی خیانەتکار و ئەغریرەتی ڕاستکردار، وێناکردنە وردەکەی حەماسەکە بۆ تووران ڕەنگ دەداتەوە؛ نیشان دەدات کە تەنانەت بنەماڵەی پاشایەتیی دوژمن هەم خراپەکاری و هەم بەشەڕەفیی ڕاستەقینەی لەخۆ دەگرت. هەروەها تراژیدییەکانی داهاتوو پێش نیشان دەدات، چونکە خودی براکانی بنەماڵەی پەشەنگ دژی یەکتر هەڵدەگەڕانەوە و ئەفراسیاب ئەغریرەتی نەرمونیانی کوشت. پەشەنگ وەک باوکی ئەم کوڕە دابەشبووانە لە سەری بنەماڵەیەکدا دەوەستێت کە هەم دڕندەیی و هەم بەشەڕەفیی دەگمەنی تووران تێیدا لەدایک بوون؛ ڕەچەڵەکێکی پاشایەتی کە دابەشبوونە ناوخۆییەکانی خۆیشیان دەبوون بە بەشێک لە تراژیدیی حەماسەکە. بەمەش بنەماڵەی پەشەنگ بە کوڕە دابەشبووەکانی ئاڵۆزیی ئەخلاقیی تووران دەنوێنێت.
هێما و واتا
پەشەنگ پێش هەموو شتێک دەستپێکردنەوەی دوژمنایەتییە کۆنەکە و لۆژیکی خانەدانیی تۆڵەسەندنەوە دەنوێنێت کە پێکهاتەی حەماسەکە دیاری دەکات. وەک ئەو پاشایەی بە سەرنجدانەوە بۆ ستەمە کۆنەکانی سەر بنەماڵەکەی بڕیاری دا دیسان دەست بە ناکۆکییەکە بکاتەوە و شەڕ لەگەڵ ئێران بکات، ئەو شێوازە دەنوێنێت کە بازنەی تۆڵەسەندنەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە و ناڕەزایەتییە کۆنەکە لە سەردەمێکی نوێدا هەڵدەگیرسێتەوە. لە ئەودا، حەماسەکە نیشان دەدات چۆن ئەو تۆڵەی خوێنییەی توور دەستی پێ کردبوو، بە نەوەکانی بەرەو پێش برا؛ ڕقی میراتگیراو کە نەیدەهێشت دوو خاکەکە بحەسێنەوە.
پەشەنگ هەروەها ڕۆڵی سەرۆکی بنەماڵە دەنوێنێت کە ململانێیەکی مەزن دەست پێ دەکات؛ ئەو باوکەی بڕیارەکەی کوڕەکانی دەخاتە سەر ڕێڕەوە چارەنووسسازەکانیان. بە ناردنی ئەفراسیاب بۆ هێرشکردنە سەر ئێران، ژیانی پیشەییی دوژمنە مەزنەکەی ئێرانییەکانی دەست پێ کرد و شەڕەکانی سەردەمی پاڵەوانیی دەست پێ کرد. وەک باوکی سێ کوڕە زۆر جیاوازەکەی، ئەفراسیابی دڕندە و گەرسیڤازی خیانەتکار و ئەغریرەتی بەشەڕەف، پەشەنگ لە سەری بنەماڵەیەکدا دەوەستێت کە ئاڵۆزیی ئەخلاقیی تووران، هەم خراپەکاری و هەم بەشەڕەفیی دەگمەنی، دەنوێنێت. ڕەتکردنەوەی ئامۆژگاریی ئاشتیی کوڕە نەرمونیانەکەی ئەغریرەت و هەڵبژاردنی شەڕ لەبری ئاشتەوایی، وەک کەسایەتییەک دیاری دەکات کە ڕێگای تۆڵەسەندنەوە و ململانێی لەبری ئاشتی هەڵبژارد. لە هەموو ئەمانەدا، پەشەنگ کەسایەتییەکی گرنگە؛ دەستپێکردنەوەی دوژمنایەتییە کۆنەکە، لۆژیکی خانەدانیی تۆڵەسەندنەوەی میراتگیراو، ڕۆڵی سەرۆکی بنەماڵەی دەستپێکەری ململانێ و خەسڵەتی دابەشبووی بنەماڵەی تووران دەنوێنێت. ئەو پاشایەیە کە شەڕە مەزنەکەی دەست پێ کردەوە؛ خاڵی بەستەری نێوان تاوانە کۆنەکە و ململانێیە درێژەکانی سەردەمی پاڵەوانی.
پەشەنگ و کورد
پەشەنگ، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی هاوبەشی حەماسی و ئەفسانەییی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی بە پاشا و شەڕەکانییەوە میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتی کۆنی ئەفسانەییی ئێرانیی سەرچاوەی ئەو حەماسەیەدا بەشدارن. بە ڕاستگۆیی و بە دروستی دەکرێت پەشەنگ و بنەماڵەی تووران بە بەشێک لەو میراتە هاوبەشە دابنرێن، نەک کەسایەتیگەلێکی تایبەت بە کورد.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شاینامە بەشێکن لە جیهانی فراوانتری کولتووری و ئەفسانەیی کە سەر بەوەن، و حەماسەکە و کەسایەتییەکانی هەم ئێران و هەم تووران، لە میراتی فراوانی ئێرانی کە کورد هاوبەشیی تێدا هەیە جێگەیان هەیە. کەسایەتیی پەشەنگ، پاشای تووران کە شەڕەکەی دەست پێ کردەوە، بەشێکە لە گەنجینەی هاوبەشی نەریتی حەماسەی ئێرانی، کە لە سەرانسەری خاکە ئێرانییەکان ناسراو و بەهادارە. بەمەش لە ناساندنی پەشەنگدا کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد ناناسێنین، بەڵکو یەکێک لە پاشاکانی حەماسەی هاوبەشی ئێرانی، سەر بەو میراتەی کورد لەگەڵ گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی تێیدا هاوبەشە. هەروەها دەبێت سەرنج بدرێت کە توورانییەکانی حەماسەکە، گەلی پاشایەتیی پەشەنگ، گەلێکی ئەفسانەیین کە لە چیرۆکەکەدا لە توور، کوڕی فەریدون، هاتوون و لە سەرەتادا وەک گەلێکی ڕۆژهەڵاتیی ئێرانی بینراون؛ نابێت بە سادەیی بە هیچ نەتەوەیەکی ئەمڕۆ یەکسان بکرێن. ئەم چوارچێوە ڕاستگۆیانەیە پەشەنگ بە دروستی لە نەریتی فراوان و دەوڵەمەندی حەماسەی ئێرانیدا جێ دەکاتەوە، کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی میراتگری ئەوەن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا پەشەنگ کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. لە ڕاستیدا، ئەو پاشای تووران، ڕکابەری ئەفسانەییی ئێرانە، کە لە توورەوە هاتووە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتی فراوانی ئێرانیی حەماسەکەدا بەشدارە، کە کەسایەتییەکانی هەم ئێران و هەم تووران بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
ئایا ئەم پەشەنگە لەگەڵ ئەو کەسایەتییە دیکانەی هەمان ناویان هەیە، یەک کەسە؟ نەریتە فراوانەکە زیاتر لە یەک کەسایەتیی بە ناوی پەشەنگ لەخۆ دەگرێت، کە دەتوانێت ببێت بە هۆی تێکەڵبوون. ئەو پەشەنگەی لێرە باس دەکرێت پاشای تووران، نەوەی توور و باوکی ئەفراسیابە، کە شەڕی لەگەڵ ئێران دەست پێ کردەوە. لە هەندێک نەریتدا، کەسایەتییەکی جیاوازی هەمان ناویش لە شوێنێکی دیکەی بابەتە ئەفسانەییەکاندا هەیە. ئەم پەشەنگە، پاشای توورانی و باوکی ئەفراسیاب و گەرسیڤاز و ئەغریرەتە، کەسایەتییە گرنگەکەی شەڕەکانی ئێران و توورانە. هەروەک هەمیشە لە حەماسە مەزنەکەدا، سەرنجدان بە ڕەچەڵەک و ڕۆڵ، لێرە پاشای تووران کە لە توورەوە هاتووە و باوکی ئەفراسیابە، یارمەتیی ناسینەوەی دروستی کەسایەتییەکە دەدات.
پەشەنگ لە حەماسەکەدا چەند دیارە؟ دەرکەوتنە ڕاستەوخۆکانی پەشەنگ لە شاینامەدا بە ڕێژەیی کورتن و لە ڕووداوی دەستپێکردنەوەی شەڕ و هێرشکردنە سەر ئێران لە فەرمانڕەواییی نەوزەردا چڕ بوونەتەوە. بەڵام گرنگییەکەی بەرچاوە، چونکە بڕیارەکەی بۆ دەستپێکردنەوەی دوژمنایەتییەکە و ناردنی ئەفراسیاب دژی ئێرانە کە شەڕە درێژەکانی سەردەمی پاڵەوانی دەست پێ دەکات، و باوکی کەسایەتییە سەرەکییەکانی لایەنی توورانییە. بە ڕاستگۆیی دەکرێت وەک کەسایەتییەک بناسێنرێت کە دەرکەوتنەکانی کورتن، بەڵام ڕۆڵەکەی بنەڕەتییە؛ ئەو پاشایەی بڕیارە چارەنووسسازەکەی ململانێیە مەزنەکەی دەست پێ کردەوە و سەرۆکی بنەماڵەی پاشایەتیی توورانە، نەک بە زیادەڕەوی ڕادەی ئامادەبوونی کەسیی لە گێڕانەوەکەدا بناسێنرێت. گرنگیی لە بڕیارە بنەڕەتییەکەی و باوکایەتییەکەیدایە، زیاتر لە ڕۆڵێکی کەسیی گەورە لە ڕووداوە زۆرەکانی حەماسەکەدا.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەفراسیاب: پاشا ترسناکەکەی تووران، کوڕی پەشەنگ
گەرسیڤاز: کوڕە خیانەتکارەکەی پەشەنگ
ئەغریرەت: کوڕە بەشەڕەف و ڕاستکردارەکەی پەشەنگ
توور: باپیری پەشەنگ کە دوژمنایەتییەکەی دەست پێ کرد
نەوزەر: پاشای ئێران کە لە شەڕەکەی پەشەنگدا کوژرا
مەنووچەهر: پاشای ئێران کە تووری کوشتبوو؛ سەرچاوەی ناڕەزایەتییە کۆنەکە
قارەن: پاڵەوانی ئێران کە ڕووبەڕووی هێرشە توورانییەکە بووەوە
شاینامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسەی مەزنی ئێران
پرسیارە باوەکان
پەشەنگ لە شاینامەدا کێیە؟
پەشەنگ یەکێک لە پاشاکانی سەرەتای توورانە لە شاینامە، لە نەوەی توور و باوکی پاشا ترسناکەکە، ئەفراسیابە. دوای ئاشتییەکی درێژ بڕیاری دا تۆڵەی خوێنی کۆن لەگەڵ ئێران دەست پێ بکاتەوە و کوڕەکەی ئەفراسیابی لە سەری سوپایەکی مەزنەوە بۆ هێرشکردن نارد؛ بەمەش شەڕەکانی سەردەمی پاڵەوانیی دەست پێ کرد. باوکی گەرسیڤاز و ئەغریرەتی بەشەڕەفیش بوو. وەک ئەو پاشایە لە یادەکاندا ماوەتەوە کە ململانێیە مەزنەکەی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کردەوە.
کوڕەکانی پەشەنگ کێ بوون؟
پەشەنگ باوکی سێ کوڕی دیار بوو: ئەفراسیاب، پاشا ترسناکەکەی تووران و دوژمنی سەرەکیی مەزنی ئێران؛ گەرسیڤاز، پیلانگێڕێکی خیانەتکار کە ڕۆڵێکی گرنگ لە کوشتنی سیاوەشدا هەبوو؛ و ئەغریرەت، شازادە میهرەبان و بەشەڕەفەکە کە ئاشتیی دەویست و ئەفراسیاب بەهۆی پاراستنی دیلە ئێرانییەکانەوە کوشتی. هەم خراپەکاری و هەم بەشەڕەفیی دەگمەنی تووران لە بنەماڵەکەیەوە هاتن و جیاوازیی سەرنجڕاکێشی نێوان کوڕەکانی وێناکردنە وردەکەی حەماسەکە بۆ بنەماڵەی پاشایەتیی دوژمن ڕەنگ دەداتەوە.
بۆچی پەشەنگ لەگەڵ ئێران شەڕی کرد؟
پەشەنگ بۆ دەستپێکردنەوەی تۆڵەی خوێنی کۆن و تۆڵەسەندنەوەی باپیرانی لەگەڵ ئێران شەڕی کرد. دوژمنایەتییەکە کاتێک دەستی پێ کردبوو کە باپیری توور ئیراجی بەشەڕەفی کوشتبوو و پاشای ئێران، مەنووچەهر، بۆ تۆڵەسەندنەوە تووری کوشتبوو. دوای ئاشتییەکی درێژ، پەشەنگ سەرنجی دایە ئەم ناڕەزایەتییە کۆنانە و بڕیاری دا دەست بە ناکۆکییەکە بکاتەوە. کە هەستی بە دەرفەت لە فەرمانڕەواییی لاوازی پاشای ئێران، نەوزەر، کرد، هێزەکانی کۆ کردەوە و ئەفراسیابی بۆ هێرشکردن نارد، سەرەڕای ئامۆژگاریی ئاشتیی کوڕە بەشەڕەفەکەی، ئەغریرەت.
لە هێرشەکەی پەشەنگ بۆ سەر ئێراندا چی ڕووی دا؟
پەشەنگ کوڕەکەی ئەفراسیابی بە سوپایەکی مەزنەوە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران لە ماوەی فەرمانڕەواییی لاوازی پاشا نەوزەر نارد. شەڕەکە بۆ ئێران بە خراپی بەڕێوە چوو؛ ئەفراسیاب دەریخست فەرماندەیەکی بەهێزە، زۆر لە هاوپەیمانەکانی ئێران وازیان هێنا و توورانییەکان سەرکەوتنیان بەدەست هێنا. پاشای ئێران، نەوزەریان گرت و ئەفراسیاب کوشتی، بەمەش ئێرانی بێ پاشا و لە مەترسییەکی گەورەدا بەجێ هێشت. ئەمە یەکێک لە کارەساتە مەزنەکانی مێژووی ئەفسانەییی ئێران بوو، هەرچەند ئێران بە تێپەڕبوونی کات چاک بووەوە.
پەشەنگ چ پەیوەندییەکی بە ئەفراسیاب و توورەوە هەبوو؟
پەشەنگ باوکی ئەفراسیاب و لە نەوەی توور بوو. لە ڕەچەڵەکنامەی حەماسەکەدا، پەشەنگ کوڕی زەداشم و نەوەی توور، کوڕی فەریدون کە دوژمنایەتییەکەی دەست پێ کرد، بوو؛ بەمەش پەشەنگ کوڕی نەوەی فەریدون بوو. کوڕەکەی ئەفراسیاب بوو بە پاشا ترسناکەکەی تووران. بەمەش پەشەنگ لە ڕەچەڵەکی پاشایەتیی تووراندا لە نێوان توور، دەستپێکەری سەرەتاییی دوژمنایەتییەکە، و دوژمنە سەرەکییە مەزنەکە، ئەفراسیاب، دەوەستێت؛ ئەو پاشایەی ناڕەزایەتییە کۆنەکەی بردە نێو سەردەمێکی نوێی شەڕەوە.
ئایا پەشەنگ کەسایەتییەکی کوردە؟
پەشەنگ بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. لە ڕاستیدا ئەو پاشای تووران، ڕکابەری ئەفسانەییی ئێرانە، کە لە توورەوە هاتووە. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لە میراتی فراوانی ئێرانیی حەماسەکەدا بەشدارە، کە کەسایەتییەکانی هەم ئێران و هەم تووران بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Characters of Firdowsi's Shahname - Iraj Bashiri
Afrasiab (پاشای تووران) - Encyclopaedia Iranica