پێشەکی
توور یەکێکە لە چارەنووسسازترین کەسایەتییەکانی شاینامە، کتێبی فارسیی پاشاکان؛ کوڕی پاڵەوانە پاشا مەزنەکە، فەریدون، کە ئیرەیی و براکوژییەکەی شەڕە درێژ و تاڵەکانی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کرد کە زیاتر لە نیوەی حەماسەکە پڕ دەکەنەوە. توور بوو کە لەگەڵ براکەی سەلم، برا بچووکە بەشەڕەفەکەیان، ئیراج، کوشت و بەمەش تۆڵەی خوێنی نێوان دوو لقی یەک بنەماڵەی دەست پێ کرد کە بۆ چەندین نەوە بەردەوام بوو.
کاتێک باوکی جیهانی بەسەر سێ کوڕەکەیدا دابەش کرد، خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی بە توور بەخشی؛ بەڵام توور ئیرەیی برد کە باشترین بەش، ناوەندی ئێران، بۆ برا بچووکەکە، ئیراج، چووبوو. توور کە تەماع و ئیرەیی داگیری کردبوو، ئیراجی کوشت و سەری بۆ باوکیان نارد؛ کردەوەیەکی براکوژی کە حەماسەکە وەک خودی سەرچاوەی دوژمنایەتیی مەزن وێنای دەکات. توورانییەکان، گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئەفسانەییەکە کە بوون بە ڕکابەرە هەمیشەییەکانی ئێران، لە توورەوە هاتن؛ لەوانە پاشا ترسناکەکە، ئەفراسیاب. خودی تووریش لە کۆتاییدا بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، توور بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی توور دیدارە لەگەڵ ئەو کەسایەتییەی لە خودی بنەمای ململانێی سەرەکیی حەماسەکەدایە؛ برا ئیرەییەکە کە براکوژییەکەی شەڕەکانی ئێران و توورانی دەست پێ کرد و باپیرە ئەفسانەییەکەی گەلێکی تەواو. چیرۆکەکەی لێکۆڵینەوەیە لە هێزی وێرانکەری ئیرەیی و دەرئەنجامە درێژ و ترسناکەکانی یەک تاوان.
ناوەڕۆک
توور کێیە؟
توور، کە بە پیتی لاتینی Tour دەنووسرێت، کەسایەتییەکی شاینامە و یەکێک لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشا مەزنەکە، فەریدونە. کاتێک فەریدون جیهانی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش کرد، توور خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی وەرگرت؛ بەڵام ئیرەیی بە برا بچووکەکەی، ئیراج، برد کە ناوەندی ئێرانی پێ بەخشرابوو. لەگەڵ براکەی سەلم دژی ئیراج پیلانێکیان گێڕا و توور بوو کە زەبرە کوشندەکەی لێ دا، برا بچووکە بێتاوانەکەی کوشت و سەری بۆ باوکیان فەریدون نارد. ئەم براکوژییەی کە لە ئیرەییەوە لەدایک بوو، شەڕە درێژەکانی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کرد کە دەزووی سەرەکیی حەماسەکە پێک دەهێنن. توور بوو بە باپیرە ئەفسانەییەکەی توورانییەکان، گەلە ڕۆژهەڵاتییەکە کە ڕکابەری مەزنی ئێران بوو، و لە کۆتاییدا بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا. وەک برا ئیرەییەکە لە یادەکاندا ماوەتەوە کە تاوانەکەی ململانێی مەزنی حەماسەکەی دەست پێ کرد.
کوڕی فەریدون
توور یەکێک لە سێ کوڕەکەی فەریدون بوو؛ پاڵەوانە پاشا مەزنەکە کە ستەمکارە مارەکە، زەحاک، ڕووخاند و دادپەروەریی بۆ جیهان گەڕاندەوە. فەریدون سێ کوڕی هەبوو: سەلم، گەورەکە؛ توور، کوڕە ناوەندییەکە؛ و ئیراج، بچووکەکە، کە هەروەها بەشەڕەفترین و داناترینی هەر سێکیان بوو.
نەریتەکە چیرۆکێکی سەرنجڕاکێش دەگێڕێتەوە لەوەی چۆن براکان ناویان وەرگرت و خەسڵەتیان دەرخست. دەگێڕدرێتەوە کە فەریدون، کە دەیویست کوڕەکانی تاقی بکاتەوە، بە شێوەی ئەژدیهایەکی ترسناک ڕووبەڕوویان بووەوە. برا گەورەکە هەڵبژارد لە مەترسییەکە هەڵبێت و بۆیە ناوی لێ نرا سەلم؛ کوڕە ناوەندییەکە هەڵبژارد بە بوێرییەکی توندەوە بوەستێت و بجەنگێت و بۆیە ناوی لێ نرا توور، ناوێک کە بە بوێری یان کێویبوونەوە پەیوەستە. بچووکەکە دانایییەکی هاوسەنگی نواند؛ نە بە پەلە هەڵهات و نە بە بێباکی شەڕی کرد و بۆیە ناوی لێ نرا ئیراج. لەم تاقیکردنەوەیەدا، توور خۆی وەک بوێر و جەنگاوەر نیشان دا، بەڵام بوێرییەک بوو کە ئەو دانایی و شەڕەفەی برا بچووکەکەی ئیراج هەیبوو، هێوری نەکردبووەوە. وەک کوڕی فەریدونی مەزن، توور شازادەیەکی خاوەن بەرزترین ڕەچەڵەکی پاشایەتی بوو؛ کوڕی ئەو پاشایەی جیهانی لە ستەمکاری ڕزگار کردبوو. بەڵام هیچ لە بەشەڕەفیی گیانی باوکی میرات نەبرد و چیرۆکەکەی بوو بە چیرۆکی ئیرەیی و براکوژی، نەک دادپەروەرییەکە کە فەریدون پێی ناودار بوو. ناسنامەی وەک کوڕی فەریدون و برای ئیراجی بەشەڕەف بنەمای ڕۆڵە تراژیدی و ترسناکەکەیەتی لە حەماسەکەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
توور کوڕی پاڵەوانە پاشاکە، فەریدون، و برای ئیراج و سەلمە.
لە دابەشکردنی جیهاندا خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی پێ بەخشرا.
لە ئیرەیی بە ئیراجدا، لەگەڵ سەلم دژی براکەی پیلانێکی گێڕا.
توور بوو کە زەبرەکەی لێ دا و ئیراجی بێتاوانی کوشت.
براکوژییەکەی شەڕە درێژەکانی ئێران و توورانی دەست پێ کرد.
بوو بە باپیری توورانییەکان و مەنووچەهر کوشتی.
زانیارییە خێراکان
ناو: توور (هەروەها بە پیتی لاتینی Tour)
ڕۆڵ: کوڕی فەریدون؛ کوژەری ئیراج
باوک: فەریدون، پاڵەوانە پاشا مەزنەکە
براکان: سەلم (گەورەتر) و ئیراج (بچووکتر)
قەڵەمڕەو: تووران، خاکە ڕۆژهەڵاتییەکە
تاوانەکەی: کوشتنی براکەی ئیراج لە ئیرەییدا
دەرئەنجام: شەڕە درێژەکانی ئێران و تووران
نەوەکان: توورانییەکان، لەوانە ئەفراسیاب
چارەنووسی: بە دەستی مەنووچەهر، نەوەی ئیراج، کوژرا
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسەی ئێرانی
دابەشکردنی جیهان
چیرۆکە چارەنووسسازەکەی توور بە دابەشکردنی جیهان لەلایەن باوکی، فەریدون، دەست پێ دەکات. فەریدون لە کۆتاییی فەرمانڕەواییی درێژ و شکۆداریدا بڕیاری دا قەڵەمڕەوە فراوانەکەی، کە لە حەماسەکەدا هەموو جیهان دەگرێتەوە، بەسەر سێ کوڕەکەیدا دابەش بکات. خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم و ڕۆژئاوا، بە سەلمی گەورە بەخشی؛ خاکە ڕۆژهەڵاتییەکان، تووران و چین، بە تووری ناوەندی بەخشی؛ و ناوەند و باشترین بەش، خاکی خودی ئێرانی لەگەڵ تاج و تەختی پاشایەتی و هێماکانی سەروەری بە ئیراجی بچووک بەخشی.
ئەم دابەشکردنە تۆوی تراژیدییەکە بوو. تەنها ئێران، بەشەڕەفترین خاک، بە ئیراج نەبەخشرابوو؛ بەڵکو نیشانەکانی پاشایەتی و باڵادەستییشی پێ درابوون کە وەک سەرەکیی نێو براکان و هەڵگری شکۆی پاشایەتی دیارییان دەکرد. فەریدون ئیراجی بە شایستەترین کوڕی خۆی، بەشەڕەفترین و داناترینیان، دانابوو و بۆیە بەرزترین بەشی پێ بەخشیبوو. بەڵام لای برا گەورەکانی، توور و سەلم، ئەمە نادادییەکی گەورە بوو؛ ئەوەی بچووکەکە لە سەروویانەوە دابنرێت و تاج و ناوەندی پێ ببەخشرێت، لە کاتێکدا ئەوان بۆ پەراوێزەکان، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، نێردرابوون. ناڕەزایەتییان بوو بە ئیرەییەکی تاڵ و چرپەی شوێنکەوتووانی خۆیان، کە دەیانگوت تەنها ئیراج شایستەی فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریایە، ئیرەیییان زیاتر هەڵگیرساند. دابەشکردنی جیهان کە فەریدون مەبەستی بوو قەڵەمڕەوەکەی بەسەر میراتگرەکانیدا سەقامگیر بکات، لەبری ئەوە ئیرەییەکەی هەڵگیرساند کە بوو بە هۆی براکوژی و شەڕە درێژەکانی ئێران و تووران. ئەم ئیرەییە لە توور، کوڕە ناوەندییەکە کە تاجی پێ نەدرابوو، توندوتیژترین دەربڕینی خۆی دۆزییەوە.
ئیرەیی و کوژرانی ئیراج
توور و سەلم کە ئیرەیی بە بەشە باشترەکەی برا بچووکەکەیان داگیری کردبوون، دژی ئیراج پیلانێکیان گێڕا. بەڵام ئیراجی بەشەڕەف هیچ ئارەزوویەکی بۆ ناکۆکی لەگەڵ براکانی نەبوو. لە حەماسەکەدا خودی وێنەی بێتاوانی و خۆبەخشینە؛ کاتێک بە ناڕەزایەتییان زانی، بە ویستی خۆی چووە لایان، تەنانەت ئامادە بوو لەپێناوی ئاشتیدا تاج و تەخت بەجێ بهێڵێت، چونکە خۆشەویستیی براکانی لە سەرووی سەروەریی خۆیەوە دادەنا.
بەڵام ئیرەییی برا گەورەکان ڕەق بووبووەوە و بووبوو بە ڕقی کوشندە و پێشنیارە بەشەڕەفەکەی ئیراج کاریگەریی لەسەریان نەبوو. لە نەریتەکەدا، سەلمی گەورە بوو کە هانی کردەوەکەی دا، بەڵام دەستی توور بوو کە زەبرەکەی لێ دا. توور بە تووڕەیی پەلاماری برا بچووکە بێتاوانەکەی دا کە بەرگریی نەدەکرد و بە خوێنساردی کوشتی. پاشان بە دوایین دڕندەیی فەرمانی دا سەری شازادە گەنجەکە ببڕن و بۆ باوکیان فەریدون بینێرن. ئەم براکوژییە، کوشتنی ئیراجی بەشەڕەف و بێتاوان بە دەستی برا ئیرەییەکەی توور، یەکێکە لە تراژیدییە بنەڕەتییەکانی سەرانسەری شاینامە؛ کوشتنی چاکەی سادەی منداڵئاسا بە خوێنساردی لەلایەن تەماع و ئیرەییەوە. حەماسەکە لەسەر دڵتەزێنییەکەی دەوەستێت؛ ئیراجی بێفێڵ کە هەموو شتێکی بۆ ئاشتی پێشکەش کردبوو، بە دەستی براکەی سەربڕا کە نەیتوانیبوو بەسەر ئیرەییی خۆیدا زاڵ بێت. خەمی فەریدونی پیر، کاتێک سەری کوڕە بچووکە خۆشەویستەکەی وەرگرت، یەکێکە لە دڵبزوێنترین دیمەنەکانی حەماسەکە. دوعای کرد نەوەیەکی ئیراج هەبێت کە ڕەنگە ڕۆژێک تۆڵەی تاوانەکە بسێنێتەوە. کوشتنی ئیراج بە دەستی توور ئەو تۆوەیە کە هەموو تراژیدییە درێژەکەی شەڕەکانی ئێران و تووران لێی دەڕوێت؛ یەکەم و دیاریکەرترین تاوانی ئیرەیی لە حەماسەکەدا.
باپیری توورانییەکان
توورانییەکان لە توورەوە هاتن؛ گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئەفسانەییەکە کە لە سەرانسەری سەردەمی پاڵەوانیی حەماسەکەدا بوو بە ڕکابەر و دوژمنی مەزنی ئێران. وەک کوڕی فەریدون کە خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی پێ بەخشرابوو، توور باپیری ناوبەخشی توورانییەکان، گەلی تووران، بوو؛ هەروەک براکەی ئیراج باپیر و ناوبەخشی ئێرانییەکان بوو.
لە ڕەچەڵەکی توورەوە پاشا و پاڵەوانانی تووران هاتن؛ لەوانە لە نەوەکانی دواتردا پاشا ترسناکەکە، ئەفراسیاب، دوژمنی سەرەکیی مەزنی ئێران، کە لە نەوەی توور بوو و بە توندییەک دەستی بە دوژمنایەتییە کۆنەکە کردەوە کە هیچ لە باپیرانی نیشانیان نەدابوو. شەڕەکانی نێوان ئێران و تووران کە ئەوەندەی شاینامە پڕ دەکەنەوە، بەمەش لە بنەڕەتدا ناکۆکییەکی ناو یەک بنەماڵەن؛ نێوان نەوەکانی ئیراج لە لایەک و نەوەکانی توور لە لایەکی دیکە، کە هەردووکیان لە فەریدونی مەزنەوە هاتوون. گرنگە بزانرێت کە، وەک خودی حەماسەکە لە کۆنترین چینەکانیدا ڕوونی دەکاتەوە، لە سەرەتادا توورانییەکان وەک نەتەوەیەکی بیانی نەبینراون، بەڵکو وەک لقێکی هەمان بنەماڵە؛ گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئێرانییەکان کە لە توور، کوڕی خودی فەریدون، هاتوون. تۆڵەی خوێنی کە بە کوشتنی ئیراج لەلایەن توورەوە دەستی پێ کرد، بە نەوەکانیان بەردەوام بوو؛ تاوانی باپیرەکە دوو لقی بنەماڵەکەی بۆ چەندین نەوە خستە شەڕەوە. بەمەش ڕۆڵی توور وەک باپیری توورانییەکان تەنها بە ئەنجامدەری یەکەم تاوانی مەزن ناکات، بەڵکو بە دامەزرێنەری یەک لایەنی تەواوی ململانێی سەرەکی و بەردەوامی حەماسەکەش دەیکات.
تۆڵەسەندنەوەی مەنووچەهر
تاوانی توور بێ تۆڵەسەندنەوە نەمایەوە، چونکە دوعای فەریدونی خەمبار بۆ ئەوەی نەوەیەکی ئیراج تۆڵەی کوژرانەکە بسێنێتەوە، بە تێپەڕبوونی کات وەڵام درایەوە. ئیراج کچێکی بەجێ هێشت و لە ڕەچەڵەکی ئەو مەنووچەهر لەدایک بوو؛ فەریدون وەک میراتگری خۆی گەورەی کرد و بۆ ئەرکی تۆڵەسەندنەوە پەروەردەی کرد.
کاتێک مەنووچەهر پێگەیشت، فەریدون سوپایەکی بۆ تەیار کرد تا تۆڵەی کوژرانی ئیراج بسێنێتەوە. توور و سەلم کاتێک بە هێزی ڕوو لە هەڵکشانی مەنووچەهر زانییان، هێزەکانی خۆیان کۆ کردەوە و بەرەو ئێران چوون و زنجیرەیەک شەڕی مەزن ڕووی دا. لە ماوەی ئەم شەڕی تۆڵەسەندنەوەیەدا، مەنووچەهر ڕووبەڕووی هەردوو برای باپیری بووەوە و کوشتیانی. مەنووچەهر توور، کوژەری ئیراج، کوشت و بە دادپەروەرییەکی شیاو و شاعیرانە، نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە مەنووچەهر سەری تووری بڕی، هەروەک توور سەری ئیراجی بێتاوانی بڕیبوو، بەمەش تاوانەکە بە هەمان شێوە وەڵام درایەوە. سەری توور بۆ فەریدونی پیر نێردرا تا بەڵگەی ئەوە بێت کە تۆڵەی ئیراج سێنراوەتەوە. بە مردنی توور و دواتر سەلم، قەرزی خوێنی کوشتنی ئیراج لە کۆتاییدا درایەوە. فەریدون کە تۆڵەکەی سێنرابووەوە، فەرمانڕەواییی ئێرانی دا بە مەنووچەهر و کەمێک دواتر مرد. بەڵام مردنی توور، هەرچەند تۆڵەی ئیراجی سەندەوە، کۆتایی بەو ململانێیە نەهێنا کە دەستی پێ کردبوو؛ لێیەوە شەڕە درێژەکانی نێوان ئێرانییەکان و توورانییەکان، نەوەکانی دوو لقی بنەماڵەکە، سەریان هەڵدا کە بۆ چەندین نەوە تا فەرمانڕەواییی کەی خوسرەو بەردەوام بوون. تۆڵەسەندنەوەی مەنووچەهر یەکەم بەشی دوژمنایەتییەکەی داخست، بەڵام سەردەمی درێژی شەڕەکانی کردەوە.
هێما و واتا
توور پێش هەموو شتێک هێزی وێرانکەری ئیرەیی و دەرئەنجامە ترسناکەکانی یەک تاوان دەنوێنێت. ئیرەیی بە بەشە باشترەکەی براکەی، ئیراج، بنەمای براکوژییەکەیەتی و حەماسەکە ئەو و براکەی سەلم وەک خودی بەرجەستەبوونی تەماع و ئیرەیی وێنا دەکات؛ ئەو هەستانەی گیان گەندەڵ دەکەن و دەبن بە هۆی کوشتنی بێتاوانی. لە تووردا، شاینامە لێکۆڵینەوەیەک پێشکەش دەکات لەوەی چۆن ئیرەیی دەتوانێت تەنانەت شازادەیەکی خاوەن بەشەڕەفترین ڕەچەڵەک بەرەو ترسناکترین تاوان ببات؛ کوشتنی برای خۆی.
توور هەروەها بابەتی براکوژی و ئەو بازنەی تۆڵەسەندنەوەیە دەنوێنێت کە دەستی پێ دەکات. کوشتنی ئیراج یەکەم تاوانی مەزنی گێڕانەوە سەرەکییەکەی حەماسەکەیە و بازنەیەکی خوێنڕشتن و تۆڵەسەندنەوە دەست پێ دەکات؛ کوشتنێک کە کوشتنی زیاتر دەخوازێت و لە نەوەکانی شەڕەکانی ئێران و تووراندا بەردەوامە. حەماسەکە چیرۆکی توور و براکانی بەکار دەهێنێت تا نیشان بدات چۆن یەک کردەوەی ئیرەیی و توندوتیژی دەتوانێت بنەماڵەیەکی تەواو ژەهراوی بکات و ململانێی درێژخایەن دەست پێ بکات؛ خراپە دەچێتە ناو ناخەوە و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە. وەک باپیری توورانییەکان، توور سەرچاوەی دابەشبوونە مەزنەکەی حەماسەکەش دەنوێنێت؛ دابەشبوونی یەک بنەماڵە بۆ دوو لقی جەنگاوەر. لە هەموو ئەمانەدا، توور کەسایەتییەکی خاوەن واتایەکی قووڵ و ترسناکە؛ هێزی وێرانکەری ئیرەیی، تاوانی براکوژی، بازنەی تۆڵەسەندنەوە و سەرچاوەی ململانێی سەرەکیی شاینامە دەنوێنێت. ئەو برا ئیرەییەکەیە کە یەک تاوانەکەی سێبەری بەسەر هەموو سەردەمی پاڵەوانیدا خست؛ کەسایەتییەکی تاریک و چارەنووسساز لە خودی بنەمای تراژیدییە مەزنەکەی حەماسەکەدا.
توور و کورد
توور، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی هاوبەشی حەماسی و ئەفسانەییی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی بە پاشا و تراژیدییەکانییەوە میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتی کۆنی ئەفسانەییی ئێرانیی سەرچاوەی ئەو حەماسەیەدا بەشدارن. بە ڕاستگۆیی و بە دروستی دەکرێت توور و براکانی بە بەشێک لەو میراتە هاوبەشە دابنرێن، نەک کەسایەتیگەلێکی تایبەت بە کورد.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شاینامە بەشێکن لە جیهانی فراوانتری کولتووری و ئەفسانەیی کە سەر بەوەن، و حەماسەکە و کەسایەتییەکانی لە میراتی فراوانی ئێرانی کە کورد هاوبەشیی تێدا هەیە جێگەیان هەیە. خاڵێکی بە تایبەتی گرنگی ڕاستگۆیی پەیوەندی بە توورانییەکانەوە هەیە، ئەو گەلەی لە توورەوە هاتووە. لە کۆنترین نەریتدا، توورانییەکان نەتەوەیەکی بیانی نەبوون، بەڵکو لقێکی خودی بنەماڵەی ئێرانی بوون؛ گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئێرانییەکان. شەڕەکانی ئێران و توورانیش ناکۆکیی نێوان خزمەکان بوون کە هەموویان لە فەریدونەوە هاتبوون. هەرچەند فیردەوسی بە ڕەنگدانەوەی ڕاستییەکانی سەردەمی دواتری خۆی، هەندێک جار توورانییەکانی بە تورکەکان یەکسان دەکرد، ئەمە تێکەڵکردنی سەردەمەکانە؛ لە ئەفسانەکەدا، تووران خاکی توور، کوڕی فەریدون، و نەوەکانی، گەلێکی ئێرانییە و نابێت توورانییەکان بە سادەیی بە هیچ نەتەوەیەکی ئەمڕۆ یەکسان بکرێن. بەمەش لە ناساندنی تووردا کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد ناناسێنین، بەڵکو یەکێک لە کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی حەماسەی هاوبەشی ئێرانی و باپیری گەلێکی ئەفسانەیی، سەر بەو میراتەی کورد لەگەڵ گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی تێیدا هاوبەشە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا توورانییەکان، نەوەکانی توور، تورک بوون؟ ئەمە خاڵێکی گرنگی وردییە. لە کۆنترین نەریتی ڕەسەندا، توورانییەکان تورک نەبوون، بەڵکو لقێکی بنەماڵەی ئێرانی بوون؛ گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئێرانییەکان کە لە ئەفسانەکەدا لە توور، کوڕی خودی فەریدون، هاتبوون. بەمەش شەڕەکانی ئێران و تووران لە بنەڕەتدا ناکۆکیی نێوان خزمەکان بوون کە هەموویان ئێرانی و نەوەی فەریدون بوون. هەرچەند فیردەوسی لە سەردەمێکی دواتردا دەینووسی کە گەلە تورکییەکان لە خاکەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی ئێران نیشتەجێ بوون و هەندێک جار توورانییەکانی بە تورکەکان یەکسان دەکرد، زانایان ئەمە بە تێکەڵکردنی سەردەمەکان دەزانن. توورانییەکانی ئەفسانەکە گەلێکی ئێرانین و توور باپیریانە؛ نابێت بە سادەیی بە هیچ نەتەوە یان گرووپێکی ئەتنیکیی ئەمڕۆ یەکسان بکرێن.
ئایا توور کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە و کەسایەتییەکانی حەماسەکە، لەوانە توور و براکانی ئیراج و سەلم، بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
ئایا توور یان سەلم بەرپرسیارێتیی زیاتری لە کوشتنی ئیراجدا هەبوو؟ نەریتەکە ڕۆڵ بۆ هەردوو براکە دیاری دەکات. سەلمی گەورە بە گشتی وەک هاندەر وێنا دەکرێت؛ ئەوەی یەکەم جار ئیرەیییەکەی هەڵچوو و هانی تاوانەکەی دا، لە کاتێکدا تووری ناوەندی ئەوە بوو کە دەستی لە ڕاستیدا زەبرە کوشندەکەی لێ دا و ئیراجی کوشت. هەردوو براکە تاوانبار بوون، هەردووکیان لە ئیرەیی و پیلانەکەدا بەشدار بوون و لە کۆتاییدا هەردووکیان مەنووچەهر بۆ تۆڵەسەندنەوە کوشتن. بەڵام توور بوو کە خودی کوشتنەکەی ئەنجام دا و ناوی توورە کە بە توورانییەکان بەخشراوە و نزیکترین پەیوەندیی بە کردەوەکەوە هەیە. دوو براکە پێکەوە تەماع و ئیرەیی دەنوێنن کە حەماسەکە بە بنەمای تاوانەکە دەیبینێت؛ سەلم وەک مێشکی هاندەر و توور وەک دەستی زەبرلێدەر، کە پێکەوە بەرپرسیارن لەو براکوژییەی شەڕە مەزنەکانی دەست پێ کرد.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیراج: برا بچووکە بەشەڕەفەکە کە توور کوشتی
فەریدون: پاڵەوانە پاشاکە، باوکی توور و سەلم و ئیراج
مەنووچەهر: نەوەی ئیراج کە بە کوشتنی توور تۆڵەی بۆ سەندەوە
ئەفراسیاب: پاشا ترسناکەکەی تووران، لە نەوەی توور
زەحاک: ستەمکارە مارەکە کە فەریدون ڕووخاندی
نەوزەر: پاشای دواتر کە لە فەرمانڕەواییی ئەودا شەڕەکان دەستیان پێ کردەوە
ئەغریرەت: نەوەیەکی ڕاستکرداری دواتری بنەماڵەی تووران
شاینامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسەی مەزنی ئێران
پرسیارە باوەکان
توور لە شاینامەدا کێیە؟
توور یەکێک لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشاکە، فەریدون، لە شاینامەیە. کاتێک فەریدون جیهانی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش کرد، توور خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی وەرگرت، بەڵام ئیرەیی بە برا بچووکەکەی ئیراج برد کە ناوەندی ئێرانی پێ بەخشرابوو. لەگەڵ براکەی سەلم، دژی ئیراج پیلانێکی گێڕا و توور بوو کە کوشتی و شەڕە درێژەکانی ئێران و توورانی دەست پێ کرد. بوو بە باپیری توورانییەکان و لە کۆتاییدا بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا.
بۆچی توور ئیراجی کوشت؟
توور لە ئیرەییدا ئیراجی کوشت. کاتێک باوکیان فەریدون جیهانی دابەش کرد، باشترین بەش، ناوەندی ئێرانی لەگەڵ تاج و هێماکانی سەروەری بە کوڕە بچووکەکە، ئیراج، بەخشی، چونکە بە شایستەترین کوڕی خۆی دایدەنا. توور و براکەی سەلم کە خاکە ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاواییەکانیان پێ درابوو، لەوە ناڕازی بوون کە بچووکەکە لە سەروویانەوە دابنرێت و ئیرەیییان ڕەق بووەوە و بوو بە ڕقی کوشندە. هەرچەند ئیراج ئامادە بوو بۆ ئاشتی تاجەکە بەجێ بهێڵێت، توور برا بێتاوانەکەی بە خوێنساردی کوشت.
سێ کوڕەکەی فەریدون کێ بوون؟
سێ کوڕەکەی فەریدون سەلمی گەورە، تووری ناوەندی و ئیراجی بچووک بوون. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە فەریدون بە شێوەی ئەژدیهایەک تاقیی کردبوونەوە؛ گەورەکە هەڵهات و ناوی لێ نرا سەلم، کوڕە ناوەندییەکە بە بوێری شەڕی کرد و ناوی لێ نرا توور، و بچووکەکە خۆگرتنێکی دانای نواند و ناوی لێ نرا ئیراج. فەریدون ڕۆژئاوای بە سەلم، ڕۆژهەڵات (تووران)ی بە توور و ناوەندی ئێرانی لەگەڵ تاج بە ئیراجی بەشەڕەف بەخشی، چونکە بە شایستەترینی دایدەنا.
توورانییەکان لە کێوە هاتوون؟
توورانییەکان لە توور، کوڕی فەریدون کە خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی پێ بەخشرابوو، هاتوون. لە کۆنترین نەریتدا نەتەوەیەکی بیانی نەبوون، بەڵکو لقێکی بنەماڵەی ئێرانی بوون؛ گەلە ڕۆژهەڵاتییە ئێرانییەکان. بەمەش شەڕەکانی ئێران و تووران ناکۆکیی نێوان خزمەکان بوون کە هەموویان لە فەریدونەوە هاتوون. پاشاکانی دواتری تووران، لەوانە ئەفراسیابی ترسناک، لە ڕەچەڵەکی توور بوون. نابێت توورانییەکان بە سادەیی بە هیچ نەتەوەیەکی ئەمڕۆ یەکسان بکرێن.
توور چۆن مرد؟
مەنووچەهر، نەوەی ئیراجی کوژراو، لە شەڕی تۆڵەسەندنەوەدا تووری کوشت. فەریدون دوعای کردبوو نەوەیەکی ئیراج تۆڵەی تاوانەکە بسێنێتەوە. مەنووچەهر کە لە ڕەچەڵەکی کچی ئیراج لەدایک بوو و فەریدون گەورەی کردبوو، پێگەیشت و سوپایەکی دژی توور و سەلم بەڕێوە برد. مەنووچەهر تووری کوشت و بە دادپەروەرییەکی شاعیرانە سەری بڕی، هەروەک توور سەری ئیراجی بڕیبوو، و سەرەکەی بۆ فەریدون نارد. بە مردنی توور و سەلم، لە کۆتاییدا تۆڵەی کوشتنی ئیراج سێنرایەوە.
ئایا توور کەسایەتییەکی کوردە؟
توور بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە و کەسایەتییەکانی حەماسەکە، لەوانە توور و براکانی، بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shahnameh Excursus (سەلم و توور وەک تەماع و ئیرەیی) - Encyclopaedia Iranica
Tur Murders Iraj - The Morgan Library