پێشەکی
گەلی کورد هەرگیز سوپایەکی نەتەوەییی یەکگرتووی نەبووە. لەبری ئەوە، هێزگەلێکی شەڕکەری بەرهەم هێناوە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخدا لە خۆڕاگرترینەکانن و لە خۆگونجاندندا لە تواناترینەکانن؛ ڕێکخراوگەلێک کە لە چیا و زیندان و کەمپەکانی پەنابەرانەوە سەریان هەڵدا و بوون بە هاوپەیمانی بنەڕەتیی بەهێزترین هاوپەیمانیی سەربازیی جیهان. ئەم وتارە ڕێڕەوی گەشەی ڕێکخستنی سەربازیی کوردی دەگرێتە بەر، لە هێزە حیزبییەکانی پێشمەرگەی عێراقەوە تا سەرهەڵدانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و یەکینەکانی پاراستنی ژن (YPJ) و هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF) لە سووریا؛ لەوە دەکۆڵێتەوە کە گرووپە چەکدارە کوردییەکان چۆن خۆیان گۆڕی، هاوپەیمانیی نێودەوڵەتییان بنیاتی نا و ڕووبەڕووی ئەو ئاستەنگە پێکهاتەییانە بوونەوە کە هێشتا داهاتوویان دادەڕێژن.
چیرۆکی هێزی سەربازیی هاوچەرخی کورد تەنها ڕێڕەوێکی سادەی پێشکەوتن نییە. حیزبە ڕکابەرە سیاسییەکان و دەوڵەتە دوژمنە دراوسێکان و هاوپەیمانییە گۆڕاوەکانی زلهێزەکان و ناکۆکیی بنەڕەتیی نێوان نەریتی گەریلا و پێداویستییەکانی شەڕی ئاسایی دایدەڕێژن. تێگەیشتن لەم گەشەیە بۆ تێگەیشتن لە پێگەی کوردستان لە جیۆسیاسیی سەدەی بیست و یەکەمدا پێویستە.
ناوەڕۆک
هێزێکی دابەشبوو: پێکهاتەکانی فەرماندەییی پارتی و یەکێتی
یەکینەکانی پاراستنی گەل و ژن: هێزە چەکدارەکانی ڕۆژاوا
هێزەکانی سووریای دیموکرات: هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی
هاوپەیمانی و هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکان
ژن لە هێزە سەربازییە کوردییەکاندا
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
پێشمەرگە: ڕەچەڵەک و پێکهاتە
وشەی پێشمەرگە بە کوردی واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مەرگ دەبنەوە» دەگەیەنێت. ئەم زاراوەیە لە دەیەی 1940ەکاندا بۆ وەسفکردنی شەڕکەرە کوردەکانی عێراق باو بوو، هەرچەندە بەرەنگاربوونەوەی چەکداریی کورد بۆ چەندین سەدە دەگەڕێتەوە. پێشمەرگە لە ڕاپەڕینەکانی مستەفا بارزانی لە دەیەکانی 1960ەکان و 1970ەکاندا بوو بە هێزێکی شەڕکەری بە فەرمی ڕێکخراو، کاتێک گەریلا کوردەکان لە سەرانسەری چیاکانی باکووری عێراق هەڵمەتی بەردەوامیان دژ بە دەوڵەتی عێراق ئەنجام دەدا.
نەریتی شەڕکردنی پێشمەرگە ڕەگی لە شەڕی گەریلاییی چیادا هەیە؛ بۆسەی یەکە بچووکەکان و ناسینی خاک و توانای بەردەوامکردنی ئۆپەراسیۆن بە کەمترین هێڵی دابینکردن. بۆ چەندین دەیەی سەرکوتکردن دژ بە ڕژێمی بەعس شەڕیان کرد؛ لە جینۆسایدی ئەنفالی ساڵی 1988 ڕزگاریان بوو و لە ماوەی ناوچەی ئارام لە دەیەی 1990ەکاندا بەرەنگاربوونەوەی چەکدارییان بەردەوام کرد. دوای شەڕی عێراقی ساڵی 2003، پێشمەرگە گۆڕا بۆ هێزێکی سەربازیی نیمچەئاسایی، کە ژمارەی شەڕکەرەکانی بە 150,000 تا 200,000 خەمڵێنراوە، هەرچەندە ژمارە وردەکان جێی مشتومڕن.
هێزێکی دابەشبوو: پێکهاتەکانی فەرماندەییی پارتی و یەکێتی
گرنگترین ئاستەنگی پێکهاتەییی بەردەم پێشمەرگە هەمیشە فەرماندەییی دابەشبووی بووە. لە شەڕی ناوخۆی کوردیی عێراق لە ساڵانی 1994-1997ەوە، پێشمەرگە لە ژێر دوو زنجیرەی جیاوازی فەرماندەییدا کاری کردووە: یەکەی 80، پەیوەست بە پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، و یەکەی 70، پەیوەست بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK). هەریەکەیان فەرماندە و لۆجستیک و تۆڕەکانی هەواڵگری و ناوچەی کۆنترۆڵی خاکیی خۆی پاراستووە.
ئەم دابەشبوونە لێکەوتەی سەربازیی ڕاستەقینەی هەبوو. لە هێرشی داعشی ساڵی 2014دا، نەبوونی فەرماندەییی یەکگرتوو بەشداریی لە شکستی هەماهەنگی لە مەیدانی شەڕدا کرد. پاشەکشە جێی مشتومڕەکە لە شنگال و ڕووخانی هەندێک پێگەی هێڵی پێشەوە، تا ڕادەیەک درانە پاڵ نەبوونی بارەگایەکی تاکی ئۆپەراسیۆن کە بتوانێت لە سەرووی سنووری حیزبەکانەوە ئاراستەی هێزەکان بکات. قەیرانی کەرکووکی ساڵی 2017 کێشەکەی زیاتر ئاشکرا کرد، کاتێک یەکە پەیوەستەکانی یەکێتی بە سەربەخۆیی پاشەکشەیان کرد و لە کرداردا، بەبێ ڕەزامەندیی پارتی، دەستیان لە شارەکە هەڵگرت.
چاکسازی و یەکخستنی پێشمەرگە
لە شەڕی دژ بە داعشەوە، یەکخستنی پێشمەرگە داواکارییەکی ناوەندیی هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی ئەمریکا، بووە. لە ساڵی 2022، وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستان یاداشتێکی لێکتێگەیشتنیان واژۆ کرد، کە نەخشەڕێگایەکی چوار ساڵەی دانا بۆ تێکەڵکردنی یەکەکانی 70 و 80 لە هێزێکی تاک و ناحیزبیدا، لە ژێر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە (MoPA).
پێشکەوتن لە کابینەی نۆیەمی سەرۆکوەزیران مەسرور بارزانیدا خێراتر بوو. لە تشرینی دووەمی 2025، یەکەی 80 بە فەرمی لە ژێر پێکهاتەیەکی نوێ بە ناوی فەرماندەییی ناوچەی 1 دووبارە چالاک کرایەوە و خرایە ژێر وەزارەتی پێشمەرگە. لە شوباتی 2026، فەرمانی 703 فەرماندەیی و بودجە و بەرپرسیارێتیی یاساییی هەردوو یەکەی 70 و 80ی گواستەوە بۆ وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە. تا ئازاری 2026، بەپێی ڕاپۆرتەکان زیاتر لە 150,000 سەرباز تێکەڵ کرابوون؛ پلانی 11 فیرقە دانرابوو و چوار فیرقە پێشتر پێک هاتبوون. هەموو ئەندامانی پێشمەرگە دەستیان بە گواستنەوە بۆ سیستەمێکی یەکگرتووی مووچە کرد کە بە سەکۆی MyAccount بەڕێوە دەبرا.
پرۆسەی چاکسازی هێشتا لە ڕووی سیاسییەوە هەستیارە. لە کاتێکدا یەکەی 80 تێکەڵ کراوە، چاودێران ئاماژە بەوە دەکەن کە تێکەڵکردنی تەواوی یەکەی 70 بە هێواشییەکی زیاتر پێش چووە. ڕێککەوتنی ئەمریکا و حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەیلوولی 2026ی وەک دوا وادە بۆ یەکخستنی تەواو دانا. ئەوەی ئایا پێشمەرگە دەتوانێت ئەم گۆڕانە بۆ هێزێکی سەربازیی پیشەیی و ناحیزبی تەواو بکات، لە ساڵەکانی داهاتوودا یەکێک لە پرسیارە دیاریکەرەکانی فەرمانڕەواییی کوردی دەبێت.
نەریتی سەربازیی پەکەکە
پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، کە لە ساڵی 1978 لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە دامەزرا، نەریتێکی سەربازیی جیاوازی پەرە پێ دا کە ڕەگی لە شەڕی شۆڕشگێڕانەی مارکسیستی-لینینیدا هەبوو. پەکەکە لە ساڵی 1984 هەڵمەتە چەکدارەکەی دژ بە دەوڵەتی تورکیا دەست پێ کرد و هێزە گەریلاکانی، کە لە ڕێگەی هێزەکانی پاراستنی گەل (HPG)ەوە ڕێک خرابوون، بوون بە یەکێک لە ئەزمووندارترین و ڕێکوپێکترین سوپا یاخیبووەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کولتوورە سەربازییەکەی پەکەکە جەختی لە پابەندیی ئایدیۆلۆژی و یەکسانیی ڕەگەزی لە ڕۆڵە شەڕکەرەکاندا و پێکهاتەکانی فەرماندەییی لاناوەندی دەکردەوە کە بۆ شەڕی چیا گونجاو بوون.
کاریگەریی سەربازیی پەکەکە زۆر لە تورکیا تێدەپەڕێت. شێوازی ڕێکخستنی، کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی و هاوسەرۆکایەتیی پیاوان و ژنان و تۆڕێک لە بزووتنەوە پەیوەستەکان، ڕاستەوخۆ دامەزراندنی یەکینەکانی پاراستنی گەل و ژن لە سووریا و پژاک لە ئێران و یەکەکانی بەرەنگاربوونەوەی شنگال (YBS) لە عێراقی داڕشت. تورکیا و ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپا پەکەکە بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پۆلێن دەکەن. پەکەکە لە ساڵی 2025 پرۆسەیەکی ئاگربەست و چەکدانانی ڕاگەیاند، دوای بانگەوازێکی سەرکردە زیندانییەکەی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، هەرچەندە ئەنجامی درێژخایەن هێشتا نادیارە.
یەکینەکانی پاراستنی گەل و ژن: هێزە چەکدارەکانی ڕۆژاوا
یەکینەکانی پاراستنی گەل لە ساڵی 2011 وەک باڵی چەکداری پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) لە سووریا دامەزران. کاتێک شەڕی ناوخۆی سووریا بۆشاییەکی دەسەڵاتی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی بە زۆرینە کوردنشین دروست کرد، یەکینەکانی پاراستنی گەل بە خێرایی لە میلیشیایەکی بچووکەوە گەشەیان کرد بۆ هێزی سەربازیی باڵادەست لەوەی بوو بە بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە بە گشتی بە ڕۆژاوا ناسراوە.
یەکینەکانی پاراستنی ژن لە ساڵی 2013 وەک هێزێکی سەربازیی تەواو ژنانە دامەزران کە لە تەنیشت یەکینەکانی پاراستنی گەلدا کار دەکەن. بوون بە یەکێک لە ناسراوترین هێماکانی شەڕی دژ بە داعش، بە دەردەکەوتنی شەڕکەرە ژنە کوردەکان لەسەر بەرگی گۆڤارەکان و لە فیلمە بەڵگەنامەییەکانی سەرانسەری جیهاندا. ئەم یەکینانە یەکەیەکی پشتگیری یان یاریدەدەر نەبوون؛ شەڕکەرەکانیان لە هەموو پێکدادانە مەزنەکاندا ڕۆڵی شەڕکردنی هێڵی پێشەوەیان گێڕا، لە کۆبانییەوە تا ڕەققە و باغۆز.
یەکینەکانی پاراستنی گەل و ژن بنەماکانی ڕێکخستنیان لە شێوازی پەکەکە وەرگرت، لەوانە فێرکاریی ئایدیۆلۆژیی ناچاری و ژیانی کۆمەڵی و پابەندی بە کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی. تورکیا یەکینەکانی پاراستنی گەل بە درێژکراوەی پەکەکە دادەنێت و چەندین ئۆپەراسیۆنی سەربازیی دژیان ئەنجام داوە، لەوانە گرتنی عەفرین لە ساڵی 2018 و ئۆپەراسیۆنەکانی سەرێکانی و گرێ سپی لە ساڵی 2019. ئەمریکا، لەگەڵ داننان بە پەیوەندیی نێوان یەکینەکانی پاراستنی گەل و پەکەکە، لە سەرانسەری هەڵمەتی دژ بە داعشدا هاوبەشیی خۆی لەگەڵ یەکینەکانی پاراستنی گەل لە چوارچێوەی هێزەکانی سووریای دیموکراتدا پاراست.
هێزەکانی سووریای دیموکرات: هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی
هێزەکانی سووریای دیموکرات لە تشرینی یەکەمی 2015 وەک هاوپەیمانییەک لە شەڕکەرانی کورد و عەرەب و سریانی-ئاشووری و تورکمان و ئەرمەنی دامەزران. یەکینەکانی پاراستنی گەل هێشتا بنەمای هێزەکانی سووریای دیموکرات بوون و زۆربەی شەڕکەرە ئەزمووندارەکانیان دابین دەکرد، بەڵام بەشداریی پێکهاتە عەرەبەکان، بە تایبەتی ئەنجومەنی سەربازیی دێرەزوور و ئەنجومەنی سەربازیی مەنبج، ڕێگەی دا هاوپەیمانییەکە لە ناوچە بە زۆرینە عەرەبنشینەکاندا کار بکات، بەبێ ئەوەی وەک هێزێکی تەواو کوردیی داگیرکەر دەربکەوێت.
فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سووریای دیموکرات، مەزڵوم عەبدی، کە بە مەزڵوم کۆبانیش ناسراوە، بوو بە یەکێک لە دیارترین کەسایەتییە سەربازییەکانی ململانێی سووریا. لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا، هێزەکانی سووریای دیموکرات لە چەند هەزار شەڕکەرەوە گەشەیان کرد بۆ هێزێکی نزیکەی 100,000 کە لە خاکێکدا کار دەکات کە قەبارەکەی نزیکەی یەک لەسەر سێی سووریایە. هەروەها بارە قورسەکەی دەستبەسەرکردنی نزیکەی 10,000 زیندانیی داعش و بەڕێوەبردنی کەمپەکانی گرتە ئەستۆ کە دەیان هەزار خێزانی پەیوەست بە داعش لەخۆ دەگرن؛ بەرپرسیارێتییەک کە هیچ دەزگایەکی نێودەوڵەتی ئامادە نەبووە بە تەواوی بیگرێتە ئەستۆ.
هاوپەیمانی و هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکان
شەڕی دژ بە داعش هێزە کوردییەکانی لە ئەکتەری ناوچەییەوە گۆڕی بۆ هاوبەشی سەربازیی ناسراوی نێودەوڵەتی. پێشمەرگە لە ئەمریکا و بەریتانیا و ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و فەڕەنسا و هۆڵەندا و ئەندامانی دیکەی هاوپەیمانییەکە چەک و ڕاهێنان و پشتگیریی ڕاوێژکاریی وەرگرت. دابینکردنی مووشەکی دژە تانکی MILAN لەلایەن ئەڵمانیاوە بۆ پێشمەرگە بە تایبەتی گرنگ بوو، چونکە چەکێکی کاریگەر دابین کرد بۆ هێزە کوردییەکان دژ بە ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان کە داعش لە سوپای عێراق گرتبوونی.
هاوبەشیی هێزەکانی سووریای دیموکرات لەگەڵ ئەمریکا تەنانەت قووڵتر بوو. هێزەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی ئەمریکا لە هێڵەکانی پێشەوەدا لەگەڵ یەکەکانی هێزەکانی سووریای دیموکرات جێگیر بوون، لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنی «بڕیاری پتەو»ەوە پشتگیریی ئاسمانیی نزیکیان دابین کرد و چەک و ئۆتۆمبێل و کەلوپەلی پەیوەندییان پێ دان. ئەمریکا چەندین بنکەی سەربازیی لە خاکی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سووریای دیموکراتدا دامەزراند و هاوبەشییەکە لە ئۆپەراسیۆنە شەڕییەکان تێپەڕی بۆ فەرمانڕەوایی و ئیدارەی مەدەنی و گەشەپێدانی کەرتی ئاسایش.
ئەم هاوبەشییانە ناکۆکیی ناوخۆییان لەگەڵ خۆدا هێنا. تورکیا، هاوپەیمانی ناتۆی ئەمریکا، یەکینەکانی پاراستنی گەلی بە درێژکراوەیەکی تیرۆریستیی پەکەکە دادەنا و بە دووبارەیی ناڕەزایی لە پشتگیریی ئەمریکا بۆ هێزەکانی سووریای دیموکرات دەردەبڕی. ئەمریکا هەوڵی دا ئەم ناکۆکییە لە چوارچێوەی هێزەکانی سووریای دیموکراتدا بەڕێوە ببات، بەڵام تورکیا بێ گوێدان چەندین ئۆپەراسیۆنی سەربازیی دژ بە خاکی ژێر کۆنترۆڵی کورد ئەنجام دا؛ لەوانە ئۆپەراسیۆنی لقی زەیتوون، عەفرین لە 2018، و ئۆپەراسیۆنی کانیی ئاشتی لە 2019 و ئۆپەراسیۆنە بەردەوامە ئاسمانی و زەمینییەکان لە ساڵانی 2024-2025دا. ئەزموونی کورد نیشانی دا کە هاوبەشییە نێودەوڵەتییە سەربازییەکان، هەرچەندە لە مەیدانی شەڕدا بە نرخ بن، دەستەبەری پاراستنی سیاسی ناکەن.
ژن لە هێزە سەربازییە کوردییەکاندا
ڕۆڵی ژن لە هێزە سەربازییە کوردییەکاندا یەکێکە لە تایبەتمەندترین ڕەهەندەکانی بزووتنەوە چەکدارە کوردییەکان. پەکەکە لە ساڵەکانی سەرەتای خۆیەوە ژنانی خستە ڕۆڵە شەڕکەرەکان و بنەمای هاوسەرۆکایەتیی ڕەگەزی بوو بە بەشێکی چەسپاوی بنەمای ڕێکخستنی هەموو بزووتنەوە پەیوەستەکانی پەکەکە. یەکینەکانی پاراستنی ژن ئەمەیان لە پێکهاتەیەکی جیاوازی سەربازیی تەواو ژنانەدا بە فەرمی ڕێک خست، بەڵام ژنان لە پێشمەرگە و هێزە پەیوەستەکانی پەکەکە لە ئێران، پژاک، و یەکەکانی بەرەنگاربوونەوەی شنگالیشدا خزمەتیان کرد.
دەردەکەوتنی نێودەوڵەتیی شەڕکەرە ژنە کوردەکان لە شەڕی دژ بە داعشدا، بە تایبەتی یەکینەکانی پاراستنی ژن لە کۆبانی و ڕەققە، سەرنجێکی جیهانیی بێپێشینەی بۆ هەردوو دۆزی کورد و پرسی فراوانتری بەشداریی ژن لە ململانێی چەکداردا ڕاکێشا. هەروەها بەراوردێکی هێماییی بەهێزی لەگەڵ سیستەمی کۆیلایەتیی سێکسی و چەوساندنەوەی ژنان لەلایەن داعشەوە دروست کرد. بەڵام ڕاستیی بەشداریی سەربازیی ژن ئاڵۆزترە لەوەی گێڕانەوەی میدیایی هەندێک جار پیشانی دەدات و مشتومڕەکانی بەکارهێنانی شەڕکەرە ژنەکان وەک ئامرازێک بۆ ئامانجی بانگەشە هێشتا لە ناو گوتاری سیاسیی کوردیدا بەردەوامن.
ئاستەنگەکان و ناکۆکییەکان
هێزە سەربازییە کوردییەکان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی پێکهاتەیی دەبنەوە کە کاریگەری و توانای سیاسییان سنووردار دەکات. دابەشبوونە حیزبییەکەی پێشمەرگە لە نێوان باڵەکانی پارتی و یەکێتیدا یەکگرتووییی ئۆپەراسیۆنیی لاواز کردووە، تەنانەت لە کاتێکدا پرۆسەی یەکخستن پێش دەچێت. هەردوو پێشمەرگە و هێزەکانی سووریای دیموکرات هێشتا بە ئاستێکی زۆر پشت بە پشتگیریی دەرەکی دەبەستن؛ پێشمەرگە بە تەرخانکردنەکانی بودجەی بەغدا و ڕاهێنانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و هێزەکانی سووریای دیموکرات بە بەردەوامیی بوونی سەربازیی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا.
ڕکابەرییە ناوخۆییە کوردییەکانیش دیمەنی سەربازی دادەڕێژن. حکومەتی هەرێمی کوردستان و بزووتنەوە پەیوەستەکانی پەکەکە لە شنگال و ڕۆژاوا بە شێوازی سیاسیی بنەڕەتی جیاواز کار دەکەن و دیدی ڕکابەریان بۆ فەرمانڕەواییی کوردی هەیە. ڕکابەریی پارتی و پەکەکە لە شنگال ململانێیەکی بە وەکالەتی لە ناوچەیەکی ئازادکراودا دروست کرد و تورکیا ئەم دابەشبوونانەی قۆستووەتەوە بۆ پاساودانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی دژ بە پێگەکانی پەکەکە لە خودی هەرێمی کوردستانی عێراقدا.
هێزەکانی سووریای دیموکرات ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی دیکەی پەیوەست بە مانەوە دەبنەوە: گۆڕانی داینامیکی سووریای دوای شەڕی ناوخۆ. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تورکیا لە ساڵانی 2024-2025دا بوون بە هۆی ئەوەی هێزەکانی سووریای دیموکرات کۆنترۆڵی مەنبج و تەل ڕەفعەت لە دەست بدەن، لە کاتێکدا دەوڵەتی سووریا گوشاری لەسەر خاکە ڕۆژهەڵاتییەکانی ژێر کۆنترۆڵی ئەم هێزانە زیاد کردووە. مانەوەی درێژخایەنیان پشت بەوە دەبەستێت کە ئایا دەتوانن لە ناو دەوڵەتێکی دووبارە پێکهێنراوی سووریادا ڕێککەوتنێکی سیاسیی گونجاو لە ڕێگەی دانوستانەوە بەدەست بهێنن؛ ئەگەری ئەوە هێشتا بە ئاستێکی زۆر نادیارە.
داهاتووی هێزی سەربازیی کورد
گەشە لە پێشمەرگەوە بۆ هێزەکانی سووریای دیموکرات نوێنەرایەتیی گۆڕانێکی سەرنجڕاکێش لە توانای سەربازیی کورد دەکات. هێزە کوردییەکان لە شەڕی گەریلاییی چیاوە چوونە ئۆپەراسیۆنی شار و لە تفەنگەکانی سەردەمی سۆڤیەتەوە بۆ کەلوپەلی دابینکراوی ئەمریکا و لە شەڕکەری هۆزیی گۆشەگیرەوە بۆ هاوبەشی بەهێزترین هاوپەیمانیی سەربازیی جیهان. ئەم گۆڕانکارییانە بە پێویستی پاڵ پێوە نران؛ هەڕەشەی داعش بۆ مانەوە؛ بەڵام میراتی دامەزراوەییی بەردەوامیان بەجێ هێشتووە.
پرسیارە سەرەکییەکەی داهاتوو ئەوەیە کە ئایا هێزە سەربازییە کوردییەکان دەتوانن بەبێ ئەو هەڕەشە دەرەکییە بەردەوام بن کە گرنگیی نێودەوڵەتیی پێ بەخشین. یەکخستنی پێشمەرگە لە ژێر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا، ئەگەر تەواو بکرێت، نوێنەرایەتیی یەکەم دامەزراوەی سەربازیی کوردیی بەڕاستی پیشەیی لە مێژوودا دەکات. توانای هێزەکانی سووریای دیموکرات بۆ پاراستنی خاکەکەیان و دانوستان لەبارەی پێگەیان لە سووریای دوای ململانێدا، دیاری دەکات کە ئایا ئەزموونی ڕۆژاوا لە خۆبەڕێوەبردنی دیموکراتیدا و ئەو هێزە سەربازییەی کە دەپارێزێت، دەمێنێتەوە یان نا.
ئەوەی جێی مشتومڕ نییە ئەوەیە کە شەڕکەرە کوردەکان، لە پێشمەرگە ئەزمووندارەکانی ڕاپەڕینەکانی بارزانییەوە تا شەڕکەرە گەنجەکانی یەکینەکانی پاراستنی ژن کە هێرشیان کردە سەر ڕەققە، پێگەیەکی هەمیشەییان لە مێژووی سەربازیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدەست هێناوە. چیرۆکەکەیان چیرۆکی ئازایەتییە لە ژێر ئاگر و گونجاندن لە ژێر گوشار و شێلگیریی بەردەوامی کورد بۆ پاراستنی بوونی گەلەکەیان لە بەرامبەر هێزگەلێکدا کە هەوڵیان دەدا لەناوی ببەن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
1961 — یەکەم شەڕی عێراق و کورد دەست پێ دەکات؛ پێشمەرگە لە ژێر سەرکردایەتیی مستەفا بارزانیدا دەبێت بە هێزێکی شەڕکەری بە فەرمی ڕێکخراو
1978 — پەکەکە لەلایەن عەبدوڵڵا ئۆجەلانەوە لە تورکیا دادەمەزرێت
1984 — پەکەکە هەڵمەتی چەکداریی دژ بە دەوڵەتی تورکیا دەست پێ دەکات
1994-1997 — شەڕی ناوخۆی کوردیی عێراق پێشمەرگە دابەش دەکات بۆ فەرماندەییی پارتی، یەکەی 80، و یەکێتی، یەکەی 70
2003 — پێشمەرگە لە تەنیشت هێزەکانی ئەمریکا لە باکووری عێراق شەڕ دەکات؛ کەرکووک و مووسڵ دەگرێت
2011 — یەکینەکانی پاراستنی گەل وەک باڵی چەکداری پارتی یەکێتیی دیموکرات لە سووریا دادەمەزرێن
2013 — یەکینەکانی پاراستنی ژن وەک هێزێکی تەواو ژنانە دادەمەزرێن
2014-2019 — هێزە کوردییەکان لە سەرانسەری عێراق و سووریا لەگەڵ داعش دەجەنگن و شکستی دەدەن
تشرینی یەکەمی 2015 — هێزەکانی سووریای دیموکرات بە فەرمی دادەمەزرێن
2022 — یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی ئەمریکا و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ یەکخستنی پێشمەرگە واژۆ دەکرێت
2025 — پەکەکە پرۆسەیەکی ئاگربەست و چەکدانان ڕادەگەیەنێت؛ یەکەی 80 وەک فەرماندەییی ناوچەی 1 لە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا تێکەڵ دەکرێت
شوباتی 2026 — فەرمانی 703 فەرماندەییی یەکەکانی 70 و 80 دەگوازێتەوە بۆ وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە
پرسیارە باوەکان
پێشمەرگە چی دەگەیەنێت؟
پێشمەرگە وشەیەکی کوردییە بە واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مەرگ دەبنەوە». ئاماژە بە هێزە چەکدارەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق دەکات و لە دەیەی 1940ەکانەوە بۆ وەسفکردنی شەڕکەرە کوردەکان بەکار هاتووە کە بەربەرەکانیی چەوساندنەوەی دەوڵەت دەکەن.
جیاوازیی نێوان پێشمەرگە و هێزەکانی سووریای دیموکرات چییە؟
پێشمەرگە هێزە چەکدارەکانی هەرێمی کوردستانی عێراقە، کە لە ڕووی مێژووییەوە لە نێوان فەرماندەییی پارتی و یەکێتیدا دابەش بووە. هێزەکانی سووریای دیموکرات هاوپەیمانییەکی فرەنەتەوەیی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریان، بە سەرکردایەتیی یەکینەکانی پاراستنی گەلی کوردی، کە وەک هێزی زەمینیی سەرەکیی دژ بە داعش لە سووریا خزمەتیان کرد. لە وڵاتی جیاواز و لە ژێر چوارچێوەی سیاسیی جیاوازدا کار دەکەن، هەرچەندە هەردووکیان دژ بە داعش شەڕیان کرد.
یەکینەکانی پاراستنی ژن چین؟
یەکینەکانی پاراستنی ژن هێزێکی سەربازیی کوردیی تەواو ژنانەن کە لە ساڵی 2013 لە سووریا دامەزراون. وەک پێکهاتەیەکی هاوتەریب بە یەکینەکانی پاراستنی گەل کار دەکەن و لە هەموو شەڕە مەزنەکانی دژ بە داعشدا بەشدار بوون، لەوانە کۆبانی و مەنبج و ڕەققە و باغۆز. بوون بە یەکێک لە ناسراوترین هێما نێودەوڵەتییەکانی شەڕی دژ بە داعش.
ئایا پێشمەرگە یەک دەخرێتەوە؟
بەڵێ. حکومەتی هەرێمی کوردستان و وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا لە ساڵی 2022 یاداشتێکی لێکتێگەیشتنیان واژۆ کرد بۆ یەکخستنی پێشمەرگە لە ژێر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا. لە ساڵانی 2025-2026دا پێشکەوتنی گرنگ بەدەست هات، لەوانە تێکەڵکردنی یەکەی 80 وەک فەرماندەییی ناوچەی 1 و گواستنەوەی دەسەڵاتی فەرماندەیی بە فەرمانی 703 لە شوباتی 2026. وادەی ئامانجکراو بۆ یەکخستنی تەواو ئەیلوولی 2026ە.
ئایا یەکینەکانی پاراستنی گەل پەیوەندییان بە پەکەکەوە هەیە؟
یەکینەکانی پاراستنی گەل بنەماکانی ڕێکخستن و ئایدیۆلۆژیا و پەیوەندییەکانی سەرکردایەتی لەگەڵ پەکەکەدا هاوبەشن و تورکیا هەردووکیان بە هەمان ڕێکخراو دادەنێت. ئەمریکا دان بە پەیوەندییەکەدا دەنێت، بەڵام بۆ ئامانجەکانی هاوبەشیی سەربازیی خۆی مامەڵە لەگەڵ یەکینەکانی پاراستنی گەل و هێزەکانی سووریای دیموکرات وەک قەوارەی جیاواز دەکات. پەیوەندییەکە هێشتا یەکێکە لە هەستیارترین پرسە سیاسییەکانی ناوچەکە.
کێ سەرکردایەتیی هێزەکانی سووریای دیموکرات دەکات؟
مەزڵوم عەبدی، کە بە مەزڵوم کۆبانیش ناسراوە، فەرماندەییی هێزەکانی سووریای دیموکرات دەکات؛ سەرکردەیەکی سەربازیی کوردە کە بوو بە یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی شەڕی دژ بە داعش. لە ژێر سەرکردایەتیی ئەودا، هێزەکانی سووریای دیموکرات لە هێزێکی بچووکەوە گەشەیان کرد بۆ هاوپەیمانییەکی نزیکەی 100,000 شەڕکەر کە کۆنترۆڵی نزیکەی یەک لەسەر سێی خاکی سووریا دەکات.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdistan24 — Kurdistan Region and US Reaffirm Commitment to Peshmerga Reform and Unification (شوباتی 2026)
US Department of Defense — Joint Statement on the Inaugural Peshmerga Executive Steering Committee Meeting (کانوونی دووەمی 2024)
US Department of State Office of Inspector General — Report on Peshmerga Reform Progress (تەمووزی 2025)
Kurdish Globe — A Historic Turning Point in Kurdistan's Military Institution (ئازاری 2026)
BBC News / Reuters / Al Jazeera — ڕووماڵی ئۆپەراسیۆنەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل و هێزەکانی سووریای دیموکرات و هەڵمەتە سەربازییەکانی تورکیا لە سووریا
International Crisis Group — ڕاپۆرتەکانی داینامیکی سەربازی-سیاسیی کورد لە عێراق و سووریا
Washington Institute — شیکردنەوەی هاوپەیمانییە سەربازییە کوردییەکان و داینامیکی هاوبەشیی ئەمریکا