پەستیل: پەستێڵی کوردیی ترێی دروێنەی پاییزە

پەستیل پەستێڵی میوەی وشککراوەی پاییزی کوردییە؛ ئاوی ترێ بە کەمێک ئارد چڕ دەکرێتەوە و بە تەنکی لەسەر قوماش لە خۆری تشرینی یەکەمدا بڵاو دەکرێتەوە تا دەبێتە پەڕەی نەرم و شیرین و خەست کە دەکرێت پێچ بکرێت و بە درێژایی زستان هەڵبگیرێت. شیرینی و پاشەکەوت و خواردنی وزەبەخشی مانگە ساردەکانە؛ ئەو شتەی منداڵێکی کورد لە قوتابخانە دەستی بۆ دەبات و شوانێک دەیخاتە ناو پاڵتۆکەی و هەر تشرینی یەکەمێک وەک بەشێک لە هەوڵە مەزنە بەکۆمەڵەکەی دروێنەی ترێ دروست دەکرێت کە لە کاتی بوونی ڕەزەوە لەم شاخانەدا شێوەی بە پاییزی کوردی داوە. دروستکردنی پەستیل لە گوندە کوردییەکاندا بۆنەیەکی کۆمەڵایەتییە. کاتێک ترێەکان قورس و ئامادەن، خێزان و دراوسێ کۆ دەبنەوە. گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان، کلام بە کوردی، هەوا پڕ دەکەن کاتێک ترێەکان دەگوشدرێن و ئاوەکەیان دەڕژێتە مەنجەڵە مسینەکان. ئاوەکە دەکوڵێنرێت و بە ئارد چڕ دەکرێتەوە تا شێوەی موهەلەبی وەردەگرێت، پاشان بە کاردەی دارین بەسەر پارچە قوماشە لاکێشەکاندا بڵاو دەکرێتەوە کە لە خۆردا تەخت ڕاکێشراون. ڕۆژێک یان دوو ڕۆژ دواتر وشک بووەتەوە؛ لە قوماشەکە جیا دەکرێتەوە و قات دەکرێت و هەڵدەگیرێت. هەمان مەنجەڵ کە پەستیل دەکوڵێنێت، دۆشاو، دووشاڤ، دەکوڵێنێت؛ هەمان زۆریی بەرهەمی پاییز و هەمان کاری بەکۆمەڵ دەکرێنە دوو شێوەی جیاوازی شیرینیی ترێ. ئەمە سەد و بیست و چوارەمین وتاری زنجیرەکەیە. پەستێڵی میوە لە سەرانسەری ئەنادۆڵ و ئەرمەنستان و شامات دروست دەکرێت و پەستیل داهێنانێکی تەنها کوردی نییە. بەڵام کلامی کوردی و مەنجەڵی مسی کوردی و ڕەزە کوردییەکانی پاییزی باکوور و خووی کوردیی قاتکردنی پەستیل لە دەوری گوێزێک بۆ دروستکردنی خواردنێکی سووکی زستانەی بێ‌خەوش، بە تایبەتی و بە ڕەسەنی بەشێکن لەم چیرۆکە.

خاڵە سەرەکییەکان

• پەستیل پەستێڵی ترێی وشککراوەیە؛ ئاوی ترێ بە ئارد چڕ دەکرێتەوە و لە خۆردا وشک دەکرێتەوە و دەبێتە پەڕەی شیرین و خەست

• تشرینی یەکەم وەک بۆنەیەکی بەکۆمەڵ دروست دەکرێت، بە دەنگی کلام، گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکان، لە دەوری مەنجەڵە مسینەکە

• بە تەنها دەخورێت، لە دەوری گوێز دەپێچرێت بۆ خواردنێکی سووکی زستانە، یان لە مانگە ساردەکاندا لە چێشتلێنان بەکار دەهێنرێت

• لە ترێ دروست دەکرێت، بەڵام لە توو و زەردەڵوو و هەڵوژەش؛ بەبێ ساردکردنەوە بە درێژایی زستان دەپارێزرێت

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: پەستیل (پەستێڵی میوە؛ بە ئەرمەنی پاستەغ/باستوغ، بە عەرەبی قەمەرەدین، بە فارسی لەواشەک)

لە چی دروست دەکرێت: ئاوی ترێ، باوترین جۆر، یان توو و زەردەڵوو و هەڵوژە؛ بە ئارد چڕ دەکرێتەوە و لە خۆردا وشک دەکرێتەوە

وەرز: لە دروێنەی ترێی تشرینی یەکەمدا دروست دەکرێت؛ بە درێژایی زستان هەڵدەگیرێت

خواردن: وەک خواردنی سووک، پێچراو لە دەوری گوێز، لەگەڵ چا؛ خواردنی سووکی قوتابخانەی منداڵ و پاشەکەوتی زستانەی شوان

لە مەنجەڵەوە بۆ قوماش

پرۆسەی دروستکردنی پەستیل بە هەمان ئەندازەی ئەو دروێنەیە بەکۆمەڵە کە سەرەتاکەیەتی. تشرینی یەکەم، کاتێک ترێەکان لە شیرینترین حاڵەتدان، دەگوشدرێن و ئاوەکەیان کۆ دەکرێتەوە؛ ئەم ئاوە، شیرە خاوەکەی ترێ کە پڕە لە شەکر و ڕەنگ، دەڕژێتە مەنجەڵە مسینە گەورەکان لەسەر ئاگری کراوە. کاتێک گەرم دەبێت، کەفەکەی لێ دەگیرێت و تێک دەدرێت و پاشان ئارد یان کەمێک نەشاستەی گەنمی بە هێواشی بۆ زیاد دەکرێت و تێکەڵ دەکرێت تا تێکەڵەکە لە ئاوێکی شلەوە چڕ دەبێتەوە بۆ شتێک نزیک بە موهەلەبی؛ هێندە چڕ کە کاردەیەکی دارین دابپۆشێت و شێوەی خۆی بپارێزێت. کاتێک چڕیی گونجاوی وەرگرت، تێکەڵەکە بە تەنکی بەسەر پارچە قوماشە پاکە لاکێشەکاندا بڵاو دەکرێتەوە کە لە خۆردا تەخت ڕاکێشراون. چینێکی یەکسان و نە زۆر ئەستوور دادەنرێت؛ قوماشەکە لە ڕووناکیی گەرمی تشرینی یەکەمدا ڕۆژێک یان دوو ڕۆژ جێ دەهێڵرێت تا وشک بێتەوە. کاتێک چینەکەی پەستیل هێندە وشک بووەتەوە کە خۆی بگرێتەوە، بە وریایی لە قوماشەکە جیا دەکرێتەوە و قات یان پێچ دەکرێت و هەڵدەگیرێت. هەندێک خێزان گوێز و فندق یان کشمش دەخەنە ناو پەستیلە پێچراوەکە بۆ دروستکردنی شێوەیەکی چڕتر و دەوڵەمەندتر. لە هەمان پرۆسە، هەمان مەنجەڵ و هەمان ئاوی ترێی کوڵێنراو، دووشاڤ دێتە بەرهەم، دۆشاوی ترێ، کە زیاتر دەکوڵێنرێت و بە ئارد چڕ ناکرێتەوە. پەستیل و دۆشاو دوو بەرهەمی هاوتای هەمان ترێن کە لە تەنیشت یەک دروست دەکرێن؛ پەڕە خەستەکە و شیلە تۆخەکە، هەر یەکێکیان شێوەیەکی جیاوازە بۆ هەڵگرتنی ترێ بە درێژایی زستان.

کلام و مەنجەڵ

ئەم زنجیرەیە زۆر شێوەی کاری خۆراکیی بەکۆمەڵی کوردی گرتووەتەوە؛ مەنگەڵ کە خێزانەکان لە دەوری خەڵووز کۆ دەبنەوە، مەنجەڵەکانی پاییز کە دۆشاوی هەناریان تێدا دروست دەکرێت، نانبرژاندن لە تەنوور پێش بەرەبەیان، مەشک‌هەژاندن لە زۆزان و شووشەکانی ڕەچەل کە کۆتایی هاوین ژنان پڕیان دەکەن. پەستیل بەشێکە لە هەموو ئەمانە و شتێکی تایبەت زیاد دەکات: کلام. کلام وشەی کوردییە بۆ گۆرانی و ئەو دەنگەیە کە لەگەڵ دروێنەی ترێ دێت. تشرینی یەکەم کاتێک گوندە کوردییە ترێدارەکانی باکوور کۆ دەبنەوە بۆ گوشین و کوڵاندن، ژنان گۆرانی دەڵێن و گۆرانییەکان بە هەمان ئەندازەی ئارد و مەنجەڵ بەشێکن لە پەستیل. ئەمە شێوەیەکە لە کولتووری خۆراک کە ناتوانرێت لە شووشەیەکدا هەڵبگیرێت. پەستیل بە درێژایی زستان دەپارێزرێت؛ کلام هی ئەو ڕۆژەیە کە دروستی تێدا کراوە. جووتکردنی پەستیل و گوێز، ئەو خواردنە هەڵگیراوە مەزنەکەی دیکەی زستانی کوردی کە ڕەچەڵەکە کێوییەکەی لە دارستانەکانی زاگرۆسدایە، نزیکترین خواردنی سووکی زستانەی زنجیرەکەیە بە دڵ؛ پەستێڵی شیرین و ترشی ترێ کە لە دەوری گوێزێکی دەوڵەمەند و چەور دەئاڵێنرێت. دوو شت کە شاخە کوردییەکان دەیانڕوێنن و لە پاشنیوەڕۆیەکی ساردی کانونی دووەمدا لە ناو دەست یەک دەگرنەوە. تێبینیی ڕاستگۆیانە ڕوونە. پەستێڵی میوە لە سەرانسەری ناوچەکە، لە تورکیا و ئەرمەنستان و لوبنان و ئێران، دروست دەکرێت و زنجیرەکە بانگەشەی ڕەچەڵەکی کوردی ناکات. ئەوەی کوردییە کلام و مەنجەڵ و کولتوورە تایبەتەکەی دروێنەی ترێی بەکۆمەڵی گوندە ترێدارەکانی باکوور و ئەو گوێزەیە کە لە ناو پەستیل دەپێچرێت.

پرسیارە باوەکان

پەستیل چییە؟

پەستیل پەستێڵی میوەی وشککراوەیە؛ ئاوی میوە، زۆربەی جار ترێ بەڵام هەروەها توو و زەردەڵوو یان هەڵوژە، بە ئارد یان نەشاستە چڕ دەکرێتەوە و بە تەنکی بەسەر قوماشدا بڵاو دەکرێتەوە و لە خۆری پاییزدا وشک دەکرێتەوە تا دەبێتە پەڕەیەکی خەست و شیرین کە لە ڕەفەدا دەپارێزرێت. لە گوندە کوردییەکاندا لە دروێنەی ترێی تشرینی یەکەمدا بەکۆمەڵ دروست دەکرێت و بە درێژایی زستان وەک خواردنی سووک و خواردنی وزەبەخش و شیرینی هەڵدەگیرێت.

لە کولتووری کوردیدا پەستیل چۆن دەخورێت؟

بە تەنها وەک خواردنێکی سووکی شیرین و خەست؛ بۆ شێوەیەکی دەوڵەمەندتر لە دەوری گوێز و فندق یان کشمش دەپێچرێت؛ زستان لەگەڵ چا دەخورێت. هاوتای کوردیی قالبێکی شیرینییە؛ هەڵگرتنی ئاسانە، خراپ نابێت و دەوڵەمەندە بە شەکرە سروشتییەکان و ماددە خۆراکییەکان. جووتە کلاسیکییەکە پەستیل و گوێزە، دوو خواردنە هەڵگیراوە مەزنەکەی پاییزی کوردی.

پەستیل چ جیاوازییەکی لەگەڵ دووشاڤ هەیە؟

هەردووکیان لە هەمان سەرچاوەوە دەست پێ دەکەن: ئاوی ترێ کە لە مەنجەڵێکی مسیدا دەکوڵێنرێت. دووشاڤ، دۆشاوی ترێ، بەبێ ئارد زیاتر دەکوڵێنرێت و کەم دەبێتەوە تا دەبێتە شیلەیەکی تۆخی چڕ کە دەڕژێنرێت. پەستیل بە زیادکردنی ئارد بۆ ئاوەکە لە سەرەتای کوڵاندندا دروست دەکرێت و تێکەڵەیەکی ڕەق پێک دێنێت کە پاشان بڵاو دەکرێتەوە و وشک دەکرێتەوە و دەبێتە پەڕەیەکی ڕەق. لە هەمان دانیشتن و لە هەمان ترێ دروست دەکرێن و پێکەوە نوێنەرایەتیی ئەو دوو شێوەیە دەکەن کە ترێی پاییزی کوردی تێیاندا تا زستان دەمێنێتەوە: شل و ڕەق.

کۆتایی

پەستیل سەد و بیست و چوارەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و دوا وشەی پاییزی کوردییە. دروێنەی ترێ تەواو بووە؛ دۆشاو لە شووشە کراوە و پەستیل وشک و قات کراوە. مەنجەڵە مسینەکان پاکن. کلامەکان گوتران. ئەوەی دەمێنێتەوە، لەسەر ڕەفەکە لە تەنیشت شووشەی گوێز و مەنجەڵی ترشی و ڕەچەل و قەیسی هەڵگیراوە، زستانێکە کە هاوین بنیاتی ناوە. پەستیل هاوینێکی چڕکراوەیە؛ ترێ کە ئاوەکەی لێ ستێنراوە و لە پەڕەیەکی شیرینیدا هەڵگیراوە کە تا ئازار دەمێنێتەوە. لە سەد و بیست و چوارەمین وتاردا، پەستیل نوێنەرایەتیی قووڵترین داناییی پاییزی کوردی دەکات؛ هیچ شتێکی باش نابێت بەفیڕۆ بدرێت و باشترین بەشی هەر وەرزێک دەکرێت بە تەنکی پێچ بکرێت و بۆ سەرمادا هەڵبگیرێت.