پێشەکی
قەسری شیرین (بە فارسی: قصر شیرین، واتە «کۆشکی شیرین»؛ بە کوردی: قەسری شیرین) شارۆچکەیەکی کوردنشینە لە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژئاوای ئێران، نزیک سنووری عێراق. ناوەندی شەهرستانی قەسری شیرین و ناوچەیەکی دیاریکراوی بازرگانیی ئازادە، بەڵام زیاتر بە دوو شت ناسراوە: وێرانە ساسانییەکانی کە ناویان پێ بەخشیوە و ئەو وێرانبوونە نزیکەی تەواوەی کە لە جەنگی ئێران–عێراقدا تووشی بوو.
شارۆچکەکە بە ناوی شیرین، هاوسەرە مەسیحییەکەی خەسرەوی دووەمی پاشای ساسانی، ناو نراوە. نەریت دەڵێت پاشا لێرە کۆشکێکی بۆ دروست کردووە. ئەم چینبەچینبوونە، واتە میراتی کۆنی ئێرانی و چیرۆکێکی بەناوبانگی خۆشەویستی و دانیشتووانی کوردی ناوچەی سنوور و مێژوویەکی نوێی جەنگ و دووبارە بیناکردنەوە، قەسری شیرین دەکاتە یەکێک لە شوێنە هەستبزوێنەکانی دیمەنی کوردستان لە ئێران.
زانیارییە خێراکان
ناو: قەسری شیرین («کۆشکی شیرین»)
ناوی کوردی: قەسری شیرین
شوێن: پارێزگای کرماشان، ڕۆژئاوای ئێران، نزیک سنووری عێراق
پێگە: ناوەندی شەهرستانی قەسری شیرین؛ ناوچەیەکی بازرگانیی ئازاد
دانیشتووان: نزیکەی 18,473 (سەرژمێریی 2016)
خەڵک: بە زۆری کورد
ناونراو بە ناوی: شیرین، هاوسەرە مەسیحییەکەی خەسرەوی دووەمی پاشای ساسانی (حوکمڕانی: 590–628)
یادگارە سەرەکییەکان: کۆشکی خەسرەو (عیمارەتی خەسرەو) و پەرستگای ئاگری چەهارقاپی
پێگەی میرات: کۆشکی خەسرەو لە 1931دا لە ئاستی نیشتمانیدا تۆمار کراوە؛ کۆمەڵەشوێنەوارەکە لە لیستی پێشنیارکراوی یونسکۆدایە
مێژووی نوێ: لە جەنگی ئێران–عێراق (1980–88) بە زۆری وێران بوو و دواتر دووبارە بینا کرایەوە
ناوەڕۆک
میراتی ساسانی: کۆشک و پەرستگای ئاگر
شارۆچکەیەکی سنووری و پەیماننامەی زوهاب
جەنگ و وێرانبوون و دووبارە بیناکردنەوە
قەسری شیرین لە کوێیە؟
قەسری شیرین لە ڕۆژئاوای دووری پارێزگای کرماشان، لە دەشتە نزمە گەرمەکانی نزیک سنووری ئێران و عێراق هەڵکەوتووە و لە دەروازەی خەسرەوی دوور نییە. لەسەر ڕێگە مێژووییەکەی نێوان فلاتی ئێران و میزۆپۆتامیایە، ڕێگەی بەرەو بەغدا، کە دوو هەزار ساڵە چارەنووسی شارۆچکەکەی شێوە داوە.
شارۆچکەکە لە زۆربەی ناوچەکانی پارێزگاکە نزمترە و کەشوهەوایەکی بە بەرچاوی گەرمی هەیە. دانیشتووانەکەی بە زۆری کوردن، بەشێکن لە پشتێنە فراوانەکەی نیشتەجێبوونی کورد لە قەراغی ڕۆژئاوای ئێران.
ناوەکە و ئەفسانەی شیرین
ناوی شارۆچکەکە واتای «کۆشکی شیرین» دەدات. شیرین هاوسەری مەسیحیی خەسرەوی دووەم بوو؛ ئەو پاشا ساسانییە بە نازناوی «پاشای پاشایان» و لای ئێرانییەکان بە خەسرەو پەرویز ناسراوە و لە 590ەوە تا 628 حوکمی کردووە. نەریتی مێژوویی و ئەدەبی دروستکردنی شار و کۆشکێکی مەزن لێرە بە خەسرەوەوە دەبەستێتەوە.
چیرۆکە میللییەکان دەڵێن شیرین شازادەیەک بووە کە بە بنەماڵەی پاشایەتیی ئەرمەنستانەوە پەیوەندی هەبووە، عاشقی خەسرەو بووە و لە ناوچەکە نیشتەجێ بووە. چیرۆکی خۆشەویستیی ئەوان و چیرۆکە پەیوەندیدارەکەی شیرین و فەرهادی بەردتاش بوونە یەکێک لە بەناوبانگترین بابەتەکانی ئەدەبی فارسی و کوردی و لە شیعرە حەماسییەکانی نیزامی گەنجەویدا نەمر کراون. بەو هۆیەوە هەندێک جار بە ناوچە فراوانترەکەی کرماشان دەگوترێت «خاکی عاشقە هەمیشەییەکان».
میراتی ساسانی: کۆشک و پەرستگای ئاگر
ڕاست لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شارۆچکە نوێیەکە، کۆمەڵەشوێنەوارە مێژووییەکەی قەسری شیرین هەڵکەوتووە، کۆمەڵێک وێرانەی کۆتایی سەردەمی ساسانی و سەرەتای سەردەمی ئیسلامی. ناوەندە سەرەکییەکەی کۆشکی خەسرەوە (عیمارەتی خەسرەو)، کۆمەڵەبینایەکی فراوانی سەکۆ و هۆڵ کە بە خەسرەوی دووەمەوە دەبەسترێتەوە و لە 1931دا لە لیستی میراتی نیشتمانیی ئێران تۆمار کراوە. تەنها بناغە بەردینەکان و سەکۆکان و پارچەکانی هۆڵ و ڕیزەکۆڵەکەکانی ماونەتەوە.
لە نزیکیدا چەهارقاپی، واتە «چوار دەروازە»، هەڵکەوتووە؛ پەرستگای ئاگری ساسانی کە وەک ژوورێکی گەورەی چوارگۆشە و گومبەتدار دروست کراوە و هەر لایەکی نزیکەی 25 مەترە. وەک چەهارتاق، شێوە کلاسیکییە چوارکەوانەکەی پەرستگای ئاگری زەردەشتی، جارێک ئاگرێکی پیرۆزی دەپاراست. ئەمڕۆ گومبەتەکەی نەماوە و تەنها کەوانە مەزنەکان ماونەتەوە. کۆمەڵەشوێنەوارەکە هەروەها تاوەرە بەردینەکەی بان قەڵا و پاشماوەکانی کاروانسەرایەکی سەردەمی سەفەوی لە خۆ دەگرێت، یادخەرەوەی شارۆچکەیەک کە جارێک زیاتر لە بیست وێستگەی لەم جۆرەی لەسەر ڕێگە هەبوو.
شارۆچکەیەکی سنووری و پەیماننامەی زوهاب
بە درێژایی سەدەکان قەسری شیرین نیشتەجێگەیەکی بچووک بوو لەسەر هێڵێکی گەورەی پێکدادانی ئیمپراتۆرییەکان. لە 1639دا ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی پەیماننامەی زوهابیان واژۆ کرد، کە بە پەیماننامەی قەسری شیرینیش ناسراوە. کۆتایی بە زیاتر لە سەدەیەک جەنگ هێنا و سنوورێکی بە ناو دڵی نیشتمانی کورددا کێشا. بە هەندێک دەستکارییەوە، هەمان هێڵ هێشتا ئەمڕۆ ئێران لە عێراق جیا دەکاتەوە و قەسری شیرینی بە هەمیشەیی لەسەر سنوور جێ هێشت.
ئەم ڕۆڵە سنوورییە چەندین جار ململانێی لەگەڵ خۆی هێنا. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا شارۆچکەکە بوو بە خاڵێکی سنووریی جێگەی ناکۆکی؛ هێزەکانی عوسمانی و ئەڵمانیا لە لایەک و هێزەکانی بەریتانیا و ڕووسیا لە لایەکی تر لەسەری دەجەنگان.
جەنگ و وێرانبوون و دووبارە بیناکردنەوە
جەنگی ئێران–عێراق بەسەر مێژووە نوێیەکەی قەسری شیریندا زاڵە. یەکێک لە یەکەمین شارۆچکەکانی سەر ڕێگەی هێرشی عێراق لە ئەیلوولی 1980 بوو، داگیر کرا و نزیکەی بە تەواوی وێران کرا. ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە هێزە عێراقییەکان لە کاتی پاشەکشەدا ئەوەیان ڕووخاند کە مابووەوە. بە گۆڕانی ڕەوتی جەنگ، هێزە ئێرانییەکان ناوچەکەیان دووبارە گرتەوە، بەڵام شارۆچکەکە بە وێرانە مایەوە.
یادگارە کۆنەکانیش ڕزگاریان نەبوو: پەرستگای ئاگری چەهارقاپی و وێرانەکانی کۆشکەکە بە جەنگەکە زیانی زیاتریان بەرکەوت. دوای جەنگ، دانیشتووان قەسری شیرینیان بە زۆری لە بنەڕەتەوە بینا کردەوە. ئەوەی ئەمڕۆ سەردانکەران دەیبینن شارۆچکە دووبارە بیناکراوەکە و ئەو وێرانانەن کە بەشێکیان نۆژەن کراوەتەوە.
بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
قەسری شیرین لە خاڵی یەکگەیشتنی چەند بابەتێکی کوردی هەڵکەوتووە. شارۆچکەیەکە کە زۆربەی دانیشتووانەکەی کوردن و نزیکەی ڕاست لەسەر سنوورە مێژووییەکە، هێڵی زوهاب، هەڵکەوتووە؛ ئەو هێڵەی کوردستانی بە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا دابەش کرد و هێشتا بە نێوان دەوڵەتەکاندا دابەشی دەکات. میراتە قووڵە ئێرانی و ساسانییەکە هەڵدەگرێت کە بەشێکە لە یادەوەریی کولتووریی کورد. وێرانبوون و دووبارە بیناکردنەوەشی لە جەنگی ئێران–عێراقدا دەیکەنە هێمایەکی بەهێزی خۆڕاگریی کورد لەسەر سنوورێک کە بە دەگمەن ئاشتییەکی بەردەوامی بینیوە.
هێڵی کات
590–628ی زایین — حوکمڕانیی خەسرەوی دووەم، کە دروستکردنی کۆشک و شارۆچکەکە بۆ شیرین بە ئەوەوە دەبەسترێتەوە
سەدەی 7 — نیشتەجێگەکە دادەمەزرێت؛ یادگارە ساسانییەکان بۆ ئەم قۆناغەی کۆتایی ئیمپراتۆرییەکە دەگەڕێنەوە
1639 — پەیماننامەی زوهاب (قەسری شیرین) سنووری عوسمانی–سەفەوی بە ناو کوردستاندا جێگیر دەکات
1914–18 — قەسری شیرین شارۆچکەیەکی سنووریی جێگەی ناکۆکییە لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا
1931 — کۆشکی خەسرەو لە لیستی میراتی نیشتمانیی ئێران تۆمار دەکرێت
1980 — لە سەرەتای جەنگی ئێران–عێراقدا داگیر دەکرێت و بە زۆری وێران دەکرێت
دەیەکانی 1980–90 — دوای جەنگ لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە دووبارە بینا دەکرێتەوە
1997/2007 — کۆمەڵەشوێنەوارە مێژووییەکە زیاد دەکرێت بۆ لیستی پێشنیارکراوی میراتی جیهانیی یونسکۆ
مشتومڕەکان و مێژووە نادیارەکە
چەند وردەکارییەک دەربارەی قەسری شیرین نادیارن. بەستنەوەی کۆشک و دامەزراندنی شارۆچکەکە بە خەسرەوی دووەم پشت بە تێکەڵەیەک لە نەریتی مێژوویی و ئەدەبی دەبەستێت، و کەسایەتیی شیرین بە هەمان ڕادەی مێژووی بەڵگەدار بە ئەفسانە داپۆشراوە. هەندێک گێڕانەوە لە چوارچێوەی پاشایەتیی ئەرمەنستاندا دایدەنێن و هەندێکی تر بە ناڕوونیی زیاتر وەسفی دەکەن.
تەنانەت گەشەی شارۆچکەکەش بە یەکدەستی تۆمار نەکراوە: سەرچاوەکان دەڵێن تا «1270» بە شارۆچکەیەکی بچووک مابووەوە، بەڵام لەسەر ئەوە هاوڕا نین کە ئایا مەبەست ساڵنامەی ئیسلامیی کۆچییە یان زایینی. وەک بەشێکی زۆری مێژووە کۆنەکەی ناوچەکە، هێڵە گشتییەکە جێگیرە بەڵام بەروارە وردەکان نا.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
کوردستان لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا: جەنگە سنوورییەکانی عوسمانی–سەفەوی (و پەیماننامەی زوهاب)
بابەتە پەیوەندیدارەکانی تر بریتین لە شاری کرماشان، نەخشە ساسانییەکانی تاقی بۆستان، چیرۆکی خۆشەویستیی خەسرەو و شیرینی نیزامی گەنجەوی و ناوچە کوردییە فراوانترەکانی ڕۆژئاوای ئێران.
پرسیارە باوەکان
قەسری شیرین چییە؟
شارۆچکەیەکی کوردنشینە لە پارێزگای کرماشان لە ڕۆژئاوای ئێران، بە ناوی شیرینی شاژنی ساسانی ناو نراوە و بە وێرانە ساسانییەکانی و وێرانبوونی لە جەنگی ئێران–عێراق ناسراوە.
ناوی قەسری شیرین چی دەگەیەنێت؟
واتای «کۆشکی شیرین» دەدات، بە ناوی شیرینی هاوسەرە مەسیحییەکەی خەسرەوی دووەمی پاشای ساسانی، کە دەگوترێت لێرە کۆشکێکی بۆ دروست کراوە.
ئایا قەسری شیرین شارۆچکەیەکی کوردییە؟
بەڵێ. دانیشتووانەکەی بە زۆری کوردن و لە پشتێنەی کوردیی ڕۆژئاوای ئێران لەسەر سنووری عێراق هەڵکەوتووە.
لە جەنگی ئێران–عێراقدا چی بەسەر قەسری شیریندا هات؟
لە 1980دا یەکێک لە یەکەمین شارۆچکەکانی داگیرکراو لەلایەن هێزە عێراقییەکانەوە بوو و نزیکەی بە تەواوی وێران کرا؛ دوای کۆتایی جەنگ لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە دووبارە بینا کرایەوە.
ئەمڕۆ چی لە قەسری شیرین دەبینیت؟
شوێنە سەرەکییەکان وێرانە ساسانییەکانی کۆشکی خەسرەو و پەرستگای ئاگری چەهارقاپین، کە بەشێکن لە کۆمەڵەشوێنەوارێکی مێژوویی لە لیستی پێشنیارکراوی یونسکۆدا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ناوەندی میراتی جیهانیی یونسکۆ — کۆمەڵەشوێنەوارە مێژووییەکەی قەسری شیرین (لیستی پێشنیارکراو)
ئاژانسی هەواڵی میهر — قەسری شیرین، خاڵی یەکگەیشتنی شارستانییەتەکان