پێشەکی
لە 4ی نیسانی 1946، سەرۆک وەزیرانی ئێران، ئەحمەد قەوام، و باڵیۆزی سۆڤیەت، ئیڤان سادچیکۆڤ، ڕێککەوتنێکی نەوتیان واژۆ کرد کە چارەنووسی کۆماری مەهابادی یەکلایی دەکردەوە؛ تەنها کۆماری سەربەخۆی کوردی لە مێژووی هاوچەرخدا. ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ کۆمپانیایەکی هاوبەشی نەوتی سۆڤیەت–ئێرانی بۆ پەنجا ساڵ دامەزراند (51% بۆ سۆڤیەت، 49% بۆ ئێران)، کە ناوچە نەوتدارەکانی باکووری ئێرانی دەگرتەوە. لە بەرامبەردا، یەکێتیی سۆڤیەت ڕازی بوو هێزەکانی سوپای سوور بکێشێتەوە کە لە هێرشی هاوبەشی بەریتانیا–سۆڤیەت لە 1941ەوە باکووری ئێرانیان داگیر کردبوو.
بۆ خەڵکی کورد، ئەم ڕێککەوتنە بڕیاری مەرگ بوو. ئامادەیی سۆڤیەت لە باکووری ئێران قەڵغانێک بوو کە کۆماری مەهابادی دەپاراست و ڕێگای دەدا خۆبەڕێوەبردنی کورد بۆ یازدە مانگی ناوازە بگەشێتەوە. دوای کشانەوەی هێزەکانی سۆڤیەت، هیچ شتێک نەما ڕێگری لە چوونی سوپای ئێران بۆ ناو خاکی کوردستان بکات. لە کانوونی یەکەمی 1946، هێزەکانی ئێران کۆماری مەهابادیان لەناو برد. سەرۆکەکەی، قازی محەممەد، لە 31ی ئازاری 1947 لە مەیدانی چوارچرا لە سێدارە درا. خەونی سەربەخۆیی کورد، کە بۆ ماوەیەکی کورت بە شکۆوە بەدی هاتبوو، بە مامەڵەیەکی نەوت لە نێوان مۆسکۆ و تاراندا کوژایەوە.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ چی بوو؟
ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ چی بوو؟
ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ مامەڵەیەکی ئیمتیازی نەوت بوو کە لە 4ی نیسانی 1946 لە نێوان سەرۆک وەزیرانی ئێران، ئەحمەد قەوام، و باڵیۆزی سۆڤیەت، ئیڤان سادچیکۆڤ، واژۆ کرا. کۆمپانیایەکی هاوبەشی نەوتی سۆڤیەت–ئێرانی دامەزراند، بە پشکی 51% بۆ سۆڤیەت و 49% بۆ ئێران بۆ ماوەی پەنجا ساڵ، کە ناوچە نەوتدارەکانی باکووری ئێرانی (ئازەربایجانی ئێران) دەگرتەوە. ڕێککەوتنەکە ئەو نرخە بوو کە ئێران دای بۆ مسۆگەرکردنی کشانەوەی هێزەکانی سوپای سووری سۆڤیەت، کە لە هێرشی هاوبەشی بەریتانیا–سۆڤیەت لە ئابی 1941ەوە باکووری ئێرانیان داگیر کردبوو.
ڕێککەوتنەکە لە ژێر فشارێکی زۆر تونددا کرا. هێزەکانی سۆڤیەت دوای جەنگی جیهانیی دووەم ڕەتیان کردبووەوە لە ئێران بکێشنەوە، بە پێشێلکردنی ڕێککەوتنەکانی هاوپەیمانان. هێزەکانی سۆڤیەت پشتگیریی دوو یەکەی جیابوونەوەخوازیان لە باکووری ئێران کردبوو: حکومەتی گەلی ئازەربایجان بە سەرکردایەتیی جەعفەر پیشەوەری و کۆماری مەهاباد بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد. قەیرانی ئێرانی 1946 بووە یەکێک لە زووترین ڕووبەڕووبوونەوەکانی جەنگی سارد، و ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕێگەی ئەنجوومەنی ئاسایشی تازەدامەزراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە فشاریان لە یەکێتیی سۆڤیەت دەکرد. ستراتیژیی قەوام ئەوە بوو ئیمتیازی نەوت بە ستالین پێشکەش بکات بۆ مسۆگەرکردنی کشانەوەی سۆڤیەت، پاشان، دوای ڕۆیشتنی هێزەکان، هەڵیبوەشێنێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕێککەوتنەکە کشانەوەی سۆڤیەتی لە ئێران مسۆگەر کرد؛ ئەو چەتری پاراستنەی لابرد کە کۆماری مەهاباد لە ژێریدا توانیبووی هەبێت، و بە ڕاستەوخۆ ڕێگای بۆ لەناوبردنی خۆش کرد.
• کۆماری مەهاباد (کانوونی دووەم–کانوونی یەکەمی 1946) تەنها کۆماری سەربەخۆی کوردی لە مێژووی هاوچەرخدا بوو؛ دەوڵەتێکی سەروەری کوردی بە ئاڵا و سوپا و پەرلەمان و سەرۆکی خۆی، قازی محەممەد.
• مەجلیسی ئێران لە تشرینی یەکەمی 1947 بە 102 دەنگ بەرامبەر 2 دەنگ ڕێککەوتنە نەوتییەکەی ڕەت کردەوە؛ واتە سازشەکەی قەوام بلووفێکی لێهاتووانەی دیپلۆماسی بوو کە کشانەوەی سۆڤیەتی مسۆگەر کرد، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا مافە نەوتییەکان هەرگیز ببەخشێت.
• جارێکی دیکە زلهێزێک خیانەتی لە کورد کرد؛ یەکێتیی سۆڤیەت کۆماری مەهابادی وەک کارتی دانوستان بەجێ هێشت و سەربەخۆیی کوردی بە مامەڵەیەکی نەوت ئاڵوگۆڕ کرد کە تەنانەت هەرگیز بەڵێنەکەشی جێبەجێ نەکرا.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ بەروار: 4ی نیسانی 1946 لایەنەکان: ئێران (سەرۆک وەزیران ئەحمەد قەوام) و یەکێتیی سۆڤیەت (باڵیۆز ئیڤان سادچیکۆڤ) جۆر: ڕێککەوتنی ئیمتیازی نەوت مەرجەکان: کۆمپانیای هاوبەشی نەوتی سۆڤیەت–ئێران (51% سۆڤیەت / 49% ئێران) بۆ 50 ساڵ لە باکووری ئێران مەرج: کشانەوەی سوپای سووری سۆڤیەت لە خاکی ئێران کشانەوەی سۆڤیەت: تا ئایاری 1946 تەواو کرا ئەنجام بۆ کورد: کۆماری مەهاباد (دامەزراو لە 22ی کانوونی دووەمی 1946) بێبەرگری مایەوە؛ سوپای ئێران لە کانوونی یەکەمی 1946 لەناوی برد قازی محەممەد: سەرۆکی کۆماری مەهاباد؛ لە 31ی ئازاری 1947 لە سێدارە درا مستەفا بارزانی: فەرماندەی 12,750 پێشمەرگە بوو؛ دوای ڕووخانی مەهاباد سەرکردایەتیی پاشەکشە ئەفسانەییەکەی بۆ یەکێتیی سۆڤیەت کرد دەنگدانی مەجلیس: ڕێککەوتنە نەوتییەکەی بە 102–2 لە تشرینی یەکەمی 1947 ڕەت کردەوە
چوارچێوەی مێژوویی: کۆماری مەهاباد و داگیرکاریی سۆڤیەت
لە ئابی 1941، بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەت بە هاوبەشی هێرشیان کردە سەر ئێران بۆ پاراستنی هێڵەکانی دابینکردن و ڕێگریکردن لە کاریگەریی نازی. هێزەکانی سۆڤیەت باکووری ئێرانیان داگیر کرد، لەوانە ئازەربایجانی ئێران و ناوچە کوردییەکانی دەوروبەری مەهاباد. کاتێک جەنگەکە لە 1945 کۆتایی هات، هێزەکانی بەریتانیا و ئەمریکا بەپێی ڕێککەوتنەکە کشانەوە. هێزەکانی سۆڤیەت نەکشانەوە. لەبری ئەوە، یەکێتیی سۆڤیەت پشتگیریی دوو یەکەی جیابوونەوەخوازی کرد: حکومەتی گەلی ئازەربایجان لە تەورێز بە سەرکردایەتیی جەعفەر پیشەوەری، و کۆماری مەهاباد لە باکووری ڕۆژاوای کوردنشین بە سەرکردایەتیی قازی محەممەد.
کۆماری مەهاباد لە 22ی کانوونی دووەمی 1946 ڕاگەیەنرا. دەستکەوتێکی ناوازە بوو: دەوڵەتێکی کوردی بە حکومەت و پەرلەمان و سوپا و ئاڵا و سروودی نەتەوەیی خۆی («ئەی ڕەقیب» ــ «ئەی دوژمن!» ــ کە تا ئەمڕۆ وەک سروودی نافەرمیی نەتەوەیی کورد ماوەتەوە). قازی محەممەد سەرۆکی بوو. مستەفا بارزانی ــ سەرکردە ئەفسانەییەکەی کورد کە لەگەڵ 12,750 شەڕڤانی پێشمەرگە لە عێراقەوە هاتبوو ــ فەرماندەی سەربازیی کۆمارەکە بوو. کوردی وەک زمانی پەروەردە و ئیدارە بەکار دەهێنرا. بۆ یەکەم و تەنها جار لە مێژووی هاوچەرخدا، کورد لە یەکەیەکی سیاسیی کوردیدا کە لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە جیاواز بوو، خۆیان بەڕێوە دەبرد.
بەڵام بوونی کۆمارەکە بە تەواوی پشت بە پاراستنی سۆڤیەت دەبەست. هێزەکانی سۆڤیەت ڕێگرییان لە چوونی سوپای ئێران بۆ ناو خاکی کوردستان و ئازەربایجان دەکرد. کاتێک قەوام لەسەر ڕێککەوتنە نەوتییەکە دانوستانی کرد و کشانەوەی سۆڤیەتی مسۆگەر کرد، کۆمارەکە بێپارێزەر مایەوە. یەکێتیی سۆڤیەت کوردی وەک کارتی دانوستان بەکار هێنابوو؛ کۆمارەکەی دامەزراند بۆ فشارخستنەسەر ئێران، پاشان دوای ئەوەی مامەڵەیەکی لەبار کرا، بەجێی هێشت.
ڕووخانی کۆماری مەهاباد
هێزەکانی سۆڤیەت تا ئایاری 1946 کشانەوەی خۆیان لە ئێران تەواو کرد. لە درێژایی بەهار و هاویندا، حکومەتی ناوەندی هەوڵی دانوستانی لەگەڵ حکومەتە خودموختارەکانی ئازەربایجان و کورد دا، بەڵام هیچ ڕێککەوتنێکی سیاسی نەکرا. لە کانوونی یەکەمی 1946، قەوام فەرمانی بە سوپای ئێران دا بچێتە ناو ئازەربایجان و کوردستان، بە ڕواڵەت بۆ گەڕاندنەوەی ڕێکوپێکی پێش هەڵبژاردنی نوێی پەرلەمان. بەبێ پشتگیریی سۆڤیەت، هەردوو حکومەتی خودموختار ڕووخان.
لە 15ی کانوونی یەکەمی 1946، هێزەکانی ئێران مەهابادیان دووبارە داگیر کردەوە. کۆماری مەهاباد، کە تەنها یازدە مانگ هەبوو، لەناو برا. پیشەوەری هەڵهات بۆ کۆماری سۆڤیەتیی سۆسیالیستیی ئازەربایجان. قازی محەممەد هەڵیبژارد لەگەڵ خەڵکەکەی بمێنێتەوە. دەستگیر کرا، دادگایی کرا و لە 31ی ئازاری 1947 لە مەیدانی چوارچرای مەهاباد، لە تەنیشت براکەی و ئەو خزمەی کە منداڵی مام یان خاڵ یان پوور یان میمکی بوو، لە سێدارە درا. لەسێدارەدانەکەی هێشتا یەکێکە لە بەهێزترین هێماکانی شەهیدبوونی کورد.
مستەفا بارزانی ڕەتی کردەوە خۆی ڕادەست بکات. پێشمەرگەکانی لە پاشەکشەیەکی ئەفسانەییدا، بە شەڕکردن و بە تێپەڕین لە سنوورەکانی ئێران و تورکیا و عێراق، بۆ ناو یەکێتیی سۆڤیەت سەرکردایەتی کرد؛ یەکێک لە ڕۆیشتنە گەورە سەربازییەکانی سەدەی 20. بارزانی بۆ زیاتر لە دەیەیەک لە تاراوگەی سۆڤیەت دەمایەوە، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە عێراق و لە دەیەی 1960دا سەرکردایەتیی خەباتی سەربەخۆیی کورد بکات.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ئابی 1941 ــ هێرشی بەریتانیا–سۆڤیەت بۆ سەر ئێران؛ هێزەکانی سۆڤیەت باکووری ئێران داگیر دەکەن.
1945 ــ جەنگ کۆتایی دێت؛ هێزەکانی بەریتانیا و ئەمریکا لە ئێران دەکشێنەوە. هێزەکانی سۆڤیەت دەمێننەوە.
کانوونی یەکەمی 1945 ــ حکومەتی گەلی ئازەربایجان لە تەورێز دادەمەزرێت؛ حکومەتی گەلی کورد لە مەهاباد دادەمەزرێت.
22ی کانوونی دووەمی 1946 ــ کۆماری مەهاباد ڕادەگەیەنرێت؛ قازی محەممەد دەبێتە سەرۆک.
4ی نیسانی 1946 ــ ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ واژۆ دەکرێت؛ کۆمپانیای نەوتی سۆڤیەت–ئێران لە بەرامبەر کشانەوەی سۆڤیەت دادەمەزرێت.
ئایاری 1946 ــ هێزەکانی سۆڤیەت کشانەوەیان لە ئێران تەواو دەکەن.
15ی کانوونی یەکەمی 1946 ــ سوپای ئێران مەهاباد دووبارە داگیر دەکاتەوە؛ کۆماری مەهاباد دەڕووخێت.
31ی ئازاری 1947 ــ قازی محەممەد لە مەیدانی چوارچرای مەهاباد لە سێدارە دەدرێت.
تشرینی یەکەمی 1947 ــ مەجلیسی ئێران بە 102 دەنگ بەرامبەر 2 دەنگ ڕێککەوتنە نەوتییەکەی قەوام–سادچیکۆڤ ڕەت دەکاتەوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ لە بیرەوەریی کورددا وێرانکەرە، چونکە بە ڕوونییەکی دڕندانە ئاشکرای دەکات چۆن زلهێزەکان ئاواتەکانی کورد وەک کارتی دانوستان بەکار دەهێنن. یەکێتیی سۆڤیەت لەبەر پابەندبوون بە مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد پشتگیریی کۆماری مەهابادی نەکرد. مەهابادی وەک ئامرازی فشار دژ بە ئێران پشتگیری کرد و هەر کاتێک مامەڵەیەکی باشتر بەردەست بوو، بەجێی هێشت. کورد جارێکی دیکە ئامرازێک بوون بۆ گەیشتن بە ئامانجێک، خۆیان ئامانج نەبوون.
کۆماری مەهاباد، سەرەڕای تەمەنی کورتی، لە هۆشیاریی نەتەوەیی کورددا شوێنێکی ناوازەی هەیە. سەلماندی کە خۆبەڕێوەبردنی کورد تەنها خەون نییە، بەڵکو ڕاستییەکی کردارییە. لە یازدە مانگدا، کۆمارەکە پەروەردەی بە زمانی کوردی دامەزراند، حکومەتێکی کارای دروست کرد، سوپایەکی بنیاد نا و نیشانی دا کورد توانای بەڕێوەبردنی خۆیان هەیە. سروودە نەتەوەییەکەی، «ئەی ڕەقیب»، هێشتا لە کۆبوونەوەکانی کورد لە سەرانسەری جیهاندا دەگوترێت. ئاڵاکەی ئیلهام بە بزووتنەوە کوردییەکانی هەموو چوار بەشی کوردستان دەبەخشێت.
پێچەوانەییە کۆتاییەکە ئەوەیە کە خودی ڕێککەوتنە نەوتییەکە خەیاڵێک بوو. مەجلیسی ئێران لە 1947 بە زۆرینەیەکی زۆر بەرچاو ڕەتی کردەوە، بە سەرکردایەتیی ئەو نوێنەرانەی محەممەد موسەدەقیشیان لە ناودا بوو، کە دواتر نەوتی ئێرانی بە تەواوی نەتەوەیی دەکرد. یەکێتیی سۆڤیەت هیچی بەدەست نەهێنا. کورد هەموو شتێکیان لەدەست دا. کۆماری مەهاباد بۆ مامەڵەیەکی نەوت لەناو برا کە هەرگیز بەڵێنەکەی جێبەجێ نەکرا؛ ڕەنگە تاڵترین نموونەی ئەو پەندە کوردییە بێت کە کورد هیچ دۆستێکی نییە جگە لە چیاکان.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی ئیمتیازی نەوت بوو کە لە 4ی نیسانی 1946 لە نێوان سەرۆک وەزیرانی ئێران، ئەحمەد قەوام، و باڵیۆزی سۆڤیەت، ئیڤان سادچیکۆڤ، واژۆ کرا. کۆمپانیایەکی هاوبەشی نەوتی سۆڤیەت–ئێرانی دامەزراند (51% سۆڤیەت / 49% ئێران) بۆ پەنجا ساڵ، لە بەرامبەر کشانەوەی هێزەکانی سۆڤیەت لە باکووری ئێران. ڕێککەوتنەکە بە ڕاستەوخۆ بووە هۆی ڕووخانی کۆماری مەهاباد.
ئەم ڕێککەوتنە چۆن کۆماری مەهابادی لەناو برد؟
کۆماری مەهاباد لە ژێر پاراستنی سەربازیی سۆڤیەتدا هەبوو. ڕێککەوتنی قەوام–سادچیکۆڤ لە بەرامبەر مافە نەوتییەکان کشانەوەی سۆڤیەتی لە ئێران مسۆگەر کرد. دوای ڕۆیشتنی هێزەکانی سۆڤیەت، سوپای ئێران ئازاد بوو خاکی کوردستان دووبارە داگیر بکاتەوە. لە کانوونی یەکەمی 1946، هێزەکانی ئێران کۆمارەکەیان لەناو برد و لە ئازاری 1947 حوکمی مەرگی سەرۆک قازی محەممەد جێبەجێ کرا.
ئایا ڕێککەوتنە نەوتییەکە هەرگیز جێبەجێ کرا؟
نەخێر. مەجلیسی ئێران لە تشرینی یەکەمی 1947 بە 102 دەنگ بەرامبەر 2 دەنگ ڕێککەوتنە نەوتییەکەی قەوام–سادچیکۆڤ ڕەت کردەوە. ڕێککەوتنەکە مانۆڕێکی دیپلۆماسیی قەوام بوو بۆ مسۆگەرکردنی کشانەوەی سۆڤیەت؛ هەرگیز نیازی جێبەجێکردنی نەبوو. کۆماری مەهاباد بۆ مامەڵەیەکی نەوت لەناو برا کە هەرگیز جێبەجێ نەکرا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ قەیرانی ئێرانی 1946
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.