پێشەکی
لە 296 ز.دا، سەرکەوتنی یەکلایی سەربازیی ڕۆما بەسەر ئیمپراتۆریی ساسانیی ئێراندا بووە هۆی یەکێک لە گرنگترین پەیماننامەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن ــ پەیماننامەیەک کە دەرئەنجامی قووڵی بۆ نیشتمانی کورد هەبوو. ئاشتیی نەسیبین (کە لە 299 ز.دا واژۆ کرا) بە فەرمی ناوچەی کوردنشینی گۆردیەنە (کۆردوێنە)ی ڕادەستی ڕۆما کرد و ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە لە چەندین سەدەوە ڕاست بوو: چیاکانی کورد لە گرنگترین خاکە ستراتیژییەکانی جیهان بوون و توانای جەنگاوریی کورد ئەوەندە بەنرخ بوو کە ڕۆما یەکەیەکی تایبەتی سوارەی کوردی پێک هێنا بۆ بەرگری لە سنووری ڕۆژهەڵاتی.
بۆ مێژووی کورد، ئەم پەیماننامەیە گرنگە چونکە دەردەخات خاکە کوردییەکان ناوچە سنوورییە ناسراونەبووەکان نەبوون، بەڵکو یەکە سیاسییە ناونراوەکان بوون لە یاسای نێودەوڵەتیدا، کە هەردوو گەورەترین هێزی سەردەمەکە ململانێ و جەنگیان لەسەر دەکرد. هەروەها نیشانەی دەستپێکی ماوەیەکە کە سەربازە کوردەکان وەک هێزە هەڵبژێردراوە سنوورییەکانی ڕۆما خزمەتیان کرد ــ شارەزایی سەربازییان بە فەرمی لەلایەن ئیمپراتۆرییەکەوە ناسرا و دامەزراوەیی کرا.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانی چی بوو؟
مەرجەکانی پەیماننامەکە و خاکە کوردییەکان
سوارەی کورد: Ala XV Flavia Carduenorum
دەرئەنجامەکان و لەدەستدانەکەی 363 ز.
پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانی چی بوو؟
پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانیی 296 ز. ــ کە بە فەرمی بە ئاشتیی نەسیبین ناسراوە (لە 299 ز.دا واژۆ کرا) ــ ڕێککەوتنێکی ئاشتی بوو لە نێوان ئیمپراتۆریی ڕۆما لە ژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆر دیۆکلێتیان و ئیمپراتۆریی ساسانیی ئێران لە ژێر فەرمانڕەوایی شا نەرسە. کۆتایی بە جەنگی ڕۆما-ساسانیی 296–299 هێنا و یەکێک بوو لە گەورەترین سەرکەوتنە دیپلۆماسییەکانی ڕۆما لە ڕۆژهەڵاتدا.
بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، ئیمپراتۆریی ساسانی ناچار کرا پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە ڕادەستی ڕۆما بکات. کۆردوێنە (گۆردیەنە) ــ نیشتمانی کۆنی کورد لە باشووری دەریاچەی وان ــ یەکێک بوو لەوان. پەیماننامەکە دیجلەی وەک سنووری نێوان هەردوو ئیمپراتۆرییەکە ناسی و سەروەریی باڵای ڕۆمای بەسەر ئەرمەنیادا پشتڕاست کردەوە. بۆ مێژووی کورد، ئەم پەیماننامەیە گرنگە چونکە لە ڕێککەوتنێکی نێودەوڵەتیی نێوان هەردوو زلهێزی جیهاندا بە ڕوونی ناوی خاکێکی کوردنشینی هێنا وەک یەکەیەکی سیاسیی جیاواز.
خاڵە سەرەکییەکان
• نیشتمانی کوردیی گۆردیەنە (کۆردوێنە) بە ڕوونی وەک یەکێک لە پێنج ساتراپییەکە ناوی هات کە ئێران ڕادەستی ڕۆمای کرد ــ کە دەیسەلمێنێت یەکەیەکی سیاسیی ناسراو بوو لە یاسای نێودەوڵەتیدا.
• دیۆکلێتیان یەکەیەکی تایبەتی سوارەی کوردی پێک هێنا ــ Ala XV Flavia Carduenorum ــ و شارەزایی سەربازیی کوردی وەک سەرمایەیەکی ستراتیژی بۆ بەرگریی ڕۆژهەڵاتی ڕۆما ناسی.
• پەیماننامەکە بۆ زیاتر لە شەست ساڵ خاکە کوردییەکانی لە ژێر پارێزگاریی ڕۆمادا هێشتەوە ــ تا ئاشتیی کارەساتباری 363، کاتێک ڕۆما کۆردوێنەی دووبارە ڕادەستی ئێران کردەوە.
• سێ لیژیۆنی ڕۆمانی و هێزێکی گەورەی تیرهاوێژی کورد بەرگرییان لە کۆردوێنەی کوردنشین دەکرد ــ بایەخی ستراتیژیی ناوچەکە زۆر گەورە بوو.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: ئاشتیی نەسیبین (یەکەم ئاشتیی نەسیبین) بەروار: 299 ز. (دوای سەرکەوتنی ڕۆما لە 296–298 ز.) لایەنەکان: ئیمپراتۆریی ڕۆما (دیۆکلێتیان، گالێریۆس) و ئیمپراتۆریی ساسانی (شا نەرسە) جۆر: پەیماننامەی ئاشتی و یەکلاییکردنەوەی خاک بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: ڕادەستکردنی کۆردوێنە (گۆردیەنە) بە ڕۆما وەک یەکێک لە پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە شوێنی واژۆکردن: نەسیبین (نوسەیبینی ئێستا، تورکیا) ماوە: تا ئاشتیی 363 ز. بەردەوام بوو یەکەی سەربازیی کورد: Ala XV Flavia Carduenorum کە لە ناوچەکە پێک هێنرا گرنگی: بە فەرمی خاکە کوردییەکانی خستە ژێر سەروەریی ڕۆما و خزمەتی سەربازیی کوردی دامەزراوەیی کرد
چوارچێوەی مێژوویی: لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا
تا سەدەی 3 ز.، نیشتمانی کوردیی گۆردیەنە (کۆردوێنە) چەندین سەدەی وەک ناوچەیەکی سنووریی جێی ململانێ بەسەر بردبوو لە نێوان ڕۆما و ڕکابەرە ڕۆژهەڵاتییەکانی. لە داگیرکردنەکەی پۆمپی لە 65 پ.ز.ەوە، ناوچەکە لە بازنەی نفووزی ڕۆمادا بوو، بەڵام سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریی ساسانیی ئێران لە 224 ز. هێزێکی نوێ و هێرشبەرتری ڕۆژهەڵاتی دروست کرد کە هەوڵی گەڕاندنەوەی هەموو خاکەکانی پێشووی ئێرانی دەدا ــ لەوانە ناوچە بەرزەکانی کورد.
ساسانییەکان، بە پێچەوانەی پارتییەکان کە شوێنیان گرتەوە، سیاسەتی ناوەندگەرایی و پابەندبوونی توندیان بە بیروباوەڕی زەردەشتی پەیڕەو دەکرد کە دەرفەتێکی کەمی بۆ خۆبەڕێوەبردنی گەلە ناوخۆییەکان دەهێشتەوە. بۆ کوردەکانی کۆردوێنە، پرسیارەکە ئەوە نەبوو کە ئیمپراتۆرییەک فەرمانڕەواییان دەکات یان نا، بەڵکو کام ئیمپراتۆری دەرفەتێکی باشتر بۆ پاراستنی ناسنامە و شێوازی ژیانیان دەڕەخسێنێت. وەک مێژوو دەریدەخات، گۆردیەنییەکان پێشتر پەسەندکردنێکی ڕوونیان بۆ فەرمانڕەوایی ڕۆما لە بەرامبەر داگیرکاریی ئەرمەنیا نیشان دابوو ــ و حیسابە ستراتیژییەکانی سەدەی 3 جیاواز نەبوون.
جەنگی 296–299 ز.
لە 296 ز.دا، شا نەرسەی ساسانی هێرشی کردە سەر ئەرمەنیا و سووریای ڕۆمانی. یەکەم وەڵامی ڕۆما بە سەرکردایەتیی قەیسەر گالێریۆس، بە شکست لە شەڕی کارەدا کۆتایی هات. بەڵام دیۆکلێتیان فەرمانی بە گالێریۆس دا لە پارێزگاکانی دانوب هێزی تازە کۆ بکاتەوە و کەمپەینێکی دووەم دەست پێ بکات. لە 298 ز.دا، لە شەڕی ساتالا لە ناوچە بەرزەکانی ئەرمەنیا، گالێریۆس سەرکەوتنێکی تێکشکێنەری بەدەست هێنا. ئۆردوگا، گەنجینە، حەرەمەکەی نەرسە و تەنانەت ژنی شای گرت. پاشان گالێریۆس بە ناو خاکی ساسانیدا بەرەو باشوور پێشڕەوی کرد و تیسفۆن، پایتەختی ئێرانیی، داگیر کرد.
نەرسە داوای ئاشتی کرد و ئەفەربانی باڵیۆزی خۆی نارد بۆ دانوستان. گالێریۆس نێردەکەی ڕەت کردەوە و بە ساسانییەکانی گوت چاوەڕێی مەرجەکان لە خودی دیۆکلێتیانەوە بکەن. لە بەهاری 299 ز.دا، دیۆکلێتیان و گالێریۆس لە نەسیبین کۆ بوونەوە بۆ یەکلاییکردنەوەی مەرجەکان. بەپێی ڕاپۆرتەکان، گالێریۆس پێشنیاری داگیرکردنی تەواوی ئیمپراتۆریی ساسانیی کرد، بەڵام دیۆکلێتیان مەرجی میانڕەوتری هەڵبژارد. پەیماننامەیەک کە لێی کەوتەوە شاهکارێکی دیپلۆماسیی سنووریی ڕۆما بوو ــ و کاریگەرییەکەی لە خاکە کوردییەکان بۆ چەندین دەیە بەردەوام دەبوو.
مەرجەکانی پەیماننامەکە و خاکە کوردییەکان
ئاشتیی نەسیبین مەرجی بەرفراوانی بەسەر ئیمپراتۆریی ساسانیدا سەپاند. گرنگترینیان بۆ مێژووی کورد ڕادەستکردنی پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە بوو بە ڕۆما. زانایان مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکەن کە بە وردی کام پێنج ساتراپی لەخۆ گرتبوو، بەڵام ناوی کۆردوێنە (گۆردیەنە) لە هەموو لیستەکاندا هەیە. ئەو ساتراپییانەی زۆرترین ئاماژەیان پێ دەکرێت، ئینگیلینە، سۆفینە، ئەرزانینە، کۆردوێنە و زەبدیسینەن ــ هەموویان ناوچە بەرزە کوردنشینەکان لە ڕۆژهەڵاتی دیجلە.
پەیماننامەکە هەروەها دیجلەی وەک سنووری نێوان هەردوو ئیمپراتۆرییەکە ناسی، سەروەریی باڵای ڕۆمای بەسەر ئەرمەنیادا پشتڕاست کردەوە و نەسیبینی وەک تەنها خاڵی یاسایی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان ڕۆما و ئێران دیاری کرد. بۆ خاکە کوردییەکان، ئەمە واتای تێکەڵکردنی فەرمییان بوو بە سیستەمی سنووریی ڕۆماوە ــ لەگەڵ هەموو ژێرخانی سەربازی، جێگیرکردنی پادگان و قەڵابەندییەکانی کە لێی دەکەوتنەوە.
ئەوەی کۆردوێنە بە ناوی خۆی لە مەرجەکانی پەیماننامەکەدا دەردەکەوێت ــ نەخراوەتە ژێر ناوی ئەرمەنیا، نەخراوەتە ناو میزۆپۆتامیا، بەڵکو وەک یەکەیەکی خۆی لیست کراوە ــ خۆی ڕاگەیاندنێکی بەهێزە. ئیمپراتۆرییەکانی ڕۆما و ساسانی هەردووکیان کۆردوێنەیان وەک خاکێکی جیاواز دەزانی، بە ناسنامە، دانیشتووان و گرنگیی ستراتیژیی خۆیەوە. دوو هەزار ساڵ دواتر، دەوڵەتە نوێکان هێشتا ڕەت دەکەنەوە هەمان دانپێدانان بە کورد ببەخشن کە ڕۆما و ئێران بە شتێکی ئاساییان دەزانی.
سوارەی کورد: Ala XV Flavia Carduenorum
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دەرئەنجامەکانی پەیماننامەکە بڕیاری دیۆکلێتیان بوو بۆ پێکهێنانی یەکەیەکی تایبەتی سەربازی لە دانیشتووانی کوردی کۆردوێنە. ئەم یەکەیە بە Ala XV Flavia Carduenorum ناو نرا ــ بە واتای ڕاستەوخۆ «باڵی 15ەمی سوارەی فلاڤیی کاردوێنییەکان». ناوەکە ڕێزی لە قەیسەرەکەی دیۆکلێتیان، فلاڤیۆس ڤالێریۆس کۆنستانتینۆس دەگرت، لە هەمان کاتدا یەکەکەی بە ڕەچەڵەکی کوردییەکەی دەناساند.
ئەمە پێشهاتێکی بچووک نەبوو. سوپای ڕۆما بەهێزترین ئامێری سەربازیی جیهانی کۆن بوو، و دروستکردنی یەکەیەکی نەتەوەیی ناونراو نیشانەی لێهاتووییەکی نائاسایی سەربازی بوو. ڕۆما ئەم جۆرە یەکانەی تەنها لەو دانیشتووانە پێک دەهێنا کە بە خاوەنی شارەزایی تایبەتی جەنگاوری دەیزانین. ناساندنی Carduenorum سەربازە کوردەکانی لە پاڵ سوارەی نومیدی، بەردهاوێژانی بالیاری و تیرهاوێژانی سووری دانا وەک هێزی پسپۆڕ لە دامەزراوەی سەربازیی ڕۆمادا. تیرهاوێژە کوردەکان بەتایبەتی پێشتر بەناوبانگ بوون ــ سەرچاوە هاوچەرخەکان تۆماریان کردووە کە سێ لیژیۆن و هێزێکی گەورەی تیرهاوێژی کورد بەرگرییان لە کۆردوێنە دەکرد.
بۆ مێژووی کورد، Ala XV Flavia Carduenorum بەڵگەی ئەوەیە کە ناسنامەی کورد لە ناو بەهێزترین پێکهاتەی سەربازیی جیهانی کۆندا ناسرا، ناو نرا و دامەزراوەیی کرا. جەنگاوەرە کوردەکان هێزی یارمەتیدەری بێناو نەبوون ــ گەلێکی ناونراو بوون کە لە ژێر یەکەیەکدا خزمەتیان دەکرد کە ناسنامەی نەتەوەیی ئەوانی هەڵدەگرت.
دەرئەنجامەکان و لەدەستدانەکەی 363 ز.
ئەو سنوورەی کە ئاشتیی نەسیبین دیاریی کرد بۆ زیاتر لە شەست ساڵ بەردەوام بوو، و ماوەیەکی جێگیریی ڕێژەیی لە ژێر پارێزگاریی ڕۆمادا بۆ ناوچە بەرزەکانی کورد ڕەخساند. ئاشتییەکە تا هەستانەوەی هێزی ساسانی لە ژێر فەرمانڕەوایی شاپووری II لە دەیەی 330ەکاندا بەردەوام بوو، کە کەمپەینی تێکشکێنەری دەست پێ کرد بۆ گەڕاندنەوەی خاکە لەدەستچووەکان.
کارەساتەکە لە 363 ز.دا هات. جولیانی ئیمپراتۆری ڕۆما هێرشێکی کارەساتباری بۆ سەر ئێران بەڕێوە برد، لە شەڕدا کوژرا و جۆڤیان شوێنی گرتەوە، کە ناچار کرا ئاشتییەکی سەرشۆڕانە واژۆ بکات. بەپێی دووەم ئاشتیی نەسیبین (363 ز.)، ڕۆما پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە ــ لەوانە کۆردوێنە ــ دووبارە ڕادەستی ساسانییەکان کردەوە. شارەکانی نەسیبین، سینگارا و پازدە قەڵاش ڕادەست کران. خاکە کوردییەکان کە بۆ شەش دەیە لە ژێر پارێزگاریی ڕۆمادا بوون، بەبێ ڕاوێژکردن لەگەڵ کورد ڕادەست کران.
جارێکی دیکە، خاکی کورد بەبێ ڕەزامەندیی کورد لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا مامەڵەی پێ کرا ــ شێوەیەک کە لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ ئەزموونی جیۆسیاسیی کوردی دیاری کردووە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
296 ز. ــ شا نەرسەی ساسانی هێرش دەکاتە سەر ئەرمەنیا و سووریای ڕۆمانی.
296 ز. ــ گالێریۆس لە شەڕی کارەدا تێک دەشکێت.
298 ز. ــ گالێریۆس لە شەڕی ساتالا سەرکەوتنێکی یەکلایی بەدەست دەهێنێت؛ ئۆردوگا و پایتەختەکەی نەرسە داگیر دەکات.
299 ز. ــ ئاشتیی نەسیبین واژۆ دەکرێت؛ پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە، لەوانە کۆردوێنە، ڕادەستی ڕۆما دەکرێن.
نزیکەی 299–300 ز. ــ دیۆکلێتیان Ala XV Flavia Carduenorum لە کۆردوێنەی کوردی پێک دەهێنێت.
دەیەی 330ەکانی ز. ــ شاپووری II کەمپەینەکان دەست پێ دەکات بۆ گەڕاندنەوەی خاکە لەدەستچووەکان.
363 ز. ــ دووەم ئاشتیی نەسیبین؛ کۆردوێنە و چوار ساتراپیی دیکە دووبارە ڕادەستی ئێران دەکرێنەوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ئاشتیی نەسیبین بە چەند هۆکارێک خاڵێکی دیارە لە مێژووی کورددا. یەکەم، پشتڕاست دەکاتەوە کە خاکی کورد ــ کۆردوێنە ــ یەکەیەکی سیاسیی ناونراو و ناسراو بوو لە گرنگترین پەیماننامەی نێودەوڵەتیی سەدەی 3دا. ئەمە ناسیۆنالیزمی کوردی نییە کە بە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو بانگەشەی خاوەندارێتیی خاکێکی کۆن بکات؛ بەڵکو تۆماری مێژووییە کە نیشان دەدات ڕۆما و ئێران هەردووکیان کۆردوێنەیان بە ناوچەیەکی جیاواز بە ناسنامەی خۆیەوە دەزانی.
دووەم، دروستکردنی Ala XV Flavia Carduenorum دەردەخات ناسنامەی سەربازیی کورد بە فەرمی ناسرا و دامەزراوەیی کرا. سەربازە کوردەکان کۆکراوە بێناوەکانی سوپا نەبوون ــ هێزێکی سەربازیی نەتەوەیی ناونراو بوون، کە شارەزاییان ئەوەندە بەنرخ بوو شایەنی یەکەیەکی تایبەت بوون لە سوپای ڕۆمادا.
سێیەم، و بە ئازارترین شێوە، پەیماننامەکە کارەساتە دووبارەبووەکەی جیۆسیاسەتی کورد دەردەخات: مامەڵەکردن بە خاکە کوردییەکان لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا بەبێ ڕەزامەندیی کورد. کۆردوێنە لە 299 درا بە ڕۆما و لە 363 لێی سەنرایەوە. هیچ دەنگێکی کوردی بەشدار نەبوو لە هیچکام لەو دوو دانوستانەدا. ئەم شێوەیە ــ دابەشکردن، مامەڵەکردن و ڕادەستکردنی خاکی کورد لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە ــ تەوەری سەرەکیی مێژووی سیاسیی کوردە، لە ئاشتیی نەسیبینەوە تا پەیماننامەی لۆزان و زیاتر.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی ئاشتیی ڕۆما-ساسانیی 296 ز. چی بوو؟
بە ئاشتیی نەسیبینیش ناسراوە (لە 299 ز.دا واژۆ کرا)، و کۆتایی بە جەنگی ڕۆما-ساسانیی 296–299 هێنا. ڕۆما ئێرانی ناچار کرد پێنج ساتراپیی ئەوبەری دیجلە، لەوانە ناوچەی کوردیی کۆردوێنە (گۆردیەنە)، ڕادەست بکات، و دیجلەی وەک سنووری ئیمپراتۆری ناسی.
ئەم پەیماننامەیە چۆن کاریگەری لە خاکە کوردییەکان کرد؟
ئێران بە فەرمی کۆردوێنەی ڕادەستی ڕۆما کرد و خاکێکی کوردنشینی خستە ژێر سەروەریی ڕۆما. دیۆکلێتیان هەروەها یەکەیەکی سوارەی کوردی (Ala XV Flavia Carduenorum) لە ناوچەکە پێک هێنا و شارەزایی سەربازیی کوردی ناسی.
Ala XV Flavia Carduenorum چی بوو؟
یەکەیەکی تایبەتی سوارەی ڕۆمانی بوو کە دوای ئاشتیی نەسیبین لە دانیشتووانی کوردی کۆردوێنە کۆ کراوەتەوە. ناوەکەی ــ «هی کاردوێنییەکان» ــ بە فەرمی یەکەکەی بە ڕەچەڵەکی کوردییەکەی دەناساند و دەیکردە یەکێک لە کۆنترین پێکهاتە سەربازییە کوردییە ناونراوەکانی مێژووی تۆمارکراو.
بۆچی ئەم پەیماننامەیە بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
دەردەخات خاکی کورد یەکەیەکی سیاسیی ناونراو بوو لە یاسای نێودەوڵەتیدا، شارەزاییە سەربازییەکانی کورد بە فەرمی لەلایەن گەورەترین ئیمپراتۆریی سەر زەویەوە ناسران، و ئەو شێوەی مامەڵەکردنە بە خاکە کوردییەکان لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا بەبێ ڕەزامەندیی کورد، ڕەگی نزیکەی دوو هەزار ساڵی هەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ ئاشتیی نەسیبین (299)
ویکیپیدیا ــ گۆردیەنە (کۆردوێنە)
دیگناس، ب. & وینتەر، ئ.، Rome and Persia in Late Antiquity، Cambridge University Press، 2007.
بلۆکلی، ڕ.س.، The Romano-Persian Peace Treaties of AD 299 and 363، Florilegium 6، 1984.
Encyclopædia Britannica، بابەتی ئاشتیی نەسیبین.