پێشەکی
حەمامی خان (بە فارسی: حمام خان؛ بە کوردی: حەمامی خان)، کە هەندێک جار بە حەمامی پیر زاهیریش ناو دەبرێت، حەمامێکی گشتیی سەرەتای سەردەمی قاجارە لە سنە، پایتەختی پارێزگای کوردستانی ئێران. لە دەیەی یەکەمی سەدەی 19ەم بە فەرمانی ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان، والیی کوردی میرنشینی ئەردەڵان، دروست کراوە و یەکێکە لە گەورەترین و ڕازاوەترین حەمامە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران.
حەمامەکە لە قەراغی باکووری بازاڕە داپۆشراوەکەی سنە، نزیک مزگەوتی داروغە هەڵکەوتووە. هەم نموونەیەکی بەرچاوی تەلارسازییە و هەم تۆمارێکی ژیانی شارنشینیی کورد لە ژێر حوکمی ئەردەڵان. لە 2000دا لە لیستی میراتی نیشتمانیی ئێران تۆمار کرا و لەو کاتەوە نۆژەن کراوەتەوە و بۆ بەکارهێنانی تازە گونجێندراوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: حەمامی خان
هەروەها ناسراوە بە: حەمامی پیر زاهیری؛ حەمامی خان (کوردی)؛ حمام خان (فارسی)
شوێن: لای باکووری بازاڕە داپۆشراوەکە، نزیک گۆڕەپانی ئینقیلاب، سنە، پارێزگای کوردستان، ئێران
دروستکردن: 1805ی زایین (1220ی کۆچی)، بە فەرمانی ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان
نۆژەنکردنەوەی گەورە: 1878 (1295ی کۆچی)
جۆر: حەمامێکی گشتیی ئێرانیی سەردەمی قاجار
پشتگیر: ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان، والیی ئەردەڵان / کوردستان
پێگەی میراتی نیشتمانی: تۆمارکراو بە ژمارەی 2603 (15ی ئازاری 2000)
بەکارهێنانی ئێستا: یادگارێکی نۆژەنکراوە، گونجێندراو بۆ بەکارهێنانی نوێ (بەپێی ڕاپۆرتەکان چێشتخانەیەکی نەریتی و شوێنێکی ڕۆشنبیرییە)
ناوەڕۆک
مێژوو و پەیوەندی بە ئەردەڵانەوە
مشتومڕەکان و بەروارە نادیارەکان
حەمامی خان لە کوێیە؟
حەمامی خان لە ناوەندە مێژووییەکەی سنە، لە لای باکووری بازاڕە داپۆشراوەکەی شار و ڕاست لە خوار مزگەوتی داروغە هەڵکەوتووە. لە شەقامەکانی ئینقیلاب و تەڵەقانی و ناوچەی دەوروبەری گۆڕەپانی ئینقیلابەوە دەکرێت پێی بگەیت. وەک حەمامە نەریتییەکانی تری ئێران، ئاوەکەی لە کەهرێزەوە دەهات؛ سیستەمی کەناڵە ژێرزەوییەکان کە ئاوی بەشێکی زۆری شارە کۆنەکەیان دابین دەکرد.
هەڵکەوتنی لە گەڕەکی بازاڕدا بە مەبەست بوو: حەمامە گشتییەکان تێکەڵی پێکهاتەی بازرگانی و کۆمەڵایەتیی شارە کۆنەکە بوون. حەمامی خانیش خزمەتی ئەو بازرگان و دانیشتوو و گەشتیارانەی دەکرد کە بە بازاڕەکانی سنەدا تێدەپەڕین. جارێک لە گەڕەکەکانی شاردا چەندین حەمامی مێژوویی هەبوون، بەڵام حەمامی خان گەورەترین ئەوانەیە کە ماونەتەوە و لە هەموویان باشتر پارێزراوە.
مێژوو و پەیوەندی بە ئەردەڵانەوە
حەمامەکە بەرهەمی بنەماڵەی ئەردەڵانە؛ ئەو بنەماڵە کوردییەی میران کە ماوەیەکی درێژ بەردەوام بوو، لە 1638دا سنەی کردە پایتەخت و وەک میرنشینێکی سنووری لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی سەفەوی (دواتر قاجار) و عوسمانی حوکمی ناوچەکەی دەکرد. لە سەرەتای سەدەی 19ەمدا ئەردەڵانییەکان لە ژێر حوکمی ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان (ئەمانوڵڵا خانی گەورە) گەیشتبوونە لوتکەیەکی ڕۆشنبیری؛ ئەو فەرمانڕەوایە بە یەکێک لە بیناسازە مەزنەکانی بنەماڵەکە یاد دەکرێتەوە.
بەپێی نووسینە هەڵکەندراوە بەردینەکەی سەر دەروازە، حەمامەکە بە فەرمانی ئەمانوڵڵا خان لە 1220ی کۆچی (1805ی زایین) تەواو کراوە. دروستکردنی یادگارە گەورەکانی تری سنەش بە هەمان فەرمانڕەوا دەبەسترێتەوە، لەوانە کۆشکی خەسرەوئاباد و مزگەوتی دارولئیحسان. بەمەش حەمامی خان بەشێکە لە بەرنامەیەکی فراوانتری بیناسازیی ئەردەڵان کە پایتەختە کوردییەکەی شێوە داڕشتەوە.
لە 1295ی کۆچی (1878) نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی بەدوادا هات، کە بە گواستنەوەی خاوەندارێتیی بیناکە بۆ بازرگانێکەوە پەیوەستە کە بە «ئەمینەلتوجار» یاد دەکرێتەوە. هەندێک نووسینی هەڵکەندراوی ناوەوە بەرواری 1259ی کۆچییان هەیە، کە ئاماژەن بۆ قۆناغەکانی کار و ڕازاندنەوە بە درێژایی سەدەی 19ەم.
تەلارسازی و نەخشەی بیناکە
نەخشەی حەمامی خان زنجیرە کلاسیکییەکەی حەمامێکی ئێرانی پەیڕەو دەکات. دەروازەیەکی یادگاریی مەزن (سەردەر) بە هۆڵێکی چوونەژوورەوە (هەشتی)دا دەگاتە سەربینە، هۆڵە فێنکەکەی جلداکەندن و پشوودان؛ پاشان بە ڕێڕەوێکدا (میاندەر) دەگاتە بینە یان گەرمخانە، هۆڵە گەرمەکەی خۆشۆردن. لەوە بەدواوە حەوزەکەی ئاوی گەرمکراو (خەزینە)، ژوورە تایبەتەکان (خەلوەتی)، ژوورەکانی خزمەتگوزاری و ئاوەکۆی زیاتر هەن؛ کوورەیەکیش تەواوی کۆمەڵەبیناکە لە خوارەوە گەرم دەکات.
حەمامەکە بە ڕازاندنەوەکانی بەناوبانگە: نەخشی وردی هەڵکەندراوی کڵس (ئاهەکبۆری)، کاشیی حەوتڕەنگ و نەخشونگارێک کە ئیسلیمیی ڕومی بە نەخشە کوردییە خۆجێییەکان تێکەڵ دەکات. دوو سەکۆی بەرزکراوە لە سەربینەدا جارێک پێکهاتە ئاوییەکانیان لەسەر بوو؛ دواتر پڕ کرانەوە و لە نۆژەنکردنەوەدا جارێکی تر دۆزرانەوە. دەوڵەمەندیی ئەم ڕازاندنەوانە یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی زۆرجار بیناکە بە گەورەترین و جوانترین حەمامی ماوەی کوردستان وەسف دەکرێت.
بۆچی بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
حەمامی خان یەکێکە لە بەرچاوترین یادگارەکانی شارنشینیی کورد لە سەردەمی ئەردەڵاندا. لە ژێر حوکمی ئەردەڵانییەکان، سنە بوو بە پێشەنگی ناوەندە شارنشینە کوردییەکان لە لای ئێرانیی سنووری عوسمانی–سەفەوی؛ دیواری شار و قەڵا و مزگەوت و کۆشک و دامەزراوە گشتییەکانی پایتەختی میرنشینێکی هەبوو. حەمامەکان لەو ژیانە شارنشینییەدا پێگەیەکی ناوەندییان هەبوو؛ شوێنی پاکوخاوێنی و کۆمەڵایەتیبوون و ڕێوڕەسم بوون کە لە ڕەوتی ژیانی بازاڕدا تێکەڵ بووبوون.
حەمامەکە وەک بینایەک کە بنەماڵەیەکی حوکمڕانیی کورد فەرمانی دروستکردنی داوە و هێشتا لە پایتەختی ڕۆشنبیریی کوردستانی ئێراندا وەستاوە، ناسنامەی سنە وەک ناوەندێکی هونەر و میراتی کورد جێگیر دەکات. ئەو پێگەیە ئەمڕۆ لە ناساندنی شارەکە وەک شاری مۆسیقای یونسکۆدا ڕەنگ دەداتەوە.
هێڵی کات
1638 — سلێمان خانی ئەردەڵان سنە وەک پایتەختی ئەردەڵان دادەمەزرێنێت
1805 (1220ی کۆچی) — حەمامی خان بە فەرمانی ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان دروست دەکرێت
1867 — حوکمی ئەردەڵان لە ناو ئیدارەی پارێزگایی قاجاردا دەخرێتەوە
1878 (1295ی کۆچی) — نۆژەنکردنەوەیەکی گەورە، دوای گواستنەوەی حەمامەکە بۆ بازرگان ئەمینەلتوجار
نزیکەی 1998–1999 — دەسەڵاتدارانی میراتی ڕۆشنبیریی ئێران خاوەندارێتیی حەمامەکە وەردەگرن و پاراستن دەست پێ دەکات
2000 — لە لیستی میراتی نیشتمانیی ئێران تۆمار دەکرێت (ژمارەی 2603)
2021 — بەپێی ڕاپۆرتەکان وەک شوێنێکی نەریتیی نۆژەنکراوە دووبارە دەکرێتەوە
مشتومڕەکان و بەروارە نادیارەکان
بەرواری وردی حەمامەکە بە تەواوی ڕوون نییە. نووسینە هەڵکەندراوەکەی دەروازە ئاماژە بە 1220ی کۆچی (نزیکەی 1805) دەکات، لە کاتێکدا نووسینەکانی ناوەوە ساڵی 1259ی کۆچییان لەسەرە. گۆڕینی بەروارەکان بۆ ساڵنامەی زایینی لە سەرچاوە جیاوازەکانیش لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی 19ەمدا دەخولێتەوە. باشترە ئەمانە وەک نیشانەی قۆناغە جیاوازەکانی بیناسازی و ڕازاندنەوە بخوێندرێنەوە، نەک دژبەیەکی.
سەرچاوەکان ئەرکی ئێستای بیناکەش بە شێوەی جیاواز وەسف دەکەن؛ هەندێکیان حەمامە نۆژەنکراوەکە بە مۆزەخانە ناو دەبەن و هەندێکی تر بە چێشتخانەیەکی نەریتی (سوفرەخانە). ئەوەی هاوبەشە ئەوەیە کە دوای ئەوەی یادگارەکە چەند دەیەیەک بەبێ بەکارهێنان مابووەوە، دەسەڵاتدارانی میرات پاراستوویانە و بۆ بەکارهێنانی گشتی و ڕۆشنبیری گونجاندوویانە.
حەمامەکە لە ئەمڕۆدا
دوای ئەوەی لە کۆتایی ساڵانی 1990دا خرا ژێر پاراستنی ڕێکخراوی میراتی ڕۆشنبیریی ئێران، حەمامی خان نۆژەن کرایەوە و بۆ خەڵک دووبارە کرایەوە. ئێستا لەگەڵ نیشانەکانی وەک کۆشکی خەسرەوئاباد و بازاڕە مێژووییەکە بەشێکە لە ڕێڕەوی گەشتوگوزاری میراتی سنە و سەردانکەرانی ئارەزوومەندی تەلارسازیی کورد و سەردەمی قاجار ڕادەکێشێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سنە: پایتەختی ڕۆشنبیریی کوردستانی ئێران
بنەماڵەی ئەردەڵان: درێژخایەنترین بنەماڵەی حوکمڕانیی کورد
بابەتە پەیوەندیدارەکانی تر بریتین لە کۆشکی خەسرەوئاباد، مزگەوتی دارولئیحسان، بازاڕە مێژووییەکەی سنە، شاعیرەی کورد مەستوورەی ئەردەڵان و میراتی فراوانتری پارێزگای کوردستان لە ئێران.
پرسیارە باوەکان
حەمامی خانی سنە چییە؟
حەمامێکی گشتیی سەرەتای سەردەمی قاجارە لە سنە، پایتەختی پارێزگای کوردستانی ئێران، کە فەرمانڕەوا کوردەکانی ئەردەڵان دروستیان کردووە و ئێستا یادگارێکی پارێزراوی میراتی نیشتمانییە.
کێ حەمامی خانی دروست کردووە؟
ئەمانوڵڵا خانی ئەردەڵان، والیی میرنشینی ئەردەڵان، فەرمانی دروستکردنی داوە. دروستکردنی یادگارە گەورەکانی تری سنەش لە ئەستۆی ئەو بووە.
حەمامی خان کەی دروست کراوە؟
نووسینە هەڵکەندراوەکەی دەروازە بەرواری 1220ی کۆچیی بۆ تۆمار دەکات، کە هاوتای نزیکەی 1805ی زایینە؛ نۆژەنکردنەوەیەکی گرنگیش لە 1295ی کۆچی (1878) کراوە.
بۆچی حەمامی خان بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
یەکێکە لە باشترین یادگارە پارێزراوەکانی ژیانی شارنشینیی کورد لە سەردەمی ئەردەڵان؛ پیشان دەدات چۆن بنەماڵەیەکی میرنشینی کورد سنەی کردووەتە پایتەختی ڕۆشنبیریی کوردستانی ئێران.
ئایا ئەمڕۆ دەکرێت سەردانی حەمامی خان بکەیت؟
بەڵێ. دوای نۆژەنکردنەوە بۆ بەکارهێنانی گشتی و ڕۆشنبیری دووبارە کرایەوە و بەشێکە لە شوێنە مێژووییەکانی سنە؛ لە ناو گەڕەکی بازاڕە کۆنەکە هەڵکەوتووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا — لیستی شوێنە مێژووییەکانی کورد
تێهران تایمز — حەمامێکی گشتیی سەردەمی قاجار دەبێتە چێشتخانەیەکی نەریتی