پێشەکی
ئورفا، بە فەرمی شانلیورفا و لەلایەن کوردەوە ناسراو بە ڕیها، شارێکی کۆنی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە و ناوەندی پارێزگایەکە کە لە ناو ئەو ناوچەیەدایە کورد بە باکوور ناوی دەبات. پارێزگاکە زۆرینەیەکی کوردی هەیە و بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت، هەرچەندە خودی شارەکە شوێنێکی بە ڕاستی تێکەڵە و کورد و عەرەب و تورکی تێدا دەژی.
ئورفا لە سەردەمی کۆندا بە ئەدەسا ناسراو بوو و نازناوی «شاری پێغەمبەران»ی پێ دراوە. شارەکە بە ئەفسانە داپۆشراوە، لە هەمووی زیاتر ئەو نەریتەی کە بە شوێنی لەدایکبوونی ئیبراهیمی دەزانێت، و لە کنار یەکێک لە گرنگترین شوێنەکانی مێژووی مرۆڤدایە؛ کۆمەڵە پەرستگا 12,000 ساڵەکەی گۆبەکلی تەپە. ئەم ناساندنە جوگرافیای شارەکە، دانیشتووانە تێکەڵەکەی، مێژووە قووڵەکەی و دیمەنە پیرۆزەکەی دەخاتە ڕوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئورفا (بە کوردی: ڕیها؛ ئەدەسای کۆن) ناوەندی پارێزگای شانلیورفایە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• پارێزگاکە زۆرینەیەکی کوردی هەیە و بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت، لەگەڵ کەمینە گرنگەکانی عەرەب و تورک.
• خودی شارەکە لە ڕووی نەتەوەییەوە تێکەڵە؛ کورد و عەرەب و تورک، و زۆرجار فورات وەک هێڵێکی نزیکەیی جیاکەرەوەی نەتەوەیی وەسف دەکرێت.
• ئورفا نازناوی «شاری پێغەمبەران»ی هەیە و بەپێی نەریت وەک شوێنی لەدایکبوونی ئیبراهیم ڕێزی لێ دەگیرێت؛ حەوزی ئیبراهیمەکەی (بالیکلیگۆل) شوێنێکی سەرەکیی زیارەتە.
• لە دووری نزیکەی 12 کیلۆمەتر گۆبەکلی تەپە هەیە؛ کۆنترین کۆمەڵە پەرستگای ناسراوی جیهان کە مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی 10ی پێش زایین.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): ڕیها
ناوی فەرمی: شانلیورفا («ئورفای شکۆدار»)
ناوی مێژوویی: ئەدەسا (ئۆرهای / ئورهای)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: شانلیورفا
بەرزایی: نزیکەی 477 مەتر
دانیشتووان: شار نزیکەی 597,000؛ پارێزگا نزیکەی 2.17 ملیۆن (2022)
کۆمەڵگەکان: کورد (زۆرینەی پارێزگا)، عەرەب، تورک
بەناوبانگ بە: حەوزی ئیبراهیم، «شاری پێغەمبەران» و گۆبەکلی تەپەی نزیک شار
دامەزراندن: لە 303/302ی پێش زایین بە ناوی ئەدەسا، لەلایەن سەلیوکۆسی یەکەم نیکاتۆرەوە
ناوەڕۆک
شارێکی تێکەڵ: کورد و عەرەب و تورک
- گۆبەکلی تەپە: کۆنترین پەرستگای جیهان
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئورفا لە کوێیە؟
ئورفا لەسەر دەشتێک لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە، لە دووری نزیکەی 80 کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵاتی فورات و لە بەرزایی نزیکەی 477 مەتر. کەشوهەواکەی دوو لایەنی توندی هەیە؛ هاوینی زۆر گەرم و وشک و زستانی فێنک و تەڕ. شارەکە لە بەشە سەرەوەکانی کەوانە بە پیتەکەدایە، بەشێک لە حەوزی فورات–دیجلە کە هەندێک لە سەرەتاییترین نیشتەجێبوونە مرۆییەکان و شۆڕشی کشتوکاڵی تێدا ڕوویان دا.
ئەم شوێنە بۆ چەندین هەزار ساڵ ئورفای کرد بە خاڵی یەکگەیشتنی ڕێگاکان، شوێنی یەکگەیشتنی جیهانەکانی ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و سووریا. کۆنە شارەکەی، بە بازاڕ و ماڵە بە بەردی تاشراو دروستکراوەکانی، هێشتا زیاتر هەستی حەلەبی نزیک دەبەخشێت تا ناوەڕاستی ئەنادۆڵ.
شارێکی تێکەڵ: کورد و عەرەب و تورک
پارێزگای شانلیورفا زۆرینەیەکی کوردی هەیە و بە گشتی بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت، لەگەڵ دانیشتووانی بەرچاوی عەرەب و تورک. وەسفێکی باو دەڵێت فورات وەک هێڵێکی نزیکەیی جیاکەرەوە کار دەکات؛ لە ڕۆژئاوا تورک زیاترە و لە ڕۆژهەڵات کورد زیاترە، لەگەڵ چڕبوونەوەی کۆمەڵگە عەرەبییەکان لە باشوور بەرەو سنووری سووریا.
خودی شاری ئورفا لە گوندستانی دەوروبەری تێکەڵترە و سەرچاوەکان لەسەر ڕێژە وردەکەی جیاوازن؛ خەمڵاندنەکان لە ناوەندێکی شاریی بە زۆری تورکی‌قسەکەرەوە تا دابەشبوونێکی نزیکەی یەکسان لە نێوان کوردی‌قسەکەر و عەرەبی‌قسەکەراندا دەڕۆن. ئەوەی جێی ناکۆکی نییە، ئەوەیە ئورفا شارێکی زۆر پارێزکار و ئایینی و ناوەندێکی سەرەکیی گەشتیاریی ئایینییە. یەکێک لە بەناوبانگترین کوڕەکانی سەردەمی نوێی شارەکە گۆرانیبێژ ئیبراهیم تاتلیسەسە، بە ڕەچەڵەکی ناوخۆیی کوردی–عەرەبی و یەکێک لە بەناوبانگترین هونەرمەندەکانی بواری خۆشگوزەرانی لە تورکیا.
لە ئەدەساوە بۆ ئورفا
شارەکە لە 303/302ی پێش زایین لەلایەن سەلیوکۆسی یەکەم نیکاتۆرەوە بە ناوی ئەدەسا دامەزرا، یان دووبارە دامەزرێنرایەوە، هەرچەندە نیشتەجێبوون لە ناوچەکە زۆر کۆنترە. وەک ئەدەسا بوو بە ناوەندێکی گرنگی سەرەتایی مەسیحیەت و ناوەندی پاشایەتییەکی بچووک بە ناوی ئوسڕۆئین. لە 1098 بوو بە کۆنتنشینی ئەدەسا، یەکەمی دەوڵەتەکانی خاچپەرستان؛ کەوتنە دەستی زەنگییەکان لە 1144 یارمەتیی هەڵگیرسانی هەڵمەتی دووەمی خاچپەرستانی دا.
حوکمڕانیی ئیسلامی لە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقییەکان و ئەیوبییەکانی سەلاحەدین و لە کۆتاییدا عوسمانییەکان جێگیر کرا؛ عوسمانییەکان تا کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهان شارەکەیان بەدەستەوە بوو. لە 1984 پەرلەمانی تورکیا نازناوی شانلی («شکۆدار»)ی خستە سەر ناوی شارەکە، بۆ داننان بە ڕۆڵەکەی لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیا؛ لەبەر ئەوە شانلیورفا.
بالیکلیگۆل و شاری پێغەمبەران
دڵی ئایینیی ئورفا بالیکلیگۆلە، حەوزی ئیبراهیم. بەپێی ئەفسانە، نەمرودی ستەمکار ئیبراهیمی لە قەڵاکەی سەرەوەوە فڕێ دایە ناو ئاگرێک، کە خودا کردی بە ئاو و دارە گڕگرتووەکانیشی کرد بە ماسیی کەپووری پیرۆز؛ ئەو ماسییانەی ئەمڕۆش حەوزەکە پڕ دەکەن. مزگەوتەکانی خەلیل‌ئور ڕەحمان و ڕزوانیە دەوری ئاوەکە دەگرن، و ئەشکەوتێکی نزیک وەک شوێنی لەدایکبوونی ئیبراهیم ڕێزی لێ دەگیرێت. ئەم پەیوەندییانە نازناوی «شاری پێغەمبەران» بە ئورفا دەبەخشن و دەیکەن بە مەبەستێکی سەرەکیی زیارەت.
گۆبەکلی تەپە: کۆنترین پەرستگای جیهان
لە دووری نزیکەی 12 کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شارەکە گۆبەکلی تەپە هەیە؛ شوێنێکی میراتی جیهانیی یونێسکۆ و کۆنترین کۆمەڵە پەرستگای ناسراوی سەر زەوی. ستوونە بەردینە گەورە هەڵکۆڵراوەکانی بۆ هەزارەی 10ی پێش زایین دەگەڕێنەوە، نزیکەی شەش هەزار ساڵ پێش ستۆنهێنج، و تێگەیشتنی شوێنەوارناسانیان لە سەرەتاکانی ئایین و ژیانی نیشتەجێبوو گۆڕیوە. لەگەڵ شوێنی نزیکی نەوالی چۆری، ناوچەی ئورفا لە سەرەتاترین قۆناغی شارستانیەتی مرۆڤدا دادەنێت.
ئورفای ئەمڕۆ
ئورفای ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین شارەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، ناوەندێکی ناوچەیی بۆ کشتوکاڵ، کە پڕۆژە ئاودێرییە فراوانەکانی پڕۆژەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ (گاپ) پەرەیان پێ داوە، و بازرگانی و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون گەشتیاری. گۆبەکلی تەپە و حەوزی ئیبراهیم و خواردنە بەناوبانگەکانی شارەکە گەشتیاران ڕادەکێشن. سەرۆکی شارەوانیی ئێستای مەهمەت قاسم گوڵپینارە.
ناسنامەی ئورفا چەند چینێکی هەیە نەک یەک چین: کۆنە شارێک بە ڕەنگوبۆی عەرەبی، ناوچەی دەوروبەرێکی زۆرینە کورد، و چینێکی بەڕێوەبردنی تورکی لە سەرەوە؛ هەموویان بە میراتێکی ئایینییەوە بەستراون کە ڕیشەکەی دەگاتە بەیانیی مێژووی مرۆڤ.
هێڵی کات
نزیکەی 9500–8000ی پێش زایین — گۆبەکلی تەپە و شوێنەکانی دیکەی سەردەمی بەردینی نوێ لە ناوچەی ئورفا دەگەشێنەوە.
303/302ی پێش زایین — شارەکە لەلایەن سەلیوکۆسی یەکەم نیکاتۆرەوە بە ناوی ئەدەسا دادەمەزرێنرێت.
سەدە سەرەتاییەکانی دوای زایین — ئەدەسا دەبێت بە ناوەندێکی گرنگی سەرەتایی مەسیحیەت و ناوەندی ئوسڕۆئین.
1098–1144 — کۆنتنشینی ئەدەسا، یەکەم دەوڵەتی خاچپەرستان؛ کەوتنەکەی هەڵمەتی دووەمی خاچپەرستان هەڵدەگیرسێنێت.
سەدەکانی 12–16 — حوکمڕانیی سەلجووقی و ئەیوبی و پاشان عوسمانی، ئورفای ئیسلامی جێگیر دەکەن.
1984 — تورکیا نازناوی «شانلی» دەخاتە سەر ناوی شارەکە.
2018 — گۆبەکلی تەپە وەک شوێنی میراتی جیهانیی یونێسکۆ تۆمار دەکرێت.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئورفا شارێکی کوردییە؟
پارێزگای شانلیورفا زۆرینەیەکی کوردی هەیە و بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت، بەڵام خودی شاری ئورفا لە ڕووی نەتەوەییەوە تێکەڵە؛ کورد و عەرەب و تورک.
ناوی کوردیی ئورفا چییە؟
بە کوردی شارەکە بە ڕیها ناو دەبرێت. لە مێژوودا بە ئەدەسا ناسراو بوو.
بۆچی ئورفا بە شاری پێغەمبەران ناو دەبرێت؟
بەهۆی پەیوەندیی بەهێزی بە ئیبراهیم و نەریتەکانی دیکەی پێغەمبەرانەوە، بە ناوەندبوونی حەوزی ئیبراهیم (بالیکلیگۆل).
گۆبەکلی تەپە چییە؟
کۆمەڵە پەرستگایەکی سەردەمی بەردینی نوێیە لە دووری نزیکەی 12 کیلۆمەتر لە ئورفا، کە مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی 10ی پێش زایین؛ کۆنترین پەرستگای ناسراوی جیهان و شوێنێکی میراتی جیهانیی یونێسکۆ.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەدەسا · گۆبەکلی تەپە · حەڕان · فورات · دیاربەکر (ئامەد) · ماردین · کوردستانی تورکیا (باکوور) · ئیبراهیم تاتلیسەس.