پێشەکییەک دەربارەی شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی (1861–1939)
لە چیا سەختەکانی کوردستاندا، کە نەریتە ڕۆحییە کۆنەکان لەگەڵ ڕاستییە سەختەکانی گۆڕانی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکان تێکەڵ دەبن، کەم کەسایەتی وەک شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی هێزی بەردەوامی تەسەوف بەرجەستە دەکات. ئەم شێخ و زانا و وەلییە کوردەی تەسەوف، کە لە 1861دا لە گوندی تەوێڵە (نزیک هەڵەبجەی ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق) لەدایک بوو و لە 1939دا لە بەهاکۆن کۆچی دوایی کرد و بە ناوە جیاوازەکانی شا عەلی حوسامەدین و حەزرەتی شا و بابە عەلی ناسراوە، لە سەردەمێکی پڕئاژاوەدا وەک چرای ڕێنمایی ڕۆحی خزمەتی کرد. وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی لقی خالیدیی تەریقەتی نەقشبەندی، پردی لە نێوان وەفاداریی عوسمانی و ناسنامە نوێیە هەڵدەستەکاندا دروست کرد و لە نێو شڵەژانی سیاسیدا ڕەوشتبەرزی و پەروەردە و تەبایی کۆمەڵگەی پەرە پێ دا.
ژیانی شێخ عەلی لە پاشخانی داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، سەرهەڵدانی دەوڵەت-نەتەوەکان و بەردەوامیی تۆڕە هۆزی و ئایینییەکانی کوردستاندا تێپەڕی. تەریقەتی نەقشبەندی، یەکێک لە کاریگەرترین ڕێگا سۆفییەکانی ئیسلامی سوننە، جەختی لە زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خودا)، پابەندبوونی توند بە شەریعەت و هۆشیاری لەبری وەجد دەکردەوە. لە کوردستاندا، تەریقەتە لاوەکییە خالیدییەکە کە مەولانا خالیدی بەغدادی دایمەزراندبوو، لە سەدەی 19دا پێگەیەکی دیاری بەدەست هێنا و ڕێکوپێکیی ڕۆحی و سەقامگیریی کۆمەڵایەتیی پێشکەش دەکرد. شێخ عەلی کە سەر بە بنەماڵە ناودارەکەی تەویڵ بوو، میراتگری ئەم میراتە بوو و فراوانی کرد و بووە یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین شێخە نەقشبەندییەکانی عێراق، بە هەزاران شوێنکەوتە لە سەرووی سنوورە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانەوە.
ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیان و بەشداری و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە و پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستێت بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی چۆن تەقوای پیاوێک دۆخی ڕۆحیی تەواوی ناوچەیەکی شێوە پێ دا.
پاشخانی مێژوویی: تەسەوف و تەریقەتی نەقشبەندی لە کوردستاندا
تەریقەتی نەقشبەندی ڕەچەڵەکی ڕۆحیی خۆی (سلسلە) لە ڕێگەی ئەبو بەکری سدیق و کەسایەتییەکانی دواتری وەک بەهائەدینی نەقشبەند (مردوو لە 1389)ەوە بۆ پێغەمبەر محەمەد دەگەڕێنێتەوە. لقی خالیدی کە مەولانا خالیدی بەغدادی (مردوو لە 1827) هێنایە ئاراوە، لە سەدەی 19دا بەخێرایی بڵاو بووەوە و جەختی لە پاککردنەوەی ناوەوە، زیکری بێدەنگ (زیکری خەفی) و چاودێریکردنی دۆخی ڕۆحیی خۆ (موراقەبە) دەکردەوە.
لە کوردستانی عوسمانیدا، شێخە سۆفییەکانی وەک شێخەکانی بنەماڵەی تەویڵ کاریگەرییەکی زۆریان هەبوو. ناوبژیوانیی ناکۆکییەکانیان دەکرد، کۆمەڵگەکانیان فێر دەکرد و هەندێک جار پاڵپشتیی سەربازییان بۆ ئیمپراتۆرییەکە دابین دەکرد. ناوچەی تەوێڵە لە هەورامان ناوەندێکی ئەو جۆرە چالاکییانە بوو. بنەماڵەی تەویڵ کە ڕەگەکانی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەدەی 7 و لە سەدەی 18دا شێوەی فەرمیی وەرگرت، وەک سەرکردەی کۆمەڵگە ناونیشانی «شێخ»ی هەبوو. پەیوەندییان لەگەڵ سوڵتانە عوسمانییەکان پاراست و لە کاتی ململانێکانی وەک جەنگەکانی عوسمانی و ڕووسیادا شوێنکەوتەکانیان بۆ بەرگری لە سنوورەکان دەنارد.
شێخ عەلی لەم ژینگەیەدا سەری هەڵدا و میراتگری نەریتێکی تەقوا و دەسەڵات بوو. باپیری، عوسمانی سیراجەدینی نەقشبەندی (1781–1867)، یەکەم خەلیفەی مەولانا خالید بوو لە سلێمانی و تەوێڵەی وەک ناوەندێکی سەرەکی دامەزراند. باوکی، محەمەد بەهائەدین (1836–1881)، ئەم کارەی بەردەوام کرد و خانەقای گوڵپی دامەزراند. کاتێک محەمەد بەهائەدین لە 1881دا مرد، عەلیی 20 ساڵە سەرکردایەتیی وەرگرت و لە کاتی داڕمانی ئیمپراتۆرییەکە و هاتنی مانداتی بەریتانیادا ڕێنمایی کۆمەڵگەکەی کرد.
سەرەتای ژیان و میراتی خێزان
عەلی لە 1861دا لە تەوێڵە، گوندێکی نێو ناوچە شاخاوییەکەی هەورامان، لەدایک بوو و لە ژینگەیەکی دەوڵەمەند بە زانستی ئیسلامی و دڵبەستگیی سۆفیانە گەورە بوو. وەک سەیدێک (نەوەی پێغەمبەر لە ڕێگەی ئیمام حوسێنەوە)، سەر بە بنەماڵەی ڕەسەنی تەویڵ بوو کە بە بنەما ڕەوشتییەکان و زانیاریی فراوانیان ڕێزیان لێ دەگیرا. ڕەچەڵەکەکەی زانا و وەلی و سەرکردەی لەخۆ دەگرت کە دەسەڵاتی ڕۆحییان بە کاریگەریی کرداری تێکەڵ دەکرد.
عەلی لە منداڵییەوە تەقوایەکی نائاسایی پیشان دا. بە پێی گێڕانەوەکان، باپیری زوو توانای ڕۆحیی ئەوی ناسییەوە و شایەتیی بۆ «هێزە گەورەکەی» دا. لە نێو عیلم (زانین) و عیبادە (پەرستن) و ڕێکوپێکیی ڕەوشتیدا پەروەردە کرا و عەرەبی و فارسی و تورکی و زاراوەکانی کوردی و هەورامی و زازاکیی خوێند. ئەم لێهاتووییە زمانەوانییە وای کرد بتوانێت ڕێنمایی شوێنکەوتە جیاوازەکان بکات.
لە تەمەنی شەش ساڵیدا باپیری عوسمانی سیراجەدینی لەدەست دا، لەدەستدانێکی کاریگەر لە شێوەگرتنی کەسایەتییەکەی کە پابەندبوونەکەی قووڵتر کردەوە. مردنی باوکی لە 1881دا سەرکردایەتیی خستە سەر شانی. هەرچەندە گەنج بوو، ڕۆڵەکەی لەباوەش گرت و ئامۆژگاریی خەڵکی دەکرد، دەرس دەگوتەوە و نەریتە نەقشبەندییەکانی خێزانەکەی دەپاراست.
ڕاهێنانی ڕۆحی و کردەوە زاهیدانەکان
گەشتی ڕۆحیی شێخ عەلی جەختی لە بنەما نەقشبەندییەکان دەکردەوە: هۆشیاری، زیکری بێدەنگ و پابەندبوون بە شەریعەت. خەلیفەی نۆ تەریقەت بوو (نەقشبەندییە، قادرییە، ڕیفاعییە، سوهراوەردییە، کوبراوییە، بەدەوییە، شازلی و چشتییە)، بەڵام فێرکارییە نەقشبەندییەکانی پێش دەخست.
زوهودەکەی ئەفسانەیی بوو. بۆ ماوەی 18 ساڵ هەرگیز پاڵی نەدایەوە و لە دڵبەستگیدا بە «هوش دەر دەم» (هۆشیاری لە هەر هەناسەیەکدا)، لە دۆخی چۆکدان یان تێڕاماندا دەمایەوە. دۆخەکانی وەجدی ڕەت دەکردەوە و جەختی لە پاککردنەوەی ناوەوە و پاراستن لە گومانەکان دەکردەوە. موریدەکان وەک «دەریایەکی زانین» باسیان دەکرد، ڕەوانبێژ و بەخشندە و شکۆمەند.
خانەقای دامەزراند: گوڵپی فراوان کرد (خانەقای باوکی)، بەهاکۆنی دامەزراند (کە لەوێ نیشتەجێ بوو) و تەبەکەلی لە نزیک ڕووباری زەڵەم دامەزراند. ئەم ناوەندانە زیکری بەکۆمەڵ و پەروەردە و خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتییان پێشکەش دەکرد، لەوانە کێڵگە و باخ و میوانداری.
سەرکردایەتیی مەدرەسەی تەوێڵە و کاریگەریی فراوانتر
مەدرەسەی تەوێڵە لەژێر سەرکردایەتیی شێخ عەلیدا بووە یەکێک لە کاریگەرترین ناوەندە نەقشبەندییەکانی عێراق. قوتابییەکانی لە فەرموودە و تەفسیر و فیقه و ڕەوشتی سۆفیانەدا فێر دەکرد. زاناییەکەی وای کرد وەک گەورەترین زانای سەردەمەکە بناسرێت.
بە نزیکەی 24,000 شوێنکەوتە، لەوانە 9,000 دەروێش، کاریگەرییەکەی عێراق و ئێران و ئەنادۆڵ و سووریا و لوبنان و دەرەوەی ئەمانەشی دەگرتەوە. شوێنکەوتەکانی کورد و تورک و عەرەب و فارس و تەنانەت ئەورووپیشیان تێدا بوو. ناوبژیوانیی کێشە هۆزییەکانی دەکرد، یاسا و ڕێکوپێکیی پەرە پێ دەدا و پاڵپشتیی مەبەستە ڕەوشتییەکانی وەک چاندنی دار و قەدەغەکردنی داربڕین دەکرد.
چاودێری بەریتانی سێسیل ج. ئەدمۆندز (1921) ئاماژەی بە دەسەڵاتی ڕەوشتیی ئەو کرد: «بۆ ئەوی یەکەم ڕێزێکی زۆرم هەبوو، چونکە دەسەڵاتە ڕەوشتییەکەی هەمیشە بە چالاکی لە بەرژەوەندیی یاسا و ڕێکوپێکیدا بەکار دەهێنرا.»
ئاڵنگاری و گونجاندن لە جیهانێکی گۆڕاودا
کۆتایی سەردەمی عوسمانی ئاڵنگاریی هێنایە ئاراوە: چاکسازییەکانی ناوەندیکردن و جەنگەکان و داڕمانی ئیمپراتۆرییەکە. شێخ عەلی بە واقیعبینی مامەڵەی کرد و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتداران پاراست و هاوکات خۆبەڕێوەبردنی پاراست. لە سەردەمی مانداتی بەریتانیا و سەرەتای دەوڵەتی عێراقدا، جەختی لە ڕێنمایی ڕۆحی دەکردەوە.
پاڵپشتیی مەبەستە نیشتمانپەروەرانەکانی دەکرد، لەوانە نامەنووسین لە کاتی جەنگی سەربەخۆیی تورکیادا. خێزانەکەی یارمەتیی شۆڕشی شێخ مەحموودی بەرزنجیی لە 1919دا دا و دواتر کاریگەریی لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە 1946دا کرد.
سەرەڕای گۆڕانە سیاسییەکان، جەختکردنەوەکەی لە تەقوا لە سنوورەکان تێدەپەڕی. توخمە قادرییەکانی تێکەڵ کرد و جەختی لە ئەزموونی ڕۆحیی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی شێخەوە کردەوە.
میرات و نەوەکان
شێخ عەلی لە 1939دا مرد و لە بەهاکۆن نێژرا، کە ئێستا زیارەتگایە. میراتەکەی لە ڕێگەی هێزی لقی سیراجەدینییەوە لە هەورامان و دەرەوەی ئەویش بەردەوامە. نەوەکان سەرکردایەتییان بەردەوام کرد و کەسایەتییەکانی وەک براکەی جەعفەر محەمەد عوسمان (1863–1927) و خزمەکانی دواتری هەر کاریگەرییان پاراست.
هێمای خۆڕاگریی کورد بوو و ڕۆحانیەتی سۆفیانەی بە بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکرد. خانەقاکانی پەروەردە و کۆمەڵگەیان پەرە پێ دەدا و زوهودەکەی ئیلهامی بە دڵبەستگی دەبەخشی. ئەمڕۆ لە دۆخی ڕۆحیی کوردستاندا، هەر نموونەیەکی سەرکردایەتیی ڕەوشتییە.
ژیانی شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی وەبیرمان دەهێنێتەوە کە کاریگەریی ڕاستەقینە لە ڕووناکیی ناوەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە دەسەڵاتی دنیایی. لە سەردەمێکی گۆڕاندا، لە ڕێگەی باوەڕ و زانین و بەزەییەوە سەقامگیریی پێشکەش کرد، میراتێک کە هەروا ڕێگای ڕێبوارانی چەندین نەوە ڕووناک دەکاتەوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بۆ باشتر تێگەیشتن لە ڕێڕەوی ژیانی شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی، ئەمە ڕیزبەندییەکی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکانە کە لە تۆمارە مێژووییەکانەوە وەرگیراوە. ئەم ڕیزبەندییە خاڵە دیارەکانی ژیانی تاکەکەسی و ڕۆڵە ڕۆحییەکانی و ئەو چوارچێوە مێژووییە فراوانترە دەردەخات کە پیشەکەی شێوە پێ دا.
1861: لە گوندی تەوێڵەی ئیمپراتۆریی عوسمانی (ئێستا لە هەڵەبجەی عێراق) لەدایک دەبێت و باوکی محەمەد بەهائەدینی تەویلییە. لە خێزانێکدا گەورە دەبێت کە زانا سۆفییە دیارەکانی سەر بە بنەماڵەی تەویڵ لەخۆ دەگرێت.
1867 (تەمەن 6): مردنی باپیری عوسمانی سیراجەدینی نەقشبەندی، یەکەم خەلیفەی مەولانا خالیدی بەغدادی لە سلێمانی. باپیری زوو توانای ڕۆحیی عەلیی گەنج دەناسێتەوە.
1881 (تەمەن 20): مردنی باوکی محەمەد بەهائەدین. ئەرکەکانی سەرکردایەتی وەردەگرێت و دەست بە ڕۆڵەکەی دەکات لە ئامۆژگاریکردن و ڕێنماییکردنی خەڵک و پاراستنی نەریتە نەقشبەندییەکاندا.
دوای 1881: شارەزای زانستە ئیسلامییەکان دەبێت، لەوانە فەرموودە و تەفسیر و فیقه؛ وەک گەورەترین زانای سەردەمی خۆی دەناسرێت. چەندین زمان فێر دەبێت: تورکی و عەرەبی و فارسی و هەورامی و زازاکی و زاراوە ناوچەییەکان، بۆ باشتر خزمەتکردنی شوێنکەوتە جیاوازەکان.
لە درێژایی پیشەکەیدا (دەیەکانی 1880–1930): وەک شێخی مەدرەسەی تەوێڵە، ناوەندێکی سەرەکیی نەقشبەندی لە عێراق، خزمەت دەکات. خانەقا سۆفییەکان دادەمەزرێنێت و فراوان دەکات، لەوانە گوڵپ (لە خانەقای باوکییەوە فراوان کراوە)، بەهاکۆن لە گوندی بەهاکۆن و تەبەکەل لە نزیک ڕووباری زەڵەم. وەک خەلیفەی نۆ تەریقەت کار دەکات: نەقشبەندییە و قادرییە و ڕیفاعییە و سوهراوەردییە و کوبراوییە و بەدەوییە و شازلی و چشتییە.
لە درێژایی پیشەکەیدا (دەیەکانی 1880–1930): تەریقەتی نەقشبەندی لە عێراق و ئێران و ئەنادۆڵ و سووریا و لوبنان و دەرەوەی ئەمانەش بڵاو دەکاتەوە و نزیکەی 24,000 شوێنکەوتە کۆ دەکاتەوە، لەوانە 9,000 دەروێش و مورید لە گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان (کورد و تورک و عەرەب و فارس و ئەوانی تر).
چوارچێوەی مێژووییی خێزان (میراتی وەرگیراو): لە ڕێگەی باپیرییەوە، خێزانەکە بە ناردنی هەزاران شوێنکەوتە بۆ بەرگری لە سنوورەکان لە جەنگەکانی عوسمانی و ڕووسیادا پاڵپشتیی ئیمپراتۆریی عوسمانی دەکات.
لە درێژایی ژیانیدا: ڕەوشتبەرزی و بەزەیی و پاراستنی ژینگە پەرە پێ دەدات؛ سەدان دار دەچێنێت، باخ پەروەردە دەکات و لە ناوچەکانی ژێر کاریگەریی خۆیدا داربڕین قەدەغە دەکات.
1921: چاودێری بەریتانی سێسیل ج. ئەدمۆندز ئاماژە بە دەسەڵاتی ڕەوشتیی ئەو دەکات، کە لە سەردەمی مانداتی بەریتانیادا لە بەرژەوەندیی یاسا و ڕێکوپێکیدا بەکار دەهێنرا.
ساڵەکانی دواتر: دەگوازێتەوە بۆ گوندی بەهاکۆن و فێرکردن و ڕێنماییکردنەکەی لە خانەقای بەهاکۆنەوە بەردەوام دەکات و هاوکات پەیوەندییەکانی بە تەوێڵەوە دەپارێزێت.
1939 (تەمەن 77–78): لە گوندی بەهاکۆنی عێراق دەمرێت؛ لەوێ دەنێژرێت و گۆڕەکەی دەبێتە زیارەتگا.
بەشی پرسیار و وەڵام
ئەمە چەند پرسیارێکی باوە دەربارەی شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی، بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان، بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ژیان و میراتەکەی.
پرسیار: شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی کێ بوو؟ وەڵام: شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی (کە بە بابە عەلی و شا عەلی حوسامەدین یان حەزرەتی شا ناسراوە) شێخ و زانا و وەلییەکی دیاری کوردی تەسەوف بوو لە لقی خالیدیی تەریقەتی نەقشبەندی. سەرکردەیەکی ڕۆحیی سەرەکی لە کوردستانی عێراق بوو و ڕێنمایی هەزاران شوێنکەوتەی دەکرد بە فێرکاریگەلێک کە جەختیان لە ڕەوشتبەرزی و پابەندبوون بە شەریعەت و پاککردنەوەی ناوەوە دەکردەوە.
پرسیار: شێخ عەلی کەی و لە کوێ لەدایک بوو و مرد؟ وەڵام: لە 1861دا لە گوندی تەوێڵە (نزیک هەڵەبجە، ئیمپراتۆریی عوسمانی، ئێستا لە عێراق) لەدایک بوو و لە 1939دا لە گوندی بەهاکۆنی عێراق مرد، کە لەوێ نێژراوە و گۆڕەکەی زیارەتگایە.
پرسیار: پاشخانی خێزانەکەی و سەرەتای ژیانی چۆن بوون؟ وەڵام: لە بنەماڵەی ڕەسەنی تەویڵدا وەک سەیدێک (نەوەی پێغەمبەر) لەدایک بوو؛ باپیری عوسمانی سیراجەدینی نەقشبەندی بوو (مردوو لە 1867)، خەلیفەیەکی سەرەکیی مەولانا خالیدی بەغدادی، و باوکی محەمەد بەهائەدین بوو (مردوو لە 1881). لە تەمەنی بچووکەوە تەقوایەکی نائاسایی پیشان دا و شارەزای زانستە ئیسلامییەکان و چەندین زمان بوو، لەوانە عەرەبی و فارسی و تورکی و زاراوەکانی کوردی.
پرسیار: چ ڕۆڵە ڕۆحییانەی هەبوو؟ وەڵام: وەک شێخی مەدرەسەی تەوێڵە خزمەتی کرد و خەلیفەی نۆ تەریقەتی تەسەوف بوو، بە تایبەتی نەقشبەندی. خانەقا سۆفییەکانی وەک گوڵپ و بەهاکۆن و تەبەکەلی فراوان کرد و جەختی لە زیکری بێدەنگ و کردەوە زاهیدانەکان و پەروەردەی کۆمەڵگە لە فەرموودە و تەفسیر و فیقهدا دەکردەوە.
پرسیار: کاریگەری و شوێنکەوتەکانی چەند فراوان بوون؟ وەڵام: کاریگەرییەکەی عێراق و ئێران و ئەنادۆڵ و سووریا و لوبنان و دەرەوەی ئەمانەشی دەگرتەوە، بە نزیکەی 24,000 شوێنکەوتە، لەوانە 9,000 دەروێش لە گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکانی وەک کورد و تورک و عەرەب و فارس. ناوبژیوانیی ناکۆکییە هۆزییەکانی دەکرد، یاسا و ڕێکوپێکیی پەرە پێ دەدا و پاڵپشتیی هەوڵە ژینگەییەکانی وەک چاندنی دار دەکرد.
پرسیار: لە ژیانیدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بووەوە؟ وەڵام: مامەڵەی لەگەڵ داڕمانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و جەنگی جیهانیی یەکەم و مانداتی بەریتانیا لە عێراق و دەوڵەت-نەتەوە هەڵدەستەکاندا کرد. سەرەڕای شڵەژانە سیاسییەکان، جەختکردنەوەی لە بوارە ڕۆحییەکە پاراست و ڕێزی چاودێرانی وەک بەرپرسی بەریتانی سێسیل ج. ئەدمۆندزی لە 1921دا بەدەست هێنا بەهۆی ڕۆڵەکەی لە پەرەپێدانی سەقامگیریدا.
پرسیار: میراتی شێخ عەلی چییە؟ وەڵام: میراتەکەی لە ڕێگەی لقی سیراجەدینیی تەریقەتی نەقشبەندی لە هەورامان و کاریگەریی بەردەوامی خێزانەکەی لە تەسەوفی کورددا بەردەوامە. هێمای خۆڕاگری بوو و ڕۆحانیەتی بە بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکرد و خانەقاکانی هەر ناوەندی پەروەردە و دڵبەستگین.
سەرچاوەکان
ئەمە لیستێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان کە بەکارهاتوون یان پەیوەندییان بە ژیان و مێژووی شێخ عەلی حیسامەدینی نەقشبەندی (1861–1939)ەوە هەیە، کە لە گێڕانەوە مێژووییەکان و بەرهەمە ئەکادیمییەکان و سەرچاوەکانی ئۆنلاینەوە وەرگیراون. ئەمانە بناغەی تێگەیشتن لە ڕۆڵەکەی وەک شێخێکی کوردی تەسەوف لە تەریقەتی نەقشبەندیدا دابین دەکەن.
«Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi.» ویکیپیدیا. https://en.wikipedia.org/wiki/Ali_Hisam-ad-Din_Naqshbandi. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. ئەم بابەتە ژیاننامە و ڕەچەڵەکی خێزان و ڕۆڵە ڕۆحییەکان و کاریگەرییەکەی وەک سەرکردەیەکی نەقشبەندی بە وردی باس دەکات.
«Ali Hisam-ad-Din Naqshbandi.» گرۆکیپیدیا. https://grokipedia.com/page/ali_hisam_ad_din_naqshbandi. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. زانیاری دەربارەی سەرەتای ژیانی و پەیوەستبوونی بە تەریقەتی نەقشبەندی و لقی سیراجەدینی لە هەورامان پێشکەش دەکات.
«Biography of Shaykh Naqshbandi leader.» گرووپی فەیسبووک: THE SUFI MYSTICS OF ISLAM. https://www.facebook.com/groups/684113735615017/posts/911338659559189. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. لەدایکبوونی لە بیارەی نزیک هەڵەبجە و سەرکردایەتییەکەی لە تەریقەتەکانی نەقشبەندی و قادریدا باس دەکات.
نەوید، سەنزیل ک. «Religious Response to Social Change in Afghanistan, 1919–29.» لە بڵاوکراوەی بریڵ ئاماژەی پێ کراوە: From Yarkand to Sindh via Kabul. https://brill.com/downloadpdf/book/9789004387287/BP000012.pdf. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. چوارچێوەیەک بۆ مێژووی سەرەتایی ڕەچەڵەکی نەقشبەندی لە ئەفغانستان و ناوچەکانی دەوروبەری پێشکەش دەکات.
شیخالییەڤ، شامیڵ. «Biographies of Three Naqshbandi Shaykhs from Daghestan [Part 2/4].» Hypotheses.org. https://redgold.hypotheses.org/785. بڵاوکراوەتەوە لە 10ی شوباتی 2022. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. توخمە ژیاننامەییەکان و لێدوان دەربارەی شێخە نەقشبەندییەکان لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ هاوشێوەییەکان بە ژیانی شێخ عەلی.
حورانی، ئەڵبەرت. «Shaikh Khalid and the Naqshbandi Order.» لە Islamic Philosophy and the Classical Tradition: Essays Presented to Richard Walzer. ئۆکسفۆرد: چاپخانەی کلارێندۆن، 1972. (لە وتاری JSTOR ئاماژەی پێ کراوە: The Naqshbandiyya-Mujaddidiyya in the Ottoman Lands). https://www.jstor.org/stable/1569796. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. لە ساڵە سەرەتاییەکانی شێوەگرتن و بڵاوبوونەوەی تەریقەتی نەقشبەندی لە خاکە عوسمانییەکاندا دەکۆڵێتەوە.
«Naqshbandia Chain.» پیر دڵبەر. http://www.peerdilbar.com/english/naqshbandia_karamaia/Naqshbandia_Chain.htm. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. ڕەچەڵەکی ڕۆحیی تەریقەتی نەقشبەندی بەدوادا دەچێت، لەوانە کەسایەتییەکان کە بە میراتی شێخ عەلییەوە پەیوەستن.
«The Naqshbandi Sufi Order: Historical Development, Spiritual Principles, and Global Influence.» Ghayb.com. https://ghayb.com/the-naqshbandi-order. بڵاوکراوەتەوە لە 12ی ئایاری 2025. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. سەرچاوە و بنەما و کەسایەتییە سەرەکییەکانی تەریقەتەکە، وەک بەهائەدینی نەقشبەند، دەگرێتەوە و چوارچێوەیەکی فراوانتر بۆ لقەکەی شێخ عەلی پێشکەش دەکات.
ئەم سەرچاوانە تێکەڵەیەک لە تێگەیشتنی مێژووییی سەرچاوە ڕەسەن و لاوەکییەکان پێشکەش دەکەن. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، بنکەدراوە ئەکادیمییەکانی وەک JSTOR یان کتێبەکانی دەربارەی تەسەوف لە کوردستان پێشنیار دەکرێن.